Кіріспе

Кентерберийлік ертегілердің бір бөлігі "Батырдың әңгімесі" – Джеффри Чосердің «Кентерберийлік ертегілер» кітабындағы алғашқы әңгіме. Чосер «Жалпы прологта» Батырды қажылыққа барғандардың арасындағы ең жоғары әлеуметтік статусы бар адам ретінде сипаттаған, бірақ оның мінез-құлқы мен киімі қарапайым. Оның көптеген елдерде он бес шайқасқа қатысқаны және бір бұтқа табынушы басшысы үшін екіншісімен соғысқаны айтылады. Шайқастар тізімі шындыққа жақын болса да, оның мінезі идеализацияланған. Көптеген оқырмандар Чосердің оны «a verray, parfit gentil knyght» деп сипаттағанын шын ниетпен қабылдады, бірақ Терри Джонс бұл сипаттаманың ирониялық екенін және Чосердің оқырмандары Батырдың жалдамалы әскер екенін түсінген болар еді деп санайды. Оған 20 жасар ұлы, Шақыр еріп барады. Бұл әңгімеде рыцарлық әдебиетінде жиі кездесетін тақырыптар мен пікірлер, соның ішінде сарайлық махаббат және этикалық мәселелер көтеріледі.

Шығару көзі және құрамы

Джованни Боккаччоның "Тесейда" эпопеялық поэмасы (толық атауы "Тесейда делле Ноззде д’Эмилия", яки "Эмилияның үйлену тойы туралы Тесейда") осы ертегінің бастауы болып табылады, бірақ Шосер осы поэмадан көптеген маңызды өзгерістер жасайды. "Тесейда" он екі кітаптан тұрып, 9896 жолдан құралса, "Шаршының ертегісі" тек 2250 жолдан тұрады, дегенмен ол әлі де "Кентерберилік ертегілердегі" ең ұзын өлеңдердің бірі. "Тесейданың" көптеген эпикалық ерекшеліктері алынып тасталған, оның орнына өлең негізінен романтика жанрына сәйкес келеді; эпикалық шақырулар жоқ; шайқастар мен мифологиялық сілтемелер күрт қысқартылған; Тесейдің жаулап алулары, Фиваға шабуыл және Паламон мен Аркит үшін күрескен батырлардың эпикалық тізімі айтарлықтай жинақыланған. Шаршы айтушы өзінің оқиғаларын басқа саяхатшылармен бөлісу үшін мұндай егжей-тегжейлі мәліметтерді өткіріп жіберуге мәжбүр екенін қайта-қайта мойындайды. Бұл ертегі батырлық роман саналады, бірақ ол ағылшын немесе француз дәстүрлерінен едәуір ерекшеленеді. Мысалы, онда философиялық тақырыптар – негізінен Боэцийдің "Философиялық жұбаныш" кітабында қамтылған сияқты – астрологиялық сілтемелер және эпикалық контекст бар. Бұл ертегі "Кентерберилік ертегілерде" айтылатын алғашқы әңгіме, ол "Прологта" жарияланған. Одан кейінгі әңгімені мас Миллер айтады, ол да екі ер адамның әйел үшін таласқа түсуі туралы. Бұл Шаршының тілінен мүлдем өзгеше, онда классикалық мифологияның асыл немесе мұрасы жоқ, керісінше, ол әзіл-қалжыңға толы, әдепсіз фаблио, Шаршыны ренжітуге және басқа саяхатшыларды оның қарапайым комедиясымен көңіл көтеруге арналған.

Қысқаша мазмұны

Екі туысқан және салт аттылар, Паламон мен Аркит, Креонға қарсы шайқастан кейін есінен танып қалғандарынан соң Афина герцогы Тесей тұтқындап, түрмеге қамады. Олардың камерасы Тесейдің сарайының мұнарасында орналасқан, терезеден сарай бағына көрініс ашылады. Түрмедегі Паламон мамыр айының бір күні таңертең ерте оянып, Тесейдің қайын сіңлісі Эмилияның төмендегі аулада гүл шоқтарын жинап жатқанын көреді. Ол бірден оған ғашық болады, ол адам ба, әлде құдай ма деп ойлайды; оның аңғырығын Аркит естиді, ол да оянады және Эмилияны көреді. Ол да оған ғашық болады. Бұл Паламонды ашуландырады, ол оны бірінші болып сүйгенін айтады. Аркит өзі Эмилияны оның адам екені белгілі болмас бұрын сүйгенін, ал махаббат ешқандай ережеге бағынбайтынын мәлімдейді. Паламон мен Аркиттің достығы Эмилия үшін бәсекелесуден тез нашарлайды. Бірнеше жылдан кейін Аркит Тесей мен Аркиттің ортақ досы Перофейдің көмегімен және ақыл-кеңесімен түрмеден босатылады. Аркиттің жазасы түрмеден қуғынға ауыстырылады. Бірақ Аркит Эмилиядан алыс болуы түрмеде болудан да жаман деп зарланады. Кейін ол құпия түрде Афинаға қайта оралады және оған жақындасу үшін Эмилияның үйіне қызметке орналасады. Паламон түрме сақшысын есірткімен улап, бақта жасырынғанда Аркиттің махаббат пен бақыт туралы ән айтып жатқанын естиді. Олар Эмилияны кімге алу керек екені үшін жекпе-жекке түсе бастайды, бірақ Тесейдің аңшылық тобының келуіне кедергі келтіріледі. Тесей оларды жазалауды жоспарлайды, бірақ әйелі мен Эмилияның қарсылығынан кейін оларды турнирде сынауға шешім қабылдайды. Паламон мен Аркит әрқайсысы 100 адамнан жинап, сот турниріне қатысады, жеңімпазы Эмилияға үйленеді. Бір жылдан кейін әскер жиналады және Тесейдің тойы өтеді. Турнирдің алдындағы таңертең Паламон Венераға Эмилияны әйеліне айналдыруды тілейді; Эмилия Дианаға үйленбей қалуды немесе оны шын сүйетін адамға үйлендіруді сұрайды; ал Аркит Марстан жеңіс тілейді. Тесей турнирдің ережелерін белгілейді: егер кез келген адам ауыр жарақат алса, оны шайқастан шығарып, соғысқа қатыстырмау керек. Осы себепті, баяндаушы (Шарпық) екі тараптан да ешкім өлмегенін мәлімдейді. Паламон мен Аркит екеуі де батырлықпен шайқасса да, Паламон Аркиттің әскерінің біреуінің кездейсоқ қылыш соққысынан жараланып, атынан құлайды. Тесей шайқастың аяқталғанын жариялайды. Аркит шайқаста жеңіске жетеді, бірақ Венера тарапына шыққан Сатурнның құдайлық араласуынан кейін, ол Эмилияны жүлде ретінде талап етуге үлкермей, аты лақтырып тастап, оның үстіне құлайды. Ол төсекте қайтыс болғанда Эмилияға Паламонға үйлену керектігін айтады, өйткені ол оған жақсы күйеу болар еді. Батырлықпен жерленгеннен және аза тұтудан кейін Тесей Паламонның Эмилияға үйленуі керектігін жариялайды, осылайша үш тілек те орындалады.

