Кіріспе
Биология және психологиядағы ұғым. Супернормальды стимул немесе суперстимулятор – бұл қандай да бір жауап беруге қабілетті стимулдың күшейтілген нұсқасы, немесе оған эволюциялық дамыған стимулдан гөрі күшті жауап тудыратын кез келген стимул. Мысалы, кейбір құстар өз жұмыртқаларынан гөрі жасанды жұмыртқаларды ұната алады, бұл ұрық паразитизмінде айқын көрінеді. Кейбір мамандар адамдар да осындай тағамдарға бейім болуы мүмкін деп болжайды. Организмдер табиғатта дамыған стимул қасиеттеріне (мысалы, мөлшері, түсі және т.б.) бейімдік көрсетеді, бірақ күшейтілген жасанды стимул ұсынылғанда, жануарлар табиғи стимулға қарағанда жасанды стимулға басымдық беретін мінез-құлық көрсетеді. Көптеген организмдер, оның ішінде жәндіктер, құстар және адамдар супернормальды стимулдарға сезімтал болады немесе оларды көрсетеді. Супернормальды стимулдар биология және психология салаларында кездеседі, сонымен қатар социология және өнер сияқты басқа салаларда да зерттеледі. Британдық ғалым Найджел Спиви 2005 жылғы BBC деректік фильмінің "Өнер әлемді қалай жасады" атты бірінші эпизодында осы әсерді көрсетіп, нейробиолог Вилаянур С. Рамачандранның Вилендорф Венерасынан бастап қазіргі күнге дейінгі өнер туындыларындағы дене бейнесінің шамадан тыс болуының себебі осы болуы мүмкін деген болжамын түсіндіреді.
A supernormal stimulus or superstimulus is an exaggerated version of a stimulus to which there is an existing response tendency, or any stimulus that elicits a response more strongly than the stimulus for which it evolved. For example, it is possible to create artificial bird eggs which certain birds will prefer over their own eggs, particularly evident in brood parasitism. Some speculate humans can be similarly exploited by junk food. Organisms tend to show a preference for the stimulus properties (e. g. size, colour, etc.) that have evolved in nature, but when offered an artificial exaggerated stimulus, animals will show behaviour in favour of the artificial stimulus over the naturally occurring stimulus. A variety of organisms display or are susceptible to supernormal stimuli, including insects, birds, and humans. Supernormal stimuli are present in areas of biology and psychology, but are also studied within other fields like sociology and art. British academic Nigel Spivey demonstrates the effect in the first episode of the 2005 BBC documentary series How Art Made the World to illustrate neuroscientist Vilayanur S. Ramachandran's speculation that this might be the reason for the exaggerated body image demonstrated in works of art from the Venus of Willendorf right up to the present day.
Себеп-салдарлық байланыс
Жануарлар, табиғи емес ынталандыру сипаттамаларын көрсететін немесе оларға жауап беретін жануарлар, мұндай сипаттамаларды әдетте таңдау қысымының нәтижесінде көрсетеді. Табиғи емес ынталандыруды көрсететін жануарлар мен табиғи емес ынталандыруларға жауап беретін организмдер арасындағы коэволюция генетиканың, мінез-құлық үлгілерінің және басқа да биологиялық факторлардың эволюциясы мен таралуына байланысты. Олар бұл әрекетті ата-аналарынан қайта құсу арқылы тамақ алу үшін жасайды. 1983 жылы энтомологтар Даррил Гвинн мен Дэвид Рентц Julodimorpha bakewelli қоңызының туберкулалармен (жазық шыны бұрандалармен) әшекейленген қоңыр шүберектермен (сыра бөтелкелерінің бір түрі) жұптасуға тырысқаны туралы хабарлады. Осы жұмысы үшін олар 2011 жылы биология саласындағы Иг Нобель сыйлығын алды. Тағы бір мысал – Маук және оның әріптестері жасаған зерттеу. Олар қызанақ мозаикалық вирусы немесе CMV деп аталатын өсімдік патогенінің әсерін бағалады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде жапырақшалардың сау өсімдіктерді артық жақсы көретіні, бірақ өсімдіктердің оларды тарту үшін қолданатын ұшқыш заттардың өзгеруіне байланысты, зақымдалған өсімдіктерге де тартылатыны анықталды.
