Чосердің "Саудагердің әңгімесі": Мазмұны мен тамырлары

Кіріспе

Кентерберийлік ертегілердің бір бөлігі "Саудагер ертегісі" – Джеффри Чосердің Кентерберийлік ертегілерінің бірі. Онда Чосер Феофраст («Теофраст») сияқты әйелдерге қарсы әдебиетті сықақтап көрсетеді. Бұл әңгімеде Боккаччоның («Декамерон»: 7-ші күн, 9-шы әңгіме), Дешамптың «Неке айнасы», Гийом де Лорристің «Гүлдің романсы» (Чосердің ағылшын тіліне аудармасы), Андреас Капелланус, Стаций және Катонның ықпалы байқалады. Бұл ертегі Парсыдағы «Бахар Дануш» кітабында да кездеседі, онда күйеуі алмұрт ағашының орнына құрма ағашына шығады. Ол Еуропаға «Мың бір түн» арқылы немесе Румидің «Маснави» кітабының VI кітабындағы нұсқасы арқылы келген болуы мүмкін. Көптеген әңгімелер қазіргі заманғы стандарттар бойынша сексуалды мазмұнды болғанымен, бұл әңгіме одан да ашық. Ларри Бенсон мынадай пікір білдіреді:

Бұл әңгіменің көптеген кейіпкерлерінің сөздік мағынасы бар аттары бар: Januarie, басты кейіпкер, оның маусымдық әйелі Mayмен бірге аталады, олардың ерекше мінез-құлқын көрсетеді: Januarie өзінің атау айының сипаттамаларын – құрғақ пен жеміссіздікті бөліседі, ал оның жас әйелі көктем маусымын символдайды. Бұл оқиғаның Адам мен Хауа туралы Киелі кітаптағы оқиғамен салыстырылуы ерекше маңызды. Januarie-нің бауырларының есімдері Плацебо мен Юстинус: біріншісі – латын тілінде «Мен ұнаймын» деген мағына беретін сикофант, ал екіншісі – жеке мүддесі жоқ адал адам («әділ»). Басты кейіпкер, Januarie (немесе қаңтар), senex amans, Ломбардиядағы Павия қаласынан шыққан 60 жастағы рыцарь.

