Кіріспе

Төрт дөңгелекті көлік (көбінесе жүк тартқыш жануарлар сүйрейтін) жануарлар сүйрейтін көліктер.

Вагон немесе вагон – жүк тартқыш жануарлар немесе кейде адамдар сүйрейтін, тауарларды, азық-түлікті, ауыл шаруашылығы материалдарын, жабдықтарды және кейде адамдарды тасымалдауға арналған ауыр төрт дөңгелекті көлік. Вагонды екі дөңгелекті арбалардан және көбінесе адамдарды тасымалдауға арналған жеңіл төрт дөңгелекті көліктерден, мысалы, кареталардан бірден ажыратуға болады. Вагонды әдетте жылқы, есек немесе өгіз сияқты жануарлар тартады. Бір жануар немесе бірнеше жануар, көбінесе жұп немесе топтап тарта алады. Дегенмен, адам күшімен қозғалатын вагон мысалдары да бар, мысалы, кен өндірісінде қолданылатын вагон. Бұрын вагонды «вайн» деп атаған, ал вагон құрастыратын немесе жөндеуші адамды – «вайнрайт» деп атаған. Нақтырақ айтқанда, «вайн» – ат немесе өгіз тартатын, жүк таситын, ауыл шаруашылығына арналған көлік түрі, ол адамдарды тасымалдау үшін емес. Вагон немесе арба, әдетте төрт дөңгелекті болады; мысалы, шөп арбасы көбінесе төрт дөңгелекті, бірақ бұл термин қазір сәл поэтикалық мәнге ие болғандықтан, әрдайым техникалық тұрғыдан дұрыс қолданылмайды. Алайда, екі дөңгелекті «хайвайн» – астық арбасы болар еді, карета емес. «Вайн» – арбаны білдіретін көне сөз. «Вайн» сөзі сонымен қатар етіс ретінде де қолданылуы мүмкін – алып жүру немесе жеткізу мағынасында, және басқа да мағыналары бар. Қазіргі заманғы жануарлармен тартылатын вагон ағаштан емес, металдан жасалуы мүмкін, ал дәстүрлі вагон дөңгелектерінің орнына резеңке дөңгелектері бар стандартты дөңгелектерге ие болуы мүмкін. Вагонды жүргізуші адамды «вагоншы», «командашы», «булоки» (Австралия), «мулеводитель» немесе жай ғана «жүргізуші» деп атайды. Вагон түрлі мақсаттарға қызмет еткен, сондықтан олардың да дизайндары әртүрлі болған.

Шаруашылық вагоны

Фермалық вагондар ауыл шаруашылығы немесе ауылдық жерде көп мақсатты қолдану үшін құрылған. Оларға шөп, егін және ағаш жинау, оларды шаруашылыққа немесе базарға жеткізу кіреді. Америка Құрама Штаттары мен Канадада 18 және 19 ғасырдың соңында үлкен, мықты салынған Конестога вагоны жүк тасымалдаудың басты түрі болды, ол көбінесе Аппалачи алқабындағы Ұлы Вагон жолында және Аппалачи таулары арқылы тауар тасымалдау үшін қолданылды. Өлім аңғарынан боракс тасымалдауға арналған жиырма қаңғыбас аттармен жұмыс істейтін арбалар сияқты одан да ірі арбалар жасалды, олар бір жұпқа дейін жүк көтере алатын. Арбалардың корпусы 5 метр (16 фут) ұзын, 2 метр (6 фут) терең болды; артқы дөңгелектерінің диаметрі 2 метр (7 фут) болатын, ал арбалар бос тұрғанда белгілі бір салмаққа ие болды. Жүк арбалары жүк тасымалдау үшін, емес адам тасымалдау үшін жасалған, сондықтан олар жайлы болуға арналмаған. Көп жағдайда жүргізушіге арналған орын немесе орындық болмады, сондықтан жүргізуші арбаның қасында жүріп немесе аттың үстінде отыруға мәжбүр болды. Осының салдарынан көптеген жүк арбаларында "жалкоо тақта" болды – қажет болмағанда жиырылатын, отыруға арналған тақта. Америкада жалкоо тақталар сол жақта және тежегішке жақын орналастырылды, өйткені арбаларды сол жақтан басқарды; Ұлыбританияда бұл тәжірибе кері болды.

