1830-1831 жылдардағы поляк-ресей соғысы және қараша көтерілісі

Кіріспе

1830-1831 жылдардағы бұрынғы Польша-Литва одақтастығында Ресейге қарсы көтеріліс. Львовтағы көтеріліс. Польшаның Екінші дүниежүзілік соғыстағы көтерілісі.

Ноябрь көтерілісі (1830-1831), сонымен қатар Польша-Ресей соғысы (1830-1831) немесе кадеттер революциясы деп те аталады, – Ресей империясына қарсы бөлінген Польшаның орталық аймағында болған қарулы көтеріліс. Көтеріліс 1830 жылдың 29 қарашасында Варшавада Конгресс Польшасы армиясының әскери академиясының жас поляк офицерлері, лейтенант Пётр Высоцкий басшылығымен көтеріліс жасады. Литва, Беларусь және Украинаның оң жағалауындағы халықтың көп бөлігі осы көтеріліске қосылды. Көтерілісшілер жергілікті табыстарға жеткенімен, Иван Паскевич басқаратын, сандар жағынан басым Ресей империялық армиясы көтерілісті жаншып тастады. Ресей императоры Николай I 1832 жылы Органикалық жарлықты шығарды, оған сәйкес Ресей басып алған Польша өз тәуелсіздігінен айырылып, Ресей империясының бір бөлігіне айналды. Варшава тек әскери гарнизонға айналды, ал университеті жабылды.

Өмірбаян

Польшаны Австрия, Германия және Ресей бөліскең соң, Польша 1795 жылдың соңында тәуелсіз саяси бірлік ретінде өмір сүруін тоқтатты. Дегенмен, Наполеон соғыстары мен Польшаның Ресей мен Австрияға қарсы соғыстарға қатысуы 1807 жылы Варшава Герцогтығының құрылуына әкелді. Вена конгресі 1815 жылы осы мемлекеттің өмір сүруіне нүкте қойды және Польшаның Ресей, Пруссия және Австрия арасындағы ұзақ мерзімді бөлінуін бекітті. Австрия империясы оңтүстіктегі аумақтарды аннексиялады, Пруссия батыста жартылай тәуелсіз Познань Ұлы Герцогтығын, ал Ресей жартылай тәуелсіз Конгресс Корольдігін бақылауға алды. Бастапқыда, Ресей құрамында құрылған Конгресс Корольдігі салыстырмалы түрде кең ішкі тәуелсіздікке ие болды және императорлық билікке тек жанама түрде бағынды. Оның өз конституциясы болды. Ресеймен жеке одақ арқылы байланысқан провинция, Польша патшасы ретінде патшамен бірге өзінің парламентін (Сейм) және үкіметін сайлай алатын болды. Корольдіктің өз соттары, әскері және қазынасы болды. Алайда, уақыт өте келе Корольдікке берілген бостандықтар біртіндеп алынып тасталды, ал конституция Ресей билігі тарапынан көзқарастырылмай қалды. Ресейдің Александр I Польша патшасы ретінде өзін ресми түрде таққа отырғызған жоқ. Оның орнына, 1815 жылы ол ағасы, Ұлы князь Константин Павловичті де-факто вице-король етіп тағайындады және конституцияны елемеді. Вена конгресінің шешімдеріне қол қойылғаннан кейін Ресей оларды құрметтеуді тоқтатты. 1819 жылы Александр I Конгресс Корольдігінде баспасөз бостандығын жойып, цензура енгізді. Ресейдің құпия полициясы, Николай Николаевич Новосильцев басшылығымен, поляктардың жасырын ұйымдарына еніп, оларды қуғындады, ал 1821 жылы патша масондық орденін таратуға бұйрық берді. Осының салдарынан, 1825 жылдан кейін Польша Сеймінің отырыстары жасырын түрде өткізілді. Ресейдің Николай I 1829 жылдың 24 мамырында Варшавада Польша патшасы болып тағайындалды. "Жеке одақ" идеясын белсенді түрде қолдаған поляк саясаткерлерінің көптеген наразылықтарына қарамастан, Ұлы князь Константин сол кездегі Еуропадағы ең прогрессивті Польша конституциясын құрметтеуге ниеттенген жоқ. Ол поляк әлеуметтік және патриоттық ұйымдарын, сондай-ақ либералды оппозициялық Калисзания фракциясын жойды және маңызды әкімшілік лауазымдарда поляктарды ресейліктермен алмастырды. Польшалық әйелге (Жоанна Грузинская) үйленгеніне қарамастан, ол поляк ұлтының жауы ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, оның поляк армиясына берген бұйрықтары офицерлер корпусының ішіндегі қақтығыстарға әкелді. Осы шиеленістер елде, әсіресе әскерде түрлі қастандықтарға жол ашты.

