Кіріспе

Дигрессия (грек тілінде parékbasis, латын тілінде egressio, digressio және экскурсия) – тақырыптың уақытша ауысуын көрсететін шығарманың немесе сөйлеудің бөлігі; дигрессия жазушы немесе сөйлеуші негізгі тақырыпқа оралғанда аяқталады. Дигрессиялар стильдік немесе риторикалық тәсіл ретінде қасақана қолданылуы мүмкін. Сиракуздық Корактан бері классикалық риторикада, әсіресе Квинтилианның «Institutio Oratoria» еңбегінде, дигрессия кез келген сөйлеудің немесе шығарманың тұрақты бөлігі болды. Шығарманың тақырыбын белгілеп, назар аудару қажеттігін көрсеткеннен кейін, спикер немесе автор шығарма тақырыбын дамытуға, оның дұрыстығын дәлелдеуге және қорытындыға оралғанға дейін сырттай байланыссыз сияқты тақырыпқа ауысады. Шизотемия – ұзақ естелік арқылы жасалатын дигрессия. Цицерон дигрессия шебері болды, әсіресе қолдағы нақты сұрақтан немесе мәселеден (гипотезадан) оған байланысты жалпырақ мәселеге немесе сұраққа (тезиске) ауысу қабілетімен. Көне ораторлардың көпшілігі сияқты, Цицеронның көрінеуіндегі ауытқулары әрқашан қолдағы мәселеге тікелей қатысты болып шықты. Екінші Софистика дәуірінде (Императорлық Римде) сөйлеуді белгілі бір тақырыптан шешіп алып, содан кейін оны көркемдік пен шеберлікпен қайтару қабілеті – нағыз шешендіктің белгісі саналды.

Этимология

"Дигрессия" термині латын тіліндегі digressio сөзінен шыққан: "бір орыннан басқаға кету, жолдан шығу", digredi ("жолдан тайып кету") етістігінің өткен шақ қатарынан жасалған іс-әрекетті білдіретін есімдік, dis ("ажырап, бөлініп") + gradi ("қадам басу, жүру") сөздерінен құралған.

Әдебиеттік қолданысы

Әдеби мәтіндегі сырға салулар түрлі мақсаттарға қызмет етеді, мысалы, қосымша ақпарат беру, мысал немесе оқиға арқылы ойды көрсету немесе күшейту, тіпті бір мәселенің әжуасын шығару мүмкіндігін береді.

800-500 б.з.д.

800-500 жж. б.з.б. Гомер "Илиадасын" жазу барысында, тыңдаушыларына негізгі оқиғадан демалыс беру, қосымша ақпарат ұсыну және, ең бастысы, оқиғаның сенімділігін арттыру мақсатында дигрессияны (сырға салуды) пайдаланады. Осы сырға салулар арқылы Гомер тыңдаушыларының кейіпкерлерге деген құрметін және сюжетке деген қызығушылығын күшейтеді. Мысалы, он бірінші кітапта Гомер Агамемнон шайқаста Писандр мен Гипполохос ағайындыларын кездестіргенде шағын сырға салуды қолданады. Олар Агамемнонға жалбарынып келген соң, ол олардың әкесі Менелайдың елшілерін қабылдамағанын және сол кезде оларды өлтіруге дайын болғанын есіне алады. Бұл қысқа үзіліс тыңдаушыларға соғыстың басталған жағдайы және тараптардың табиғаты туралы маңызды мәлімет береді.

18-19 ғасырлар

18 ғасыр әдебиетінде дигрессия (қосалқы сюжетпен шатастырмау керек) сатирикалық шығармалардың маңызды бөлігі болды. Джонатан Свифттің "Арна туралы әңгіме", Лоренс Стерннің "Тристрам Шэнди" және Дидроның "Жак ле фаталист және оның қожасы" сияқты шығармалары тіпті дигрессияны сатираның өзінің бір бөлігіне айналдырды. Стерннің романы, әсіресе, дигрессияға көп тәуелді болды, ол былай деп жазды: "Дигрессиялар, сөзсіз, күн сәулесі; олар оқудың өмірі, жаны; мысалы, оларды осы кітаптан (Тристрам Шэнди) алып тастасаңыз, кітапты да алып кетуге болады". Бұл дигрессияны сатира ретінде пайдалану кейін Томас Карлайлдың шығармаларында да көрінді. Дигрессия көркем әдебиетте сатирикалық емес мақсаттарда да қолданылды. Генри Филддингтің "Том Джонстың тарихы, табылған бала" романында автордың көптеген сырлы ойлары мен дигрессивті мәлімдемелері бар, олар қосымша әңгімелер сияқты, ал осы сияқты дигрессиялар кейінірек Чарльз Диккенс, Мачадо де Ассис, Уильям Мейкпис Такерей, Герман Мелвилл, Виктор Гюго және басқалардың шығармаларында кездеседі. Лев Толстой, Дж.Д.Сэлинджер, Марсель Пруст, Генри Миллер, Милан Кундера және Роберт Мусилдың романдары да дигрессияларға толы.

20 ғасыр

XX ғасырдың соңындағы әдебиетте (постмодерндік көркем әдебиетте) авторлар оқырмандарды туындыдан алшақтату және ойынға толы сезімді күшейту мақсатымен дигрессияларды пайдалана бастады. Джон Фаулздың "Француз лейтенантының әйелі" және Лоуренс Норфолктің "Лемпиер сөздігі" шығармаларында дигрессиялар туындыға ғылыми тұрғыдан көзқарас ұсыну үшін қолданылса, Гилберт Соррентиноның "Муллиганның сорпасы" сияқты туындыларда дигрессия туындының иллюзиясын бұзуға бағытталған.

Нақты өмірдегі мысалдар

Дигрессия риторикалық құрал ретінде қазіргі уағыздарда да кездеседі: тақырыпты енгізгеннен кейін, спикер көбінесе тікелей байланысы жоқ сияқты көрінетін оқиғаны айтады, бастапқы тақырыпқа оралып, содан кейін оқиғаны өз ойын түсіндіру үшін пайдаланады. Бейресми әңгімелер мен талқылауларда ойдан шашу немесе мақсаттан ауытқу жиі кездеседі. Спикерлер көбінесе "Бірақ мен ойдан шашырап кеттім" деген фразаны негізгі тақырыпқа қайта оралуды білдіру үшін қолданады. Мұндай қолданысқа қатысты көптеген мысалдарды 19 ғасырғы басылымдарда табуға болады. Егер спикер "дигрессияны" талқыланып жатқан мәселеге байланыстырмаса, тақырыптың өзгеруі риторикалық дигрессия болып саналмайды.