Чосердің «Франклин әңгімесі»: Намыс, адалдык және кешірім туралы оқиға

Кіріспе

"Франклин ертегісі" – Джеффри Чосердің "Кентербери ертегілерінің" бір бөлігі. Ол адамдар арасындағы құдайдың күтімі, шындық, жомарттық және әдептілік сияқты мәселелерді қарастырады.

Қысқаша мазмұны

Ортағасырлық франклин еркін адам болған, құл емес, бірақ ақсүйек мәртебесіне ие болмаған. Бұл саяхатшының Squire-ды сөзін кесіп, айтқан сөздері көбінесе оның төмен әлеуметтік статусын көрсетеді деп есептеледі. Оқиға екі ғашық – Арверагус пен Доригеннің некелері теңдік пен серіктестік негізінде құрылуы керек деген шешімімен басталып, аяқталады. Бірақ олар қоғамда Арверагустың жоғары мәртебесін сақтау үшін оның билігі басым болуына келіседі. Арверагус одан кейін Ұлыбританияға құрмет пен атақ-даңқ іздеу үшін сапар шегеді. Ол Доригенді Арморикада (немесе қазіргі Бриттанияда) Педмарк (қазіргі Пенмарк) теңіз жағалауындағы қаланың жанында, Францияда жалғыз қалдырады. Ол күйеуін қатты сағынады және оның кемесі үйіне қайтар жолда Бретаньның қара тастарында қаза табады деп алаңдайды. Арверагус жоқ кезде Доригенге Аврелий есімді бір шәкірт еркіне қарсы махаббат білдіреді. Соңында, одан құтылу үшін және көңілі көтерілген күйде, ол асығыс уәде береді және Аврелиуске Бретань жағалауындағы барлық тастарды жойса, оның махаббатына қол жеткізе алатынын айтады. Аврелий, ақырында, құпия өнердің магик ғалымының қызметін алуға қол жеткізеді. Ол жас жігітке аянып, мың фунт стерлингтік үлкен сомаға, "өзінің сиқырымен" барлық тастарды "бір-екі аптаға" (мүмкін, ерекше жоғары толқынға байланысты) "жоюға" келіседі. "Тастар" жоғалып кеткен соң, Аврелий Доригенге беттеп, оның келісімін орындауын талап етеді. Осы кезде Арверагус қауіпсіз оралған. Дориген өзінің ар-намысын сақтау үшін өз-өзіне қол жұмсаған әйгілі әйелдердің көптеген мысалдарын келтіреді. Дориген өзінің моральдық дилеммасын күйеуіне түсіндіреді, ол тыныш түрде оның адал ниетпен Аврелиуске берген уәдесін орындауы керек екенін айтады. Аврелий Арверагустың Доригенге уәдесін орындау керектігін айтқанын естігенде, оны анттан босатады. Магик ғалым Аврелийдің оқиғасына қатты әсер етіп, оның өзіне тиіс үлкен қарызын кешіреді. Оқиға сүйіспеншілікке шақырумен аяқталады, сұрақ қойылады: «Кім ең жомарт және қайырлы іс жасады?» (1622).

A medieval franklin was free, non serf yet did not have noble status, and this pilgrim's words when interrupting the Squire are often seen as displaying his sense of an inferior social status. The story opens and closes by recounting how two lovers, Arveragus and Dorigen, decide that their marriage should be one of equal partnership, although they agree that, in public, Arveragus should appear to have overall authority to preserve his high status. Arveragus then travels to Britain to seek honour and fame. He leaves Dorigen alone in France near the coastal town of Pedmark (today Penmarc'h) in Armorik (or Brittany as it is now known). She misses her husband terribly while he is gone, and is particularly concerned that his ship will be wrecked on the black rocks of Brittany as he returns home. While Arveragus is absent, Dorigen is courted against her will by another suitor, a squire named Aurelius. Finally, to get rid of him and in a lighthearted mood, she makes a rash promise and tells Aurelius that he might have her love providing he can dispose of all the rocks on the coast of Brittany. Aurelius finally manages to secure the services of a magician scholar of the arcane arts, who, taking pity on the young man, for the princely sum of a thousand pounds agrees "thurgh his magik" to make all the rocks "aweye" "for a wyke or tweye" (possibly by association with an exceptionally high tide). When the "rokkes" vanish, Aurelius confronts Dorigen and demands that she fulfil her bargain. By this time Arveragus has returned safely. Dorigen lists numerous examples of legendary women who committed suicide to maintain their honour. Dorigen explains her moral predicament to her husband who calmly says that in good conscience she must go and keep her promise to Aurelius. When Aurelius hears from a distraught Dorigen that Arveragus has told her to fulfil her promise, he releases Dorigen from her oath. The magician scholar is so moved by Aurelius' story that he cancels the enormous debt that Aurelius owes him. The tale concludes with a demande d'amour, asking 'which was the mooste fre?' (1622) who acted most nobly, or generously?