After the Partitions of Poland by Austria, Germany, and Russia, Poland ceased to exist as an independent political entity at the end of 1795. However, the Napoleonic Wars and Polish participation in the wars against Russia and Austria resulted in the creation of the Duchy of Warsaw in 1807. The Congress of Vienna brought that state's existence to an end in 1815, and essentially solidified the long term division of Poland between Russia, Prussia and Austria. The Austrian Empire annexed territories in the south, Prussia took control over the semi autonomous Grand Duchy of Poznań in the west and Russia assumed hegemony over the semi autonomous so called Congress Kingdom. Initially, the Russian formed Congress Kingdom enjoyed a relatively large amount of internal autonomy and was only indirectly subject to imperial control. It had its own constitution. The province, united with Russia through a personal union with the Tsar as King of Poland, could elect its own parliament (the Sejm) and government. The kingdom had its own courts, army and treasury. Over time, however, the freedoms granted to the Kingdom were gradually taken back, and the constitution was progressively ignored by the Russian authorities. Alexander I of Russia never formally crowned himself as King of Poland. Instead, in 1815, he appointed his brother, Grand Duke Constantine Pavlovich as de facto viceroy and disregarded the constitution. Soon after the Congress of Vienna resolutions had been signed, Russia ceased to respect them. In 1819, Alexander I abandoned liberty of the press in the Congress Kingdom and introduced censorship. The Russian secret police, commanded by Nikolay Nikolayevich Novosiltsev, started to infiltrate and persecute Polish clandestine organizations, and in 1821, the Tsar ordered the abolition of Freemasonry. As a result, after 1825, sessions of the Polish Sejm were conducted in secret. Nicholas I of Russia formally crowned himself as King of Poland on 24 May 1829 in Warsaw. Despite numerous protests by various Polish politicians who actively supported the "personal union", Grand Duke Constantine had no intention of respecting the Polish constitution, one of the most progressive in Europe at that time. He abolished Polish social and patriotic organizations and the liberal opposition of the Kaliszanie faction, and replaced Poles with Russians in important administrative positions. Although married to a Pole (Joanna Grudzińska), he was commonly considered an enemy of the Polish nation. Also, his command over the Polish Army led to serious conflicts within the officer corps. The frictions led to various conspiracies throughout the country, most notably within the army.

Аурудың басталуы

Қарулы күрес 1830 жылғы 29 қарашада Варшава офицерлер мектебінің жас курсанты Пьотр Высоцкий басқарган қастандықшылар тобы гарнизоннан қару алып, Ұлы герцогтың басты резиденциясы – Белведер сарайына шабуыл жасаған кезде басталды. Варшаваны тұтандырған соңғы себеп – Ресейдің Польша армиясын Франциядағы шілде революциясын және Бельгия революциясын басу үшін пайдалану жоспары болды, бұл Польша конституциясын айқын бұзушылық еді. Көтерілісшілер Белведерге енгізілді, бірақ Ұлы князь Константин әйел киімімен қашып кетті. Содан кейін көтерілісшілер қаланың басты қару-жарақ қоймасына шабуыл жасап, қысқаша шайқастан кейін оны басып алды. Келесі күні қарулы поляк азаматтары орыс әскерлерін Варшавадан солтүстікке қарай шегінуге мәжбүр етті. Бұл оқиға кейде Варшава көтерілісі немесе Қараша түні деп аталады. (No листопадовы)