Әңгіменің қысқаша мазмұны

Januarie ол негізінен заңды демалыс жыныстық қатынасы мен мұрагерді тудыру мақсатында үйленгісі келетінін шешеді және ол екі ағасымен, Плацебомен (мағынасы "Мен рахат табамын") кеңес алады, ол оны жігерлендіре отырып, жеке пікірін ұсынбайды, және өз тәжірибесі бойынша некеге қарсы шыққан Юстинус (мағынасы "әділ адам"). Жанар, бос адам, өзінің жалқау досы Плацебоның мақтауына құлақ асады. Januarie 20 жасқа толмаған жас әйелге, негізінен құмарлықтан және діни қабылдаудың бетінше, үйленеді. Ол барлық достарына барып, өзіне әйел іздеуді тапсырғаннан кейін, оны өздігінен таңдап алады. Мейдің Januarie-ді неге қабылдағаны белгісіз; дегенмен, ол мұны әлеуметтік жақсарту үшін және, мүмкін, мұраның бір түрі үшін жасады деп болжауға болады, Januarie бай адам. Қаңтар ханның Дамян есімді сарай қызметкері Мейге ғашық болып, оған өз құмарлықтарын мойындаған хат жазады: құдайша Венера үйлену тойында оның жүрегін махаббатпен өртеп жібергенін білдіреді. Бұл жай ғана Дамианның ғашық болуын бейнелеуі мүмкін, бірақ Плутон мен Прозерпина кейінірек физикалық түрде араласатындықтан, Дамианның махаббатын Венера сөзбе-сөз қозғайды. Мей оның қызығушылығына жауап қайтарып, онымен жыныстық қатынасқа түсуді жоспарлайды. Januarie Едем бағын еске түсіретін әдемі қабырғалы бақ жасайды, сондай-ақ ол және Мей "орындалмайтын нәрселерді" жасайды. Осыдан кейін бірден Януари соқыр болып қалады, бірақ оның себебін түсіндірмейді, бірақ Чосердің болжамы бойынша, оның босқыны, құмарлығы және жалпы азғындығы оны денеде және моральдық үкімде соқыр етті. Алайда бұл жағдай оның рухани күйіне жақсы әсер етеді. Оның тілі мен мінезі, бұрын әдепсіз және жиренішті, әдемі және жұмсақ махаббат поэзиясына айналады, ал Мейге деген махаббаты тек құмарлық пен құмарлықтан басқа нәрсеге айналған. 8 маусымда Януар мен Мей ол үшін салған баққа кіреді. Осы арада Дамян баққа кіріп, Май берген қалыптан жасалған кілтті пайдаланып, оны груша ағашында күтеді. Мей жүкті екенін және алмұртқа құмар екенін білдіріп, ағаштан бірін сұрайды, ал Жануар, қартайған және соқыр, сондықтан қол жеткізе алмайды, иіліп, Мейдің өз арқасына көтерілуіне мүмкіндік береді. Мұнда Чосер тез арада манипулятивті әйел тұлғасымен құшақтанатын иті = жоқ үшін үлкен пафос тудырады, бұл ер адамның алғашқы тұсаукесерінде баяндаушы суреттеген қорқынышты және кері әсерлі тұлғадан айқын кері айналады. Ағашта Майды жас сүйіктісі Дамян сәлден қарсы алады, олар жыныстық қатынасқа түседі, оны Саудагер ерекше әдепсіз және батыл сипаттаған: шын мәнінде, баяндаушы бұл нақты сипаттама үшін кешірім сұрайды, паломшыларға былай деп сөйлейді: екі құдай, осы сәтте, неке адалдығын бұзуды бақылап отыр: ерлі-зайыпты Плутон мен Просерпина. Олар Плутонның әйелдердің моральдық құндылықтарын айыптайтын көрінісі туралы қызу пікірталас бастайды. Ол Januarie-ге көзіне көру қабілетін қайтарады, бірақ Просерпина Майға жағдайдан шығу үшін сөйлеу қабілетін береді, өйткені Просерпинаның өздерінің сатқындықтарынан оңай кешірім сұрай алатындығы туралы уәдесі баяндаушының немесе тіпті Шосердің өзінен анық жәннаткерлік пікір ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл екі кейіпкердің және олардың айтысының осы тұстастары еркек пен әйел арасындағы дау-дамай мен классикалық құдайларды да, христиандықтарды да шақыратын аңыздағы діни шатасуды анықтайды. Шынында да, бұл әңгіменің жеке құдайлардың болуы жеке маңыздылығы бар: классикалық миф бойынша, жас және жақсы көретін құдай Просерпинаны Плутон, Ажал патшасы ұрлап алып, тұтқындап, оған үйленуге мәжбүр етті. Қаңтар өзінің көзіне Плутонның араласуы арқылы өз әйелі мен Дамянның жыныстық қатынаста болғанын көруге дер кезінде ие болады, бірақ Мей оны өзінің көзі оны алдап жатқанына сендіреді, өйткені ол тек қалпына келтірілді және ол тек "ер адаммен күресіп жатыр" деп айтты, өйткені оған бұл Қаңтардың көзіне қайта оралады. Әңгіме күтпеген жерден аяқталады: алданып қалған Януари мен Мей бақытты өмір сүруді жалғастырады. Алайда, Шосер ертегіді толығымен бақытты аяқтамайды: қараңғы нұсқа бар, өйткені Мей Januarie-ге ол көптеген жағдайларда қателесуі мүмкін екенін айтады (курсив = жоқ), бұл оның опасыздығы сол жерде тоқтамайтынын көрсетеді. Қысты жеңген көктем (қаңтар айының мамыр айы) туралы әңгіменің кең символикасына сәйкес, қорытынды Дамянның маңыздылығын растайды (оның есімі маусымдық контекстке ие емес): ол әңгіменің екі жолы ғана тікелей сөйлейді, ал соңында оны тіпті Саудагер де ұмытып кетеді.

Januarie decides that he wants to marry, predominately for the purpose of lawful recreational sex and to produce an heir, and he consults his two brothers, Placebo (meaning 'I shall please'), who while encouraging him offers no personal opinion, and Justinus (meaning 'the just one'), who opposes marriage from his own experience. Januarie, a vain man, hears only the flattery of his sycophantic friend Placebo. Januarie marries May, a young woman not yet 20 years old, largely out of lust and under the guise of religious acceptability. He chooses her seemingly spontaneously after telling all his friends to go and look for a wife for him. It is unknown why May accepts Januarie; however, it is safe to assume that she did it for social betterment and possibly some kind of inheritance, Januarie being a rich man. A squire in Januarie's court, called Damyan, falls in love with May and writes a letter to her confessing his desires: the goddess Venus italics=no at the wedding party – meaning she set his heart on fire with love. This could simply be a personification of Damyan falling in love, but since Pluto and Proserpina do physically intervene later, Damyan's love could be seen as literally induced by Venus. May reciprocates his attraction and plots to have sex with him. Januarie creates a beautiful walled garden, reminiscent of the Garden of Eden as well as courtly love poetry, where he and May do "things that were not done in bed". Immediately after this Januarie is struck blind, although it is not explained why, though Chaucer's suggestion is that his vanity, lust and general immorality have rendered him blind in body and in moral judgment. This disability, however, spiritually serves Januarie well. His language and character, formerly lewd and repulsive, becomes beautiful and gentle love poetry, and his love for May could be seen to evolve to more than just lust and desire. On 8 June, Januarie and May enter a garden that he has built for her. Meanwhile, Damyan has sneaked into the garden using a key that he has made from a mould May has given him and waits for May in a pear tree, symbolising, it has been said, the forbidden fruit from Genesis. May, implying that she is pregnant and craving a pear, requests one from the tree and Januarie, old and blind, and therefore unable to reach, is persuaded to stoop and allow May to climb onto his back herself. Here Chaucer evokes enormous pathos for the italic=no, soon to be cuckolded by a manipulative female figure, a clear reversal from the horrific and repulsive figure painted by the narrator in the opening presentation of the man. In the tree, May is promptly greeted by her young lover Damyan, and they begin to have sex, described by the Merchant in a particularly lewd and bold fashion: italics=no Indeed, the narrator does apologise for this explicit description, addressing the pilgrims saying: italic=no