Әңгімеге негізделген дерек

Франклин прологында өзінің әңгімесі бретондық лай түрінде екенін айтады, бірақ ол іс жүзінде итальяндық ақын және жазушы Боккаччоның екі тығыз байланысты әңгімесіне негізделген. Бұл әңгімелер «Филоколо» кітабының 4-ші кітабында (1336 ж.) және «Декамерон» кітабының 10-шы күніндегі 5-ші әңгіме ретінде кездеседі. Екі әңгімеде де жас шабандоз басқа шабандозға үйленген әйелге ғашық болады. Ол оны қыста гүлдейтін мамыр бағын жасаса, оның ниетін орындауға уәде беруге көндіреді, ол сиқыршының көмегімен орындайды, бірақ күйеуі оны орындауға рұқсат бергенін білгенде, оны уәдесінен босатады. Чосердің баяндауында, оқиғаның орны мен стилі түбірінен өзгереді. Шабандоз бен оның әйелі арасындағы қарым-қатынас зерттеледі, бұл паломниктердің көптеген әңгімелерінде кездесетін неке тақырыбын жалғастырады. Әңгіме бретондық ортада болғанымен, ол дәстүрлі «бретондық лайлардан» ерекшеленеді. Олар көбінесе мистикалық құбылыстармен байланысты болса, мұнда сиқыр университет білімі бар ғалымдар орындайтын білімді іс ретінде бейнеленеді. Бұл Чосер сияқты жазушыға сай келеді, ол астролябиді пайдалану туралы кітап жазды (ұлы Льюис үшін), Холиншед оны «барлық ғылымдарда осы күнге дейін теңдесі жоқ білімді адам» деп сипаттады және тіпті алхимияның «құпия шеберлерінің» бірі деп есептелді. Тастардың сиқырлы түрде жоғалу идеясының әртүрлі көздері болғанымен, әңгіменің қалған бөлігіне тікелей көз жоқ. Тастар Мерлиннің осыған ұқсас ерліктері туралы аңыздардан шыққан болуы мүмкін, немесе Чосердің туған шағында болған нақты оқиғаның нәтижесі болуы мүмкін. Олсон және авторлар тобы Франклиннің әңгімесін ортағасырлық астрономия тұрғысынан талдады. Олар 1340 жылдың 19 желтоқсанында Күн мен Айдың Жерге ең жақын қашықтықта болғанын, сонымен қатар Күн, Ай және Жердің түзу сызықта орналасқанын атап өтті – бұл сирек кездесетін құбылыс, ол үлкен толқындарға әкеледі. Бұл құбылысты астрономиялық кестелер мен әңгімеде айтылған есептеулер арқылы болжауға болады. Дегенмен, әңгіменің тақырыбы – «асығыс уәде», яғни адам орындауға ниеті жоқ ант беретін жағдай, одан да аз түсінікті. «Асығыс уәде» мотивінің ең ерте мысалдары Ветланың санскрит әңгімелерінде, Боярдоның «Орландо Иннаморто» және Дон Хуан Мануэльдің «Граф Луканор әңгімелерінде» кездеседі. Чосер білген болуы мүмкін «Сэр Орфео» және «Сэр Ланфал» бретондық лайларында да асығыс уәделер бар.