Жеткізу вагоны

Тасымалдау вагоны тұрғын және коммерциялық клиенттерге, көбінесе қалалық жерлерде, сүт, нан, өнімдер, ет және мұз сияқты тауарларды жеткізу үшін қолданылды. 19 ғасырда экспресс вагондар және панельдік жеткізу фургондарының тұжырымдамасы қалыптасты. 19 ғасырдың соңына қарай тасымалдау вагондары көбінесе әдемі боялған, әріптелген және лакталған, беделді бренд құруға және жылдам жарнама ретінде қызмет еткен. Тасымалдау вагондарының арнайы түрлеріне мұз вагоны және сүт вагоны жатады. Сұйық жүктерді тасымалдау үшін цистерналы вагондар пайдаланылды. Су құбыры жоқ аймақтарға және әскери лагерьлерге су жеткізу үшін су вагондары қолданылды. 1900 жылдардың басында американдық көше жуу машинасы газбен жұмыс істейтін сорғыны қала көшелерін қоқыстан немесе лайдан тазарту және құрғақ маусымда шаңды ылғалдандыру үшін пайдаланды. Сұйық тыңайтқыш вагондары 1860-1900 жылдары далаларға тыңайтқыш таратуға арналған төменгі цистерналы көліктер болды. Мұнай вагондары 1880-1920 жылдары жұмыс істеді және 500 галлонға дейін мұнай немесе спирт сыйымдылығына ие болды. Германиядағы Швабиш Гмүнд қаласының орталығында 1992 жылдан бері су резервуары бар ат арбасымен қалалық өсімдіктер суарылуда.

Көңіл көтеру және шоу

Саяхаттаушы цирктер өздерінің вагондарын әсемдеп, тамаша шеруге қатысу үшін дайындалатын, тіпті жабдықтарға, жануарларға арналған, тұруға және оркестрге арналған вагондарды да жинап алатын. Солтүстік Америкада, және қазір де, аттармен жегілетін, аса әсем безендірілген және компанияның немесе иесінің жарнамасымен боялған шеру арбалары (флот) аса танымал. Атпен жегілетін арбалар демалыспен көру үшін туристік орындарда танымал тартымдылықтар болып табылады.

Вагондық пойыз

Көші-қон және әскери жағдайларда арбалар көбінесе үлкен топтарда кездесетін, оларды вагондар керуені деп атайды. Соғыста үлкен топтағы азық-түлік арбалары, армияны азық-түлік пен оқ-дәрімен қамтамасыз ету үшін "жабдық керуенін" құрады. Америка Азамат соғысы кезінде осы керуендерге солдаттарға тауар сататын жеке саудагерлердің, sutlers деп аталатын арбалары, сондай-ақ фотографтар мен жаңалықтар корреспонденттерінің арбалары да ілесіп жүретін. Теміршілік, телеграф және тіпті бақылау шарларын қолдану үшін арнайы мақсатта жасалған көмекші арбалар да болды. Көші-қон кезінде, мысалы, Америка батысындағы көшпелілер жолы мен Оңтүстік Африканың Ұлы сапарында арбалар қолдау, бағыт табу және қорғану үшін бірге жүретін. Арбалар тобы лаагер деп аталатын жеделдетілген бекініс құру үшін пайдаланылуы мүмкін, олардың көмегімен қоршау жасалып, қоршалған аумақ құрылатын. Мұндай жағдайларда, chuckwagon – тамақ дайындау және пісіруге арналған кішкентай арба, әдетте көшпелі ас үй.

Алып жүретін жануарлар

Жылқы мен өгіздерден өзге, есектер мен ешкілер де лайықты өлшемдегі көліктерді тартуға қолданылған.

Көркемөнердегі вагондар

Тарих пен өмірде кең таралған, маңызды элемент ретінде арбалар өнер туындыларының нысаны болған. Мысалы, "Шабын" және "Шабын триптихi" суреттері, сондай-ақ Орегон жолының естелік жарты долларында бейнеленген.