Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Майя археологиялық ескертігі
Гватемаланың Петен алабындағы Колумбияға дейінгі Майя археологиялық ескертігі.
Maya archaeological site
the pre Columbian Maya archaeological site in the Petén Basin, Guatemala
Наранхо (майя тілінде Вак Каб'нал) – Гватемаланың Петен алабындағы Колумбияға дейінгі Майя қаласы. Ол шамамен 500 ж.б.д. - 950 ж.а. аралығында қоныстанған, ал ең гүлденген кезеңі Соңғы Классикалық кезеңде болды. Бұл ескертік Яхха-Накум-Наранхо ұлттық паркінің құрамына кіреді. Қала Мопан және Холмул өзендерінің жағасында орналасқан, ал Тикаль ескертігінен шамамен 50 км шығысқа қарай жатыр. Наранхо ауыр тонаудың құрбаны болған. Бұл орын көп түсті керамика стилімен әйгілі. Наранхоның эмблемасы "Са'ал" деп жазылады, яғни "дән (жүгері) қамыры мол жер". Наранхоның династиялық билеушілері "Са'алдың қасиетті билеушілері" деп есептеледі.
Naranjo (Wak Kab'nal in Mayan) is a Pre Columbian Maya city in the Petén Basin region of Guatemala. It was occupied from about 500 BC to 950 AD, with its height in the Late Classic Period. The site is part of Yaxha Nakum Naranjo National Park. The city lies along the Mopan and Holmul rivers, and is about 50 km east of the site of Tikal. Naranjo has been the victim of severe looting. The site is known for its polychrome ceramic style. The emblem glyph of the Naranjo is transliterated as Sa'aal “the place where (maize) gruel abounds.” The Naranjo dynastic rulers are said to be the "Holy Lords of Sa'aal."
Сайттың орналасуы
Нараньо ауданы кемінде 8 км² жабады, ал қалалық орталығы шамамен 2,25 км² құрайды.
The area of Naranjo covers at least 8 km2 with the urban center covering about 2.25 km2.
Археологиялық сақтау жұмыстары
Бұл жерді алғаш рет 1905 жылы Гарвард университетінің Пибоди мұражайы жіберген Теоберто Малер картаға түсіріп, фотосуреттеген. 1908 жылы Малер Лондон қаласындағы B 18 құрылысынан иероглифтермен жазылған баспалдақты қазып шығарды. 1910 жылдары Сильванус Г. Морли және Оливер Риккетсон осы жерді одан әрі зерттеді.
The site was first mapped and photographed by Teoberto Maler in 1905, who was sent by The Peabody Museum of Harvard University. In 1908 Maler excavated the hieroglyphic stairway from structure B 18, in London. In the 1910s, further investigations of the site were made by Sylvanus G. Morley and Oliver Ricketson.
Тарих
Наранхо тарихында династиялық билік кезінде жергілікті патшалардың адалдығы мен өзіндік ерекшеліктері өзгерген бірнеше маңызды оқиғалар болды. Сайттағы мәтіндер қаланың құдай-қорғаушысымен мифтік негізін қалау туралы айтады. 546 жылы билікке келген Ах Восаадж Чан К'инич билеушіге дейін бұл орын туралы көп мәлімет жоқ. Наранхоның солтүстігінде орналасқан Ла Суфрикая және Холмул орындары 378 жылы Сихьях Кахк' келгеннен кейін Петан аймағындағы жаңа саяси тәртіпті орнатуға қатысты. Наранхоның Сихьях Кахк' пен кейін Тикаль билеушілерінің ықпалында болуы мүмкін екенін болжауға болады. Егер сол кезден ескерткіштер қалған болса, олар жойылған және/немесе жасырылған. 546 жылы Наранхо Калакмулдің бақылауына өтті, оның билеушісі Туун Каб Хикс Ах Восаадж Чан К'иничті тағайындады. Бұл Калакмулдың Тикальдан одақтастарын айыруға бағытталған әдейі әрекеті болды. Алтар 2 мәліметінше, Ах Восаадж 559 жылдың шілдесінде жолдың жабылуы сияқты қаланың инфрақұрылымын жақсартуға қатысты. 626 жылы Каракол Наранхоға екі рет шабуыл жасады. 631 жылы Наранхо Калакмул тарапынан қайта басып алынды. K'ahk' Xiiw Chan Chaahk билік еткен кезде Наранхо "жұлдыз соғысында" Караколды жеңіп, оны тоқырау кезеңіне жіберді, бірақ 680 жылға қарай Каракол, көрінетін болса, K'ahk' Xiiw-ті қалпына келтіріп, жойды. 