Кіріспе
Түркиядағы Қызылырмақ өзені (түрікше "Қызыл өзен"), бұрын Халис (Ἅλυς) және Алис өзендері деп аталған, Түркия аумағында толығымен ағатын ең ұзын өзен. Ол гидроэлектр қуатының көзі болып табылады және су көлігі үшін қолданылмайды.
The Kızılırmak (, Turkish for "Red River"), once known as the Halys River (Ἅλυς) and Alis River , is the longest river flowing entirely within Turkey. It is a source of hydroelectric power and is not used for navigation.
Сипаттама
Қызылмақ өзенінің жалпы ұзындығы , Шығыс Анатолияда басталып, алдымен батысқа және оңтүстік-батысқа қарай ағып, содан кейін кең доға жасап, "Халис иілімі" деп аталады. Одан әрі батысқа, сосын солтүстік-батысқа қарай ағып, Туз көлінің (түрік тілінде Туз Гөлү) солтүстік-шығысынан өтеді. Содан кейін солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай ағып, онда оның ірі саласы – Делице өзені (бұрын гректерде Каппадокс өзені деп аталған) қосылады. Анатолияны римдіктер жаулап алғанға дейін Халис өзені (кейін түрік жаулап алушылары Қызылмақ деп атады) Кіші Азияның орталық бөлігінде Лидия патшалығы мен Парсы империясы, ал кейін Понт патшалығы мен Каппадокия патшалығы арасындағы табиғи саяси шекара болып келді. Халис шайқасы немесе Күн тұтылу шайқасы болған б.з.д. 585 жылғы 28 мамырда, өзен Лидия мен Медия арасындағы шекараны құрады, дей тұрғанмен, Лидияның Крезі б.з.д. 547 жылы Парсының Ұлы Кірусіна шабуыл жасау үшін одан өтті. Ол жеңіліске ұшырады және Парсы Эгей теңізіне дейін кеңейді. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Веспасиан Каппадокияны қоса алғанда, бірнеше провинцияны біріктіріп, шығыс шекарасы Евфрат өзенімен белгіленген үлкен провинция құрды. Бұл провинция Траян тұсында қайта бөлінді – жаңа құрылған Каппадокия провинциясы, шығысы Евфрат өзенімен шектелген, Понт пен Кіші Арменияны қамтыды. Халис өзені ішкі су арнасына айналып, саяси шекара ретінде бұрынғы маңыздылығын қайта қалпына келтірген жоқ. 130 жылдары Каппадокияның әкімі былай деп жазды: "Ескі заманда Халис өзені Крез патшалығы мен Парсы империясының шекарасы болған, ал қазір ол Рим үстемдігінде ағып жатыр". Өзен суы күріш өсіруге қолданылады және кейбір аймақтарда су бұқалары өсіріледі. Өзенде Боябат, Алтынкая және Дербент сияқты тоғандар салынған. Тоғандар дельтаға шөгіндінің келуін азайтты, нәтижесінде жағалау эрозиясы пайда болды.
The Hittites called the river the Maraššantiya, and it formed the western boundary of Hatti, the core land of the Hittite empire. Until the Roman conquest of Anatolia the Halys River (later renamed the Kızılırmak by the Turkish conquerors) served as a natural political boundary in central Asia Minor, first between the kingdom of Lydia and the Persian Empire, and later between the Pontic Kingdom and the Kingdom of Cappadocia. As the site of the Battle of Halys, or the Battle of the Eclipse, on May 28, 585 BC, the river formed the border between Lydia to the west and Media to the east until Croesus of Lydia crossed it to attack Cyrus the Great in 547 BC. He was defeated and Persia expanded to the Aegean Sea. In the 1st century AD Vespasian combined several provinces, including Cappadocia, to create one large province with its eastern boundary marked by the Euphrates River. This province once again splintered during Trajans reign the newly created province of Cappadocia, bounded by the Euphrates to the East, included Pontus and Lesser Armenia. The Halys River became an interior river and never regained its significance as a political border. In the 130s a governor of Cappadocia wrote: "long ago the Halys River was the boundary between the kingdom of Croesus and the Persian Empire; now it flows under Roman dominion." The river's water is used to grow rice and in a few areas water buffalo are kept. There are dams on the river at Boyabat, Altınkaya and Derbent. Dams have reduced the flow of sediment to the delta, allowing coastal erosion.