While the Franklin claims in his prologue that his story is in the form of a Breton lai, it is actually based on two closely related tales by the Italian poet and author Boccaccio. These appear in Book 4 of Il Filocolo, 1336, and as the 5th tale on the 10th day of the Decameron. In both stories, a young knight is in love with a lady married to another knight. He persuades her to promise to satisfy his desire if he can create a flowering Maytime garden in winter, which he achieves with the help of a magician, but releases her from her rash promise when he learns that her husband has nobly approved her keeping it. In Chaucer's telling, the setting and style are radically altered. The relationship between the knight and his wife is explored, continuing the theme of marriage which runs through many of the pilgrims' tales. Although the Tale has a Breton setting, it differs from traditional 'Breton lais'. Whereas these mostly involved the fairy supernatural, here magic is presented as a learned business performed by clerks with university training. This is fitting for a writer like Chaucer who wrote a book (for his son Lewis) on the use of the astrolabe, was reported by Holinshed to be "a man so exquisitely learned in al sciences, that hys matche was not lightly founde anye where in those dayes" and was even considered one of the "secret masters" of alchemy. While the idea of the magical disappearance of rocks has a variety of potential sources, there is no direct source for the rest of the story. The rocks possibly come from the legends of Merlin performing a similar feat, or might stem from an actual event that happened around the time of Chaucer's birth. In a recent paper, Olson et al. analyzed the Franklin's Tale in terms of medieval astronomy. He noted that on 19 December 1340 the sun and moon were each at their closest possible distance to earth while simultaneously the sun, moon and earth were in a linear alignment; a rare configuration which causes massive high tides. This configuration could be predicted using the astronomical tables and the types of calculations cited in the tale. The theme of the story, though, is less obscure—that of the "rash promise", in which an oath is made that the person does not envisage having to fulfil. The earliest examples of the "rash promise" motif are found in the Sanskrit stories of the Vetala as well as Bojardo's Orlando Innamorto and Don Juan Manuel's Tales of Count Lucanor. There are also rash promises in the Breton lays 'Sir Orfeo' and 'Sir Launfal', which Chaucer may have known.

Комментарийлер

Джеральд Морган Франклиннің әңгімесінің провиденцияның шынайылығы және адамның моральдық еркіндігі, сондай-ақ барлық адамдық келісімдерде жомарттық қажеттілігі туралы моральдық және философиялық идеялардың айналасында ұйымдастырылғанын айтады. Морган Аквинаның «Summa Theologiae» және Боэцийдің «De Consolatione Philosophiae» еңбектерінің Чосерге Франклиннің әңгімесін жазуда маңызды ықпал еткенін санайды. Ходжсон да Боэцийдің «De Consolatione Philosophiae» еңбегіндегі сөз тіркесін еске түсіретін тіркестерде Доригеннің «осы қорқынышты, жауызды жартастарды» неге жаратуға болатынын ойлайтынын атап көрсетеді, олардың мақсаты жою және жақсылық тудырмау, «тек азап сыйлау» ғана. Д.У. Робертсон Арверагустың «әдемі күйеу емес» екенін айтады; ол көптеген еңбектермен және «үлкен қадамдармен» адал болу үшін емес, әйелін таң қалдыру үшін айналысады, ал оның асығыс уәдесін білгенде, оған ойнауға кеңес береді, бірақ бұл туралы «өлім жазасымен» үнсіздік сақтауды талап етеді. Арверагусқа қатысты осы пессимистік көзқарасқа Боуден қарсы шығады, ол Арверагустың «адам сақтай алатын ең жоғары нәрсе – шындық» деген адал сеніміне сілтеме жасайды, сондықтан оны да «шынайы тамаша джентльмен-рыцарь» деп атауға болады. Гарднер Франклиннің әңгімесінің Чосердің барлық топтардың «сабырлылықпен» басқарылуы керек деген философиялық ұстанымына жақын екенін санайды. «Кентербери әңгімелерінде» некедегі бостандық және тәуелсіздік тақырыбында Франклиннің әңгімесі, Доригеннің күйеуі, оның күйеуі және оған борышын жоюға келісетін сиқыршы тарапынан туындаған жанқиярлықтың немесе мейірімділіктің үш әрекетін зерттейді. Алайда, Говард Франклиннің әңгімесі Чосердің некеге қатысты көзқарасын көрсетеді деп санамайды, өйткені Франклин «Чосер мәселені шешу үшін тағайындаған кейіпкер емес». Хелен Купер әңгімеде қарастырылатын абсолюттік мәндердің моральдық қасиеттер екенін жазады (сабыр, еркіндік немесе жомарттық, мейірімділік, шындық): «Арверагус әйеліне демеу береді, содан кейін жылай бастайды. Ол және басқа да адамдар ешқандай артық білімсіз және ерікті ерікпен таңдау жасайды: Доригенге некеде берілген еркіндікті көрсететін ерікті ерік. Бақытты аяқталу үшін Құдай жартастарды жоюын қажет етпейді, бірақ бірнеше адам алудың орнына беріліп, беруді таңдауы керек». Дарра Грин Франклиннің ең ерекше қасиеті – жомарттық, оның әңгімесінде қарастырылатын этикалық мәселені шешу үшін маңызды екенін айтады; бұл заңға негізделген мораль емес, бірақ кемелсіз әлемде мүмкін болатын бақытты қамтамасыз ететін ізгілік этикасы. Уитток бұл әңгіменің Франклиннің өзінің санасынан тыс, ғаламдағы «қорқынышты симметрияны» көрсететінін санайды; онда шындық, жомарттық және мейірімділік қасиеттеріне сүйене отырып, ар-ұжданмен әрекет ету зайырлы этикалық көзқарасқа айналып, трансцендентті сананың жомарттығына адамның ризашылықты (бірақ әрқашан толық емес) жауабын көрсететін көзқарасқа айналуы керек. А.С. Спиринг Франклиннің әңгімесінің маңызды хабарларының бірі – өмір сүрудің дұрыс жолы немесе қиын жағдайларда дұрыс нәрсені қалай істеу керектігі туралы біздің түсінігіміз «бізге тікелей Құдайдан немесе ар-ұжданнан келмейді, бірақ басқа адамдардың бағалауынша өзіміздің ішкі бейнелеріміз арқылы қалыптасады. Біз мінез-құлқыны бағалау үшін қолданатын терминдердің өзі (дұрыс, әдепті, қарапайым, нашар және т.б.) біз өзіміз ойлап тапқан тілдерге жатпайды, ал олардың мағыналарын біз жататын қоғамдар береді».