Құрт-құмырсқалар
Аңтауыштар, мысалы, көбелектер, жыныстық қатынас арқылы жоғарырақ тітіркендіргіштерге мінез-құлықтық жауап көрсетеді. Көбелектер иіс сигналдарын пайдаланады, бірақ жел мен температура олардың иіс сезу қабілетіне әсер ететіндіктен, көбінесе визуалды коммуникация түрлеріне сүйенеді. Жоғарырақ тітіркендіргіштерді паразиттер көрсетуі мүмкін, мысалы, паразиттік көкек және қамыс құсының ата-аналық күтімі. Ұрпақ паразиттері көрші ұрпақтарынан өзгеше, жақсырақ немесе сау деп қабылдануына себеп болатын, түстері, мөлшері, өрнектері және/немесе пішіндері бойынша дамыған. Көкек балапандары көбінесе сәтті болады, өйткені олардың тілеу дауысы – жоғарырақ тітіркендіргіш, қамыс құсының бүкіл ұрығын бейнелейді. Сондай-ақ, кейбір түрлер үшін ең жақсы энергия инвестициясын, көбінесе ата-аналық инвестицияны ұсынатын жоғарырақ тітіркендіргіштерді таңдау инстинктивті болуы мүмкін. Ол жоғарырақ тітіркендіргіштердің күтім, сексуалдық тартым, романтика, аумақтық қорғау секілді импульстарды өзгертуге тигізетін әсерін зерттейді, сондай-ақ ойын-сауық индустриясының әлеуметтік инстинктілерімізді қалай пайдаланатынын қарастырады. Дойл өзінің бұрынғы "Waistland" кітабында, сондай-ақ теориялық мақаласында, әйелдердің қалай жүруінің бел және жамбастың үнемі алмасатын қозғалысы арқылы жоғарырақ тітіркендіргіштер тудыратынын ұсынды, бұл әйелдердің бел-жамбас қатынасына байланысты физикалық тартымдылықтың қабылдануын өзгертеді. Pazhoohi және авторлар тобы (2019) көзді іздеу арқылы бел-жамбас қатынасының оңтайлыдан төмен болуы жоғарырақ тітіркендіргіш екенін және жауап беруде шыңға шығуы мүмкін екенін растады. Паскаль Бойер музыканың адамның тілге деген құштарлығын оятатын жоғарырақ тітіркендіргіш екенін, ал симметриялық тоқыма және құрылыс үлгілерінің визуалды қабыққа бағытталған жоғарырақ тітіркендіргіштер екенін айтты.
Өнер саласында
Коста және Корацца (2006) өнер тарихының барлық кезеңдерін қамтитын 776 суретші портретін зерттей келе, жынысы мен жасы сәйкес келетін фотосуреттермен салыстырғанда, суретші портреттерінде көздің дөңгелектілігі, еріннің дөңгелектілігі, көздің биіктігі, көздің ені және еріннің биіктігі айтарлықтай жоғары екенін көрсетті. Екінші зерттеуде 42 өнер академиясының студентінен айна қарап және жадыдан екі автопортрет салу сұралды. Суретшілер салған автопортреттерде көздің және еріннің мөлшері мен дөңгелектілігі көбірек болды. Бұл нәтижелер тартымдылықпен байланысты көз бен ерін сияқты маңызды белгілерді асыра көрсету және "супернормализация" көркем өнерде жиі кездесетінін көрсетеді. Pazhoohi және авторлар (2019) классикалық контраппосто позасының тартымдырақ саналатынын көрсетті және көркемдік бейнелеуде сұлулық және махаббат құдайларының көбінесе осы позада бейнеленуіне байланысты дәлелдер мен түсініктер ұсынды.