Кіріспе

Әдеби жанр

Менипп сатирасы – сатираның бір түрі, көбінесе прозада жазылады. Ол нақты тұлғаларға немесе ұйымдарға емес, көбінесе адамдардың ой-санасына шабуыл жасаумен ерекшеленеді. Менипп сатирасында пародияның түрлі формалары мен мифологиялық пароди́я да кездеседі.

Бұл термин классикалық грамматиктер мен филологтар тарапынан, көбінесе прозадағы сатираларды (мысалы, Ювеналдың және оның ізбасарларының өлең сатираларынан айырмашылығы) атау үшін қолданылады. Менипп сатирасы шабуыл жасайтын және қынжырлайтын әлеуметтік типтерге "педанттар, фанатиктер, еңгезекақылар, жаңадан келгендер, шеберлер, ынталылар, барлық түрдегі ашкөз және білікті емес маман иелері" жатады. Алайда, олар "әлеуметтік мінез-құлқынан емес, кәсіби көзқарасынан" қарастырылады, сондай-ақ олар ұстанатын идеяның айқын көрінісі ретінде бейнеленеді. Менипп сатирасындағы кейіпкерлердің суреттелуі натуралистік емес, стильді болып келеді, адамдарды олар ұстанатын идеялардың ішкі бейнесі ретінде көрсетеді.

Шығу тегі

Бұл форма б.з.д. үшінші ғасырындағы грек цинигі, пародиші және poleмикашы Менипптің есімімен аталған. Оның қазір жоғалған еңбектері Лукиан мен Марк Теренций Варроның шығармаларына әсер еткен, ал соңғысы өзінің сатираларын "saturae menippeae" деп атау арқылы бұл жанрды алғаш рет анықтады; мұндай сатиралар кейде Варрондық сатира деп те аталады. Михаил Бахтиннің сөзіне сәйкес, бұл жанр тіпті Мениппке дейін де Антистен, Гераклид Понтийский және Бористендік Бион сияқты авторлармен болған.

Классикалық дәстүр

Вароның 150 кітабындағы мениппей сатиралары тек цитаталар арқылы ғана жетіп келді. Бұл жанр Кіші Сенекамен жалғасты, оның "Апоколоцинтозы" немесе "Қабаққа айналдыру" – сақталған жалғыз дерлік толық классикалық мениппей сатирасы. Ол император Клавдийді қасиеттеп, құдайлаудың құрметсіз пародисінен тұрады. Ежелгі замандағы жанрдың ең толық бейнесі Лукианның сатираларында кездеседі. Мениппей сатирасының ықпалын ежелгі грек романдарынан, Гай Луцилий мен Горацийдің римдік сатираларынан, сондай-ақ Ілтебіштерді қоса алғанда, ерте христиан әдебиеттерінен табуға болады. Кейінгі мысалдарға Боэцийдің "Философияның тыныштығы" және діннен тайған Юлианның "Цезарьлар" кіреді.