Gerald Morgan argues that the Franklin's Tale is organised around moral and philosophical ideas about the reality of Providence and hence of man's moral freedom, as well as the need for generosity in all human contracts. Morgan considers that Aquinas' Summa Theologiae and Boethius' De Consolatione Philosophiae were important influences on Chaucer in writing the Franklin's Tale. Hodgson likewise emphasises how in phraseology reminiscent of Boethius's De Consolatione Philosophiae, Dorigen ponders why a wise and benevolent God could create in "thise grisly feendly rokkes blake" means to destroy and to produce no good "but evere anoyen". D. W. Robertson considers that Arveragus comes across as "not much of a husband"; he exerts himself with many a labour and many a "great emprise" not for the sake of becoming virtuous, but to impress his lady and when he learns of her rash promise he advises her to go ahead and commit adultery, but only to keep quiet about it "up peyne of deeth." This sour view of Arveragus is disputed by Bowden, who refers to Arveragus' honest belief that "trouthe is the hyest thyng that man may kepe" so that he too may be called "a verray parfit gentil knyght". Gardner considers that the Franklin's Tale comes close to Chaucer's own philosophical position that all classes must be ruled by "patience". On the theme in the Canterbury Tales about freedom and sovereignty in marriage, the Franklin's Tale arguably explores three successive acts of conscience or gentilesse springing from rich human generosity: by Dorigen's husband, her suitor and the magician who cancels the debt owed to him. Howard, however, considers it unlikely that the Franklin's Tale represents Chaucer's view on marriage, the Franklin being "not the sort of character to whom Chaucer would assign a tale meant to settle an issue". Helen Cooper writes that the absolutes considered in the tale are moral qualities (patience, fredom or generosity, gentillesse, trouthe): "Averagus comforts his wife, and then bursts into tears. He and the other men make their choices for good without privileged knowledge and out of free will: a free will that reflects the liberty given to Dorigen within her marriage. A happy ending requires not that God should unmake the rocks, but that a series of individuals should opt to yield up and give, rather than take." Darragh Greene argues that the Franklin's most distinctive characteristic, liberality, is essential to solving the ethical problem explored in his story; it is not law based morality but the virtue ethics of living in accordance with the value system of gentillesse which secures such happiness as is possible in an imperfect world. Whittock considers that this tale represents, beyond the Franklin's own consciousness of it, a "fearful symmetry" in the universe; where acting from conscience on qualities of truth, generosity and gentillesse must shift from being a secular ethical attitude to one that represents man's grateful (but always imperfect) response to the bounty of a transcendent consciousness. A. C. Spearing writes that one of the important messages of the Franklin's Tale is that our vision of the right way to live, or how to do the right thing in problematic circumstances "does not come to us directly from God or conscience, but is mediated by internalised images of ourselves as judged by other human beings. The very terms we use to assess conduct (right, decent, mean, rotten, and so on) belong to languages we did not invent for ourselves, and their meanings are given by the communities to which we belong."