Көтеріліс

1830 жылғы 29 қарашада түнгі оқиғалардың күрт өршуіне таң қалған жергілікті поляк үкіметі (әкімшілік кеңес) дереу бақылауды қолға алу және әрекет ету бағытын шешу үшін жиналды. Халыққа ұнамайтын министрлер қызметтен алынды, ал олардың орнын ханзада Адам Ежи Чарториски, тарихшы Юлиан Урсин Ньемецевич және генерал Юзеф Хлопицкий сияқты тұлғалар иеленді. Чарториски бастаған адалдар бастапқыда Ұлы князь Константинмен келіссөздер жүргізуге және мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысты. Алайда, Чарториски кеңеске Константиннің кінәлілерді кешіруге дайын екенін және мәселені достықпен шешуге болатынын айтқанда, Мориц Мохнацкий және басқа радикалдар ашуланып, қарсылық білдіріп, ұлттық көтеріліс талап етті. Ресеймен бірден қарым-қатынасты үзгеннен қорқып, үкімет Константинге әскерлерімен бірге кетуге рұқсат берді. Мохнацкий жаңадан құрылған министрлікке сенімсіздікпен қарап, оны өзі ұйымдастырған Патриоттық клубпен алмастыруға кірісті. 3 желтоқсанда Варшавада өткен ірі халық жиынында ол үкімет пен қала сыртында орналасқан Ұлы князь Константин арасындағы келіссөздерді айыптады. Мохнацкий Литвадағы әскери науқанды елді соғыстың салдарынан сақтау және жергілікті азық-түлік қорын қорғау үшін жақтады. Жиында әкімшілік кеңеске жіберуге тиіс бірқатар талаптар қабылданды, олардың ішінде революциялық үкімет құру және Константиннің әскерлеріне дереу шабуыл жасау кірді. Польша армиясы, екі генералы – Винцент Красинский мен Зигмунт Курнатовскийден басқа, көтеріліске қосылды. Революцияға дейінгі кабинеттің қалған төрт министрі әкімшілік кеңестен кетіп, олардың орнын Мохнацкий және Патриоттық клубтан келген үш серігі, соның ішінде Йоахим Лелевел иеленді. Жаңа орган "уақытша үкімет" деп аталды. Өзінің әрекеттерін заңдастыру үшін уақытша үкімет Сеймді шақыруға бұйрық берді және 1830 жылғы 5 желтоқсанда генерал Хлопицкийді "көтеріліс диктаторы" деп жариялады. Хлопицкий көтерілісті ақылсыздық деп есептеді, бірақ қысымға көніп, майданға шығу қажеттілігі болмайды деген үмітпен уақытша қолбасшылыққа келісті. Ол өте қабілетті және көптеген наградалармен марапатталған әскери саяхатшы болды, бірақ Константиннің саясатынан кейін армиядан кетіп қалды. Ол Ресейдің күшін жоғары бағалап, поляк революциялық қозғалысының күшін және ынтасын төмен бағалады. Мінезі мен нанымы бойынша, ол Ресеймен соғысқа қарсы болды және сәтті нәтижеге сенбеді. Ол диктатураны негізінен ішкі бейбітшілікті сақтау және конституцияны сақтау үшін қабылдады. Патша Николай ағасының әрекеттерінен хабарсыз екеніне және егер ресейлік билік конституцияны қабылдаса, көтеріліс тоқтатылатынына сенген Хлопицкийдің алғашқы қадамы – князь Франциск Ксаверий Друцкий Любецкийді Санкт-Петербургке келіссөздер жүргізу үшін жіберу болды. Хлопицкий поляк армиясын күшейтуден бас тарды және Литвадан орыс әскерін қуу арқылы қарулы қақтығыстарды бастаудан бас тартты. Алайда Варшавадағы радикалдар соғыс пен Польшаның толық азаттығын талап етті. 13 желтоқсанда Сейм Ресейге қарсы Ұлттық көтерілісті жариялады, ал 7 қаңтарда князь Друцкий Любецкий Ресейден ешқандай жеңілдіксіз оралды. Патша Польшаның толық және шартсыз бағынуын талап етіп, "поляктар императордың мейіріміне берілуі керек" деп мәлімдеді. Оның жоспарлары орындалмағандықтан, Хлопицкий келесі күні отставкаға кетті. Польшадағы билік енді Йоахим Лелевел басқарған "Патриоттық қоғам" (Towarzystwo Patriotyczne) құрамына біріккен радикалдардың қолында болды. 1831 жылғы 25 қаңтарда Сейм Николай I-ді тақтан түсіру туралы акт қабылдады, бұл поляк-орыс жеке одағының аяқталуына және Ресейге соғыс жариялауға тең болды. Декларацияда "Польша ұлты тәуелсіз халық және ол лайықты деп санайтын, ант бергеніне адал және азаматтық бостандықтың ант берген кепілдіктерін шын жүректен құрметтейтін адамға Польша тәжін ұсынуға құқылы" делінген. 29 қаңтарда Адам Ежи Чарторискидің ұлттық үкіметі құрылды, ал Михаль Гедеон Радзивилл Хлопицкийдің орнына тағайындалды, оны армияның белсенді басшылығын қабылдауға көндірді.