682 жылы Калакмул Наранхо әулетін қайта орнату үшін алты аспан әйелін – ежелгі майя тілінде Ix Wak Chan Jalam Lem деп аталған – жіберді. Оның келгені C 7 құрылысының алдында табылған 24-ші стелаға жазылған. Алты Аспан әйелі Дос Пилас билеушісі Б'ахлаж Чан Кавильдің қызы болды. Алты Аспан әйелі билеуші ретінде ресми түрде тағайындалмаса да, бес жасында 693 жылы билікке келген ұлы K'ahk' Tiliw Chan Chaahk үшін регент ретінде әрекет еткен болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас Наранхо 46-шы стеласында нақты көрсетілген. 693 және 698 жылдар аралығында Наранхо кем дегенде сегіз шабуыл жасады, мүмкін, Алты Аспан әйелінің басшылығымен, 695 жылы Тикальді және 698 жылы Уканальді жеңді. 706 жылы K'ak' Tiliw Chan Chaak тағы бір шабуылдарды бастады, оның ішінде 710 жылы Яхха жеңілді. Алты Аспан әйелі 741 жылы қайтыс болды. Оның бейнесі 3, 18, 24, 29 және 31-ші стелаларда бейнеленген. 744 жылы Наранхо Тикальден жеңілді, ал билеуші Якс Маюй Чан Чаак тұтқынға алынып, Тикальдің жеңіс тойларында құрбандыққа шалынды. Дегенмен, бұл қаланың жазба тарихының соңы емес еді. Кейінгі патшалардың қатарында Ітзамнаад? К'ауил болды, ол Яххаға қарсы соғысып, 790 жылы Ах Восаадж салған жолды қайта жабылды, Алтар 2 мәліметінше. Наранхоның соңғы тасталуы саяси тұрақсыздық пен 810 жылы болған қатты құрғақшылықтың салдарынан болған болуы мүмкін.
The history of Naranjo includes several major disturbances in the dynastic rule when allegiances and identities of local kings were subject to change. Texts at the site record a mythical founding of the city by its patron god. Not much is known about the site before the ruler Ah Wosaaj Chan K'inich who came to power in 546 AD. The sites of La Sufricaya and Holmul to the north of Naranjo were involved in the establishment of the new political order in Peten after the arrival of Sihyaj K’ahk' in AD 378. It is plausible to assume that Naranjo might also be under the sway of Sihyaj K'ahk's hegemony and later Tikal rulers. If there were any monuments from that time, they were destroyed and/or cached. In 546 AD Naranjo came under the control of Calakmul whose ruler Tuun Kab Hix appointed Ah Wosaaj Chan K'inich. This was a deliberate move by Calakmul to take allies away from Tikal. Ah Wosaaj was involved in infrastructure improvements to the city such as the paving of a road in July 559, according to Altar 2. In 626 two attacks were made on Naranjo by Caracol. Naranjo was then retaken by Calakmul in 631. During the administration of K'ahk' Xiiw Chan Chaahk, Naranjo defeated Caracol in a "star war" sending Caracol into a hiatus period, but by 680 Caracol had apparently recovered and eliminated K'ahk' Xiiw. In 682 AD, Calakmul sent Lady Six Sky, possibly Ix Wak Chan Jalam Lem in ancient Maya, to reestablish the Naranjo dynasty. Her arrival is written on Stela 24 found in front of Structure C 7. Lady Six Sky was the daughter of the Dos Pilas ruler B'ahlaj Chan K'awiil. While never officially made a ruler, Lady Six Sky performed as a ruler, possibly as regent for her son K'ahk' Tiliw Chan Chaahk who acceded in 693 AD at the age of five. This relationship is made explicit on Naranjo Stela 46. Between 693 and 698 AD Naranjo carried out a series of at least eight attacks, likely under the auspices of Lady Six Sky, defeating Tikal in 695 AD and Ucanal in 698 AD. K'ak' Tiliw Chan Chaak began another series of attacks in 706 AD including the defeat of Yaxha in 710 AD. Lady Six Sky died in 741 AD. She is depicted on stelae including 3, 18, 24, 29, and 31. Naranjo was defeated by Tikal in 744 AD and the ruler, Yax Mayuy Chan Chaahk, was taken captive and likely sacrificed during Tikal's victory celebrations. However, this wasn't the end of the city's written history. Later kings include Itzamnaaj? K'awiil, who fought against Yaxha and, in 790, repaved the road established by Ah Wosaaj, according to Altar 2. Naranjo's final abandonment may have been the result of political turmoil and a severe drought dated to 810 AD.