Two gods are, at this moment, watching the adultery: husband and wife Pluto and Proserpina. They begin a passionate argument about the scene, in which Pluto condemns women's morality. He decides that he will grant Januarie his sight back, but Proserpina will grant May the ability to talk her way out of the situation, saying, italics=no Indeed, Proserpina's promise that italics=no should be able to excuse themselves easily from their treachery can be seen as a distinctly misogynistic comment from the narrator, or perhaps even from Chaucer himself. These presentations of these two characters and their quarrel crystallises much of the tale, namely the argument between man and woman and the religious confusion in the tale, which invokes both the classical gods and the Christian one. Indeed the presence of particular gods has individual relevance when related to this tale: as the classical myth tells, Proserpina, a young and much loved goddess, was stolen and held captive by Pluto, the King of the Underworld, who forced her to marry him. Januarie regains his sight – via Pluto's intervention – just in time to see his wife and Damyan engaged in intercourse, but May successfully convinces him that his eyesight is deceiving him because it has only just been restored and that she is only "struggling with a man" because she was told this would get Januarie's sight back. The tale ends rather unexpectedly: the fooled Januarie and May continue to live happily. However, Chaucer does not end the tale entirely happily: a darker suggestion is there, as May tells Januarie that he may be mistaken on many more occasions (italic=no), indicating that, perhaps, her infidelity will not stop there. Conforming with the wider symbolism in the tale of spring triumphing over winter (May over January), the conclusion supports the unimportance of Damyan (whose name has no seasonal context): he only has two lines of direct speech in the tale, and at the end is utterly forgotten, even by the Merchant.

Фабляй талқылау

Сыншыларды бөліп тұратын бір мәселе – саудагердің әңгімесі фаблио болып санала ма? Әдетте, фаблио – сезімтал құштарлық пен жеңілтек жатақтар туралы әңгімелерді сипаттау үшін қолданылады. Кейбіреулер, әсіресе Дамян мен Мейдің соқыр Януарье ағаш түбінде отырғанда ағашта жатынғандағы жағдайы, әңгіменің соңғы бөлігі фаблионың белгілерін көрсетеді деп санайды. Мысалы, Дерек Пирсолл осы пікірді қолдайды. Алайда, кейбір сыншылар, мысалы Морис Хасси, Чосердің бұл әңгімеге фаблиодан гөрі әлдеқайда терең философиялық ойлар мен күрделілік қосқанын айтады.

Көшелер мен нұсқалар

Бұған ұқсас әңгімелер Боккаччоның Лидия мен Пирр туралы хикаясы, ал Румидің Маснавиының IV кітабында тағы бір алмұрт ағашы туралы оқиға кездеседі.

Бейімделулер

2017 жылдың 27 ақпанында Гильдхолл музыка және драма мектебінде Шосердің "Саудагердің ертегісі" опералық адаптациясы, жазушы Стивен Плайс пен композитор Джулиан Филипс жасаған "Жануардың ертегісі" атты жаңа, толық көлемді опералық адаптациясы алғаш рет көрсетілді. Плайс либреттосын орта ағылшын тілінде жазды, Шосердің түпнұсқа мәтінін опералық қойылымға бейімдеп қана қоймай, Шосердің басқа да туындыларынан шабыт алып, толығымен жаңа орта ағылшын тіліндегі өлеңдер жазды. Филипс пен Плайс бұл адаптацияны күнтізбелік жылдың төрт мезгілі бойынша құрылымдап, Шосердің түпнұсқа ертегісін күз айына дейін созды, осылайша Януарьдің тағдырын өлімнен кейін де жалғастырды. "Жануардың ертегісі" Peters Edition баспасынан жарық көрді. Пазолинидің "Кентербери ертегілері" фильмінде бұл оқиға Жозефина Чаплиннің Мей және Хью Гриффиттің сэр Январь рөліндегі ойнауы арқылы бейімделген.