Taken by surprise with the rapidly unfolding of events during the night of 29 November 1830, the local Polish government (administrative council) assembled immediately to take control and to decide on a course of action. Unpopular ministers were removed and men like Prince Adam Jerzy Czartoryski, the historian Julian Ursyn Niemcewicz and General Józef Chłopicki took their places. Loyalists led by Prince Czartoryski initially tried to negotiate with Grand Duke Constantine and to settle matters peacefully. However, when Czartoryski told the council that Constantine was ready to forgive the offenders and that the matter would be amicably settled, Maurycy Mochnacki and other radicals angrily objected and demanded a national uprising. Fearing an immediate break with Russia, the government agreed to let Constantine depart with his troops. Mochnacki did not trust the newly constituted ministry and set out to replace it with the Patriotic Club, organized by him. At a large public demonstration on 3 December in Warsaw, he denounced the negotiations between the government and Grand Duke Constantine, who was encamped outside the city. Mochnacki advocated a military campaign in Lithuania to spare the country from the devastation of war and to preserve the local food supply. The meeting adopted a number of demands to be communicated to the administrative council, including the establishment of a revolutionary government and an immediate attack upon the forces of Constantine. The Polish army, with all but two of its generals, Wincenty Krasiński and Zygmunt Kurnatowski, now joined the uprising. The remaining four ministers of the pre revolutionary cabinet left the administrative council, and their places were taken by Mochnacki and three of his associates from the Patriotic Club, including Joachim Lelewel. The new body was known as the "provisional government". To legalize its actions the provisional government ordered the convocation of the Sejm and on 5 December 1830 proclaimed General Chłopicki as "dictator of the uprising". Chłopicki considered the uprising an act of madness but bowed to pressure and consented to take command temporarily in the hope that it would be unnecessary to take the field. An able and highly decorated soldier, he had retired from the army because of the chicanery of Constantine. He overestimated the power of Russia and underestimated the strength and the fervor of the Polish revolutionary movement. By temperament and conviction, he was opposed to a war with Russia and did not believe in a successful outcome. He accepted the dictatorship essentially to maintain internal peace and to save the constitution. Believing that Tsar Nicholas was unaware of his brother's actions and that the uprising could be ended if the Russian authorities accepted the constitution, Chłopicki's first move was to send Prince Franciszek Ksawery Drucki Lubecki to Saint Petersburg to negotiate. Chłopicki refrained from strengthening the Polish army and refused to initiate armed hostilities by expelling Russian forces from Lithuania. However, the radicals in Warsaw pressed for war and the complete liberation of Poland. On 13 December, the Sejm pronounced the National Uprising against Russia, and on 7 January 1831, Prince Drucki Lubecki returned from Russia with no concessions. The Tsar demanded the complete and unconditional surrender of Poland and announced that the "Poles should surrender to the grace of their Emperor". His plans foiled, Chłopicki resigned the following day. Power in Poland was now in the hands of the radicals united in the Towarzystwo Patriotyczne ('Patriotic Society'), directed by Joachim Lelewel. On 25 January 1831, the Sejm passed the Act of Dethronization of Nicholas I, which ended the Polish Russian personal union and was equivalent to a declaration of war on Russia. The proclamation declared that "the Polish nation is an independent people and has a right to offer the Polish crown to him whom it may consider worthy, from whom it might with certainty expect faith to his oath and wholehearted respect to the sworn guarantees of civic freedom." On 29 January, the national government of Adam Jerzy Czartoryski was established, and Michał Gedeon Radziwiłł was chosen as successor to Chłopicki, who was persuaded to accept active command of the army.

Ресей-Польша соғысы

Жаушылық театрын Литваға көшіруге тым кеш болды. 1831 жылдың 4 ақпанында фельдмаршал Ханс Карл фон Дибич басқаратын 115 мыңдық ресейлік әскер Польша шекарасын кесті. Осы күштер құрамында Фин гвардиясының жеңіл атқыштар батальоны болды. Бірінші маңызды шайқас 1831 жылдың 14 ақпанында Лүков қаласының жанындағы Сточек ауылының маңында өтті. Сточек шайқасында бригада генерал Йозеф Дверницкий басқаратын польша кавалериясы Теодор Гейсмардың ресейлік дивизиясын жеңіске жеткізді. 25 ақпанда Польшаның шамамен 40 000 сарбаздық контингенті Варшаваның шығысында 60 000 сарбаздық ресейлік күштермен Ольшинка Гроховская шайқасында кездесті. Әскери тұрғысынан алғанда, Польша Литвада майдан орнатылғанда және Польшаға кезең-кезеңімен келген ресейлік күштер жеке-жеке, шешуші түрде талқандалғанда сәттілікке жете алатын еді, – деп жазды Левински Корвин.

Халықтық мәдениетте

Фредерик Шопеннің "Ф минорындағы фантазиясы", Op. 49 1841 жылы аяқталып, жарияланды. Көптеген орындаушылар бұл туындыны "Құрбан болғандарға арналған элегия" деп қарастырады, онда Шопен 1831 жылғы көтерілістің нәтижесінде қаза тапқан немесе хабарсыз кеткен туыстары мен достары туралы ойға келеді. Сондай-ақ, Александр Ходзько осы көтеріліс туралы "Герби" әнін жазған. Давид Холлман жасаған ремикс кең танымал болды.