Алғашқы қозғалыс

Бірінші қозғаушы немесе Бірінші Қозғаушы – Тесейдің 2129–2216 жолдарды қамтитын сөзі, поэманың повествованиесын аяқталады.

Өмірбаян

Бірінші қозғалтқыш сөзі поэманың соңына жақын, кейіпкерлер Арцит пен Паламон Емелияның қолы үшін болған жекпе-жегін аяқтағаннан кейін айтылады; Арцит қаза болады, ал Тесей Арцит үшін қайғырып тұрған Емелия мен Паламонды жұбату үшін сөз сөйлейді.

Қорытынды

Тесей Аристотель философиясының Бірінші Қозғалтқышын, яғни қозғалмайтын қозғалтқышын, ортағасырлық космологияда әлемді байланыстыратын "Ұлы Махаббат Тізбегін" құрумен бастайды, сонымен қатар табиғи бейімділікті айтады. Ол барлық нәрселердің өз уақытында өліміне тиіс екенін, мысал ретінде емен ағашының, тастың және өзеннің жойылуын келтіреді, сондай-ақ ортағасырлық қоғамның барлық топтары өлімге ұшырайтынын атап көрсетеді. Одан кейін ол өлімнің осы сөзсіздігіне қалай ден қою керектігін талқылайды. Тесейдің пікірінше, әрбір адам өз уақыты келгенде өлуге тиіс болғандықтан, жақсы атпен, жақсы беделмен, достарымен жақсы қарым-қатынаста болып, абыроймен өлгені абзал. Тесей Емелия мен Паламонды жұбатқанда Аркиттің де осылай өлгенін, өзін жақсы көрсетіп, қарулы сайыста көзге түскенін айтады.

Ғылыми түсіндірме

Ғалымдар арасында "Бірінші қозғаушы" сөйлеген сөзі Боэций философиясына негізделгені қабылданған. Дегенмен, бұл сөйлеудің мақсаты әртүрлі бағаланды. Кейбір ғалымдар бұл сөйлеудегі Боэцийлік элементтердің Боэций философиясын ғана емес, сонымен қатар Шосердің жеке сенімдерін және Боэцийлік пен христиандық философияның үйлесімділігін көрсететінін тұжырымдайды, бірақ бұл пікір даулы.

Өзгерістер мен шығарып салулар

Ричард Эдвардстың 1566 жылғы «Паламон мен Арцит» пьесасы осы әңгімеге негізделген, бірақ пьесаның мәтіні жоғалған. Осы әңгіменің тағы бір нұсқасы 1594 жылы қойылған, бірақ ол туралы мәлімет тек Филип Хенслоудың күнделігіндегі жазбадан ғана белгілі. Уильям Шекспир мен Джон Флетчердің 1613 жылы бірлесіп жазған «Екі асыл туыс» пьесасы осы әңгімеге негізделген. Джон Драйден осы әңгімені өз заманының тіліне – қазіргі ағылшын тіліне аударды. Драйденнің кітабы «Паламон мен Арцит» деп аталады және кейінірек ақынның қосымшаларын енгізуі себепті түпнұсқа мәтіннен ұзын. Алан Плэтердің 1975 жылғы «Тринити Талес» телесериалында бұл оқиға екі жас жігіттің бармен қыздың назарына бөлу үшін жарысқа түсуіне айналады. Бұл әңгіме 2001 жылғы «Ат ертегісі» фильміне шабыттандырған әңгімелердің бірі. Сондай-ақ, ол 2003 жылы BBC-дің «Кентербери әңгімелері» сериалына бейімделді. Паламон мен Арцит кейіпкерлерінің есімдері Пол (Чиветель Эджиофор) және Эйс (Джон Симм) деп өзгертілді, ал оқиға заманауи түрмеге көшірілді, онда екі жігіт Эмили (Кили Хоуес) есімді түрме мұғалімінің қызығушылығын бағындыру үшін күреседі.