Кіріспе

Христиандық секта Гласситтер /ɡ/l/æ/s/aɪ/t/ немесе Гласситтер – шамамен 1730 жылы Шотландияда Джон Глас құрған шағын христиан шіркеуі. Гластың сенімі, Бірінші Ұлы Оянудың бір бөлігі ретінде, оның күйеу баласы Роберт Сэндмен Англия мен Америкаға таратып, мүшелерін сандеманиандар деп атады. Глас Вестминстерлік конфессиядан тек шіркеудің рухани мәні және азаматтық биліктің функциялары туралы көзқарастарында ғана дауласты. Ал Сандеман сенімнің мәніне қатысты ерекше доктринаны қосты, ол оның қабірінде былай деп жазылған: Иса Мәсіхтің адамнан ешқандай ой немесе іс-әрекет күтпейтін, жалаң ғана өлімі, ең үлкен күнәкарды да Құдай алдында мінсіз деп көрсетуге жеткілікті. Терон мен Аспазионың авторы Джеймс Хервиге жазған бірнеше хаттарында Сандеман, ақталуға жеткізетін сенім – бұл Иса туралы құдайлық куәлікке қарапайым келісім екенін, оның мәні кез келген қарапайым куәлікке сенуден ешқандай айырмасы жоқ екенін айтты.

Сенімдер мен тәжірибе

Гласс шіркеулері өздерінің іс-әрекеттерінде, олар түсінгендей, христиандықтың алғашқы түріне қатаң сәйкестікке ұмтылды. Әрбір қауымда бірнеше ақсақал, пастор немесе епископ болды, олар Пауылдың нұсқауларына сәйкес таңдалды, бұрынғы біліміне немесе қазіргі жұмысына қарамастан, және лауазымда толық теңдік құқығына ие болды. Екінші рет үйленген адам дін қызметкері болып тағайындалуға немесе епископ лауазымын сақтауға құқықсыз болды. Шіркеудің барлық іс-қимылында бірауыздан келісім қажет деп есептелді; егер бір мүше қалғандарынан пікірімен өзгеше болса, ол өзінің ойын шіркеу пікіріне бағынуы немесе қауымнан шеттетілуі керек еді. Дінге жат адаммен дұға ету заңсыз деп есептелді, тіпті қауымнан қуылған адаммен бірге тамақ ішу де дұрыс емес деп саналды. Раббының соңғы кешкі асы апта сайын өткізілді, ал әр жексенбіде таңғы және түскі қызметтер арасында барлық мүшелердің қатысуы міндетті болған махаббат тойы ұйымдастырылды. Бұл басқа қауымдардағыдай шарап пен нанның символдық бөліктері емес, (салыстырмалы түрде) мол тамақтан тұрды, осылайша Гласс шіркеулері «Kail Kirk» деген лақап атқа ие болды, ол осы жерде берілген шотланд сорпасы үшін берілді. Бұл әдет, бір жағынан, осы шіркеудің көптеген мүшелерінің кедейлігіне, екінші жағынан, жиналыстардың ұзақтығына (әсіресе уағыздарға) және қауымның кейбір мүшелерінің қатысу үшін үлкен қашықтықты жүруіне байланысты пайда болған болуы мүмкін. Гласс шіркеулерінде «бауырларды рухтандыру қабілетіне» ие кез келген мүше сөйлеуге рұқсат етілді. Аяқтарды жуу әдеті бір кезде сақталды, және ұзақ уақыт бойы әрбір бауыр мен әпке жаңа мүшелерді қабылдағанда қасиетті сүйіспеншілікпен қарсы алу салты болды. «Жануарлардың мойны мен қан» қатаң түрде жеуден тыйым салынды. Олар барлық лотереялар мен кездейсоқ ойындарды жақтырмады. Олар байлық жинауды жазбаларға қайшы және дұрыс емес деп есептеді.

Шіркеулер

Гластың Шотландия шіркеуінен шеттетілуінен кейін Дундиде шіркеу құрылды, ал оның қауымдастығы Гласситтер деп белгілі болды. 1733 жылы Пертте алғашқы жиын үйі ашылды. Глассит шіркеулері Пейсли, Глазго, Эдинбург, Лит, Арброт, Монтроз, Абердин, Дункельд, Купар және Галашильс қалаларында да құрылды. Гласситтердің ғибадатханалары ретінде салынған ғимараттар Данди, Эдинбург және Пертте (екі), Галашильсте және, мүмкін, басқа да жерлерде сақталған.

Англиядағы сандеман шіркеулері

Гластың көзқарастары 1757 жылы Сэндменнің «Терон мен Аспазиоға хаттар» деген еңбегі арқылы Шотландиядан тыс жерлерде де таралды. Глас пен Сэндмен, сондай-ақ Сэмюэл Пайк, Джон Барнард және Уильям Кудворт сияқты ағылшын пасторлары арасындағы хат алмасу 1760-шы жылдардың басында Лондон қауымдарының осы ерте христиандық нысанын қабылдауына себеп болды. Джон Барнардтың Роберт Сандеманға жолдаған өтініші, оны 1761 жылдың сәуір айында Шотландиядан Лондонға, інісі Уильям және Нортумберленд жиналыс үйінің ақсақалы Джон Хэндасайдпен бірге алып келді. Бұл сапар 1762 жылдың 23 наурызында Гловер залында алғашқы ресми түрде құрылған Сандеманиан қауымын құруға әкелді. Үлкен жиналыстарды өткізу үшін бұл қауым бастапқыда Буль мен Маут көшесіне, Сент-Мартин Ле-Грандиге, ал 1778 жылдың күзінде Барбикандегі Пауыл аллеясына көшірілді. Осы үшінші Лондондық жиналыс үйі Майкл Фарадейдің жастық шағымен байланысты. Сандеманиандар 1862 жылы Лондонның солтүстігіндегі Барнсбери Гроувқа көшіп, ғасыр басына дейін сонда жиналды. Майкл Фарадей 1830-шы жылдары Барбикандағы Пауыл аллеясында Диакон, 1840-1844 жылдары және 1860-1864 жылдары ақсақал болды, соңғы екі жылы Барнсбери Гроув жиналыс үйінде өтті (2008 жылғы суретке қараңыз). Ғимаратқа оның дұға оқитын орны көрсетілген тақта орнатылды. Ғимарат телефон станциясына айналдырылды, ал Барнсбери Гроувтың сол бөлігі Фарадей Клоуз деп аталды.

Лондоннан тыс

1765 жылы Самуэль Пайк сияқты белгілі пасторларды қабылдау арқылы Лондонның Сент-Мартинс-ле-Грандтағы Буль-моут-стриттегі қауым нығайып, басқа ағылшын шіркеулері олардың Сандеманиялық үрдісін қабылдады. Лондоннан тыс алғашқы жауап Йоркширде Бенджамин Ингемнің ізбасарлары арасында болды. 1761 жылы Ингем өзінің екі уағыздаушысы, Джеймс Аллен мен Уильям Баттиді Глазиттердің амалдарына куә болу үшін Шотландияға жіберді. Бұл үш методист уағыздаушысының ішінде тек Аллен ғана толыққанды түрленді және солтүстік Англияда, оның туған қаласы Гейл, Кёркби Стивен, Ньюби және Кёркби Лонсдейл сияқты Сандеманиялық жиналыс үйлерін құруға кірісті. 1768 жылы Аллен Джон Барнард пен Уильям Кадвортпен бірге Лондоннан Йорк, Норфолк, Колн, Уэтерсфилд, Ливерпуль, Уайтхейвен, Троубридж және Ноттингем қалаларында қауымдар құруға көмектесті. Сандеман 1764 жылы Америкаға аттанғанға дейін Англияда, Ливерпульді қоса алғанда, оннан кем шіркеу құрды. Самуэль Пайк Уилтширдегі Троубридж жиналыс үйіне көшіп, 1773 жылы қайтыс болғанға дейін соңғы екі жыл бойы уағыз айтты.

Америкадағы сандеманиан шіркеулері

Роберт Сандеман 1764 жылғы 18 қазанда Монтгомери басқарған «Джордж және Джеймс» кемесімен Глазгодан Бостонға келді. Езра Стайлздің шақыруымен Сандеман 28 қарашада Ньюпортта алғашқы уағызын оқыды. Ол 1765 жылдың Рождествосы мен қаңтар айының көп бөлігін Коннектикут штатының Денбери қаласында өткізді, Эбенезер Уайт пен оның ізбасарларымен дінтану және шіркеу басқару мәселелерін талқылады. Келесі төрт айда Сандеман және оның серіктері Нью-Йорк, Филадельфия, Нью-Лондон (Коннектикут), Провиденс (Род-Айленд) және, соңында, Портсмут (Нью-Гэмпшир) қалаларына сапар шекті. Сандеман 1765 жылғы 4 мамырда Портсмутте Джеймс Каргилл, Эндрю Олифант және оның жүректерімен бірге алғашқы шіркеуін құрды. Бір айдан кейін Сандеман Бостонға оралып, Эдвард Фостердің үйінде екінші жиын орнын құрды. Бостоннан ол Денбериге қайтып, Уайттың ізбасарлары арасында үшінші шіркеуін құрды, Джозеф Мосс Уайт пен өзі ақсақалдық қызмет атқарды. Сандеман өзінің шіркеуін «формалды» деп атады, бұл оны дәстүрлі шіркеу билігін сақтап қалған Эбенезер Уайттың шіркеуінен ажырату үшін жасалды. Сандеманизмге қарсылықтың бастапқы себебі олардың қауымдарындағы діни басшылықтың болмауы болды. Орталық биліктің жоқтығы Жаңа Англияның әлеуметтік құрылымын бұзды, ол шіркеудің догмаларын сақтау үшін мемлекетке тәуелді болған. Роберт Сандеман келгеннен кейінгі он жылдық ішінде көптеген отар тұрғындары патшаның жазалау саясатына қарсы көтерілген кезде, оның ізбасарлары Пауылдың жолын ұстанғандай, пассивті түрде адал болды, бұл фракциялар арасында ащы дауға әкелді. Сандеман 1771 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана Денбери шіркеуінің қалдықтары Нью-Хейвенге көшіп, Америкадағы төртінші шіркеуді құрды. Сандеманистердің барлығы Пауылдың үйретулеріне сәйкес келетін бейбіт ұстанымдары үшін «Лоялисттер» деп аталды, өйткені олар көптеген отарлық бауырластары сияқты патшаға қарсы шыққан жоқ. Пассивтіліктен басқа, Бостон қауымының көптеген мүшелері британдықтармен бірге Галифаксқа (Жаңа Шотландия) жер аударылып, отарлық бауырластарының қорқынышын күшейтті. Галифаксқа көшу бесінші шіркеудің құрылуына әкелді. Бостондық баспагер Джон Хоу отбасымен бірге британдықтардың ізбен Канадаға барып, кейіннен британдық армиямен бірге Нью-Йоркқа оралды, соғыстың дамуын жазбаға түсірді. Хорас Маршалл өзінің «Дэнбери тарихы» мақаласында Бостонның оңтүстігіндегі Ньютаун мен Таунтон (Массачусетс) қалаларында орналасқан тағы екі Сандеман қауымын атап көрсетті. Бостон жазбалары 1767-1768 жылдардың қысында және көктемінде ол осы қалада бірнеше некелерді тойлағанын көрсетсе де, Роберт Сандеманның осы қауымдарды құруда қандай рөл атқарғаны белгісіз. Көптеген лоялист Сандеманистер революция кезінде туған жерлерінен алыстатылып, мүлкінің көп бөлігін жоғалтты. Джон Хоудың тағдыры осы жағдайдың мысалы. Ол Жаңа Шотландияға кемемен барып, онда құрылған қауымда ақсақал болып қызмет етті.

Құлдырау

Америкадағы соңғы Сандеманиан шіркеулері 1890 жылы таратылды. Лондон жиналыс үйі 1984 жылы түпкілікті жабылды. Шіркеудің соңғы қартқысы 1999 жылы Эдинбургте қайтыс болды. Көптеген Гласиттер шотланд конгрегациялықтарының бас құрамына қосылды, және бұл діни ағым ұзақ жылдардан бері жойылған деп есептеледі.

Сандеманизмді сынға алушылар

Сандеманиандық нанымдарды өткір сынға алған баптист Эндрю Фуллер (1754–1815) «Сандеманиандыққа қатысты сын-ескертпелер» (1812) деген еңбегін жариялады, онда егер сенім тек санамен ғана шектелсе, онда нағыз христиандарды формалды христиандардан ажыратудың жолы болмайтынын айтты. Ол сондай-ақ, Мәсіхті тану – Оның туралы деректерді санамен білу ғана емес, Оның қасында болуға деген құштарлық пен Оның құдіретін сезінуді де қамтиды деп мәлімдеді. Джон "Рабби" Дункан бірде сандеманизмді "әділдікті ақтау ілімі, сондай-ақ католик сенімімен байланысты ілім" деп сипаттаған.

Сандеманиялық отбасылар және танымал мүшелері

Сандеманиялықтардың белгілі отбасыларына Барнард, Бейнс, Бакстер, Бузи, Белл, Дикон, Фарадей, Лейтон, Манн, Винсент, Уайтлоу және Янг тегін атаулар жатады. Сандеманиандар мен ғалымдардың арасында берік байланыс болды. Сандеманиан шіркеуінің көрнекті мүшелеріне Уильям Годвин, Майкл Фарадей, Чарльз Вильсон Винсент және Джеймс Бэйнс кіреді. Сандеманиан шіркеуі мен оның мүшелері Эдвард Эверетт Хейлдің "Кірпіштен жасалған ай" атты әңгімесінде бірнеше рет еске алынады. Хейлдің "Менің егізім және ол мені қалай құртты" атты әңгімесінде басты кейіпкер және баяндаушы – Сандеманиандық пастор.