Кіріспе

Үш қиылысы бар ең қарапайым тривиалды емес жабық түйін – топологиялық ұғым.

Математиканың түйін теориясы саласында үшжапырақ түйіні – тривиалды емес түйіннің ең қарапайым мысалы болып табылады. Оны әдеттегі тоқыл түйінінің екі бос ұшын біріктіру арқылы жасауға болады, нәтижесінде түйілген шеңбер пайда болады. Ең қарапайым түйін ретінде үшжапырақ түйіні математикалық түйін теориясын зерттеуде маңызды рөл атқарады. Бұл түйін үш жапырақты қондырша (немесе үшжапырақ) өсімдігінің атымен аталған.

Симметрия

Үшбұрыш түйіні хиралды, яғни үшбұрыш түйінін өзінің айнадағы бейнесінен ажыратуға болады. Соның нәтижесінде екі нұсқа пайда болады, олар сол және оң жақты үшбұрыш түйіні деп аталады. Сол жақты үшбұрыш түйінін үздіріссіз түрлендіру арқылы оң жақты үшбұрыш түйініне немесе керісінше өзгерту мүмкін емес. (Демек, екі түйін айналадағы изотопты емес.) Хиральды болғанымен, үшбұрыш түйіні инверттелуге қабілетті, яғни сағат тіліне қарсы және сағат тілімен бағытталған үшбұрыш түйіні арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Яғни, үшбұрыш түйінінің хиральдығы қисықтың бағытына емес, тек жоғарғы және төменгі қиылыстарға ғана байланысты.

Елеусіздігі

Үш жапырақ түйіні тривиальді емес, яғни оны үш өлшемді кеңістікте кесіп тастамай "шешуге" болмайды. Математикалық тұрғыдан алғанда, бұл үш жапырақ түйіні түйінге изотопты емес екенін білдіреді. Атап айтқанда, үш жапырақ түйінін шешуге Ридмейстер қимылдарының тізбегі жоқ. Мұны дәлелдеу үшін үш жапырақ түйінін түйіннен ажырататын түйін инвариантын құру қажет. Ең қарапайым инвариант – үш түстілік: үш жапырақ түйіні үш түспен боялуы мүмкін, ал түйін – жоқ. Сонымен қатар, дерлік барлық маңызды түйін полиномдары үш жапырақ түйінін түйінден ажыратады, сондай-ақ көптеген басқа да күшті түйін инварианттары да ажыратады.

Жіктеу

Торап теориясында үшбұрыш – ең алғашқы маңызды торап және қиылыс саны үшке тең болатын жалғыз торап. Ол – жай түйін, және Александр-Бриггс нотациясында 31 ретінде тіркелген. Доукер нотациясы бойынша үшбұрыш 4 6 2, ал Конвей нотациясы [3]. Үшбұрышты (2,3) торус түйіні деп сипаттауға болады. Бұл σ13 өрімнің жабылуынан алынған түйін. Үшбұрыш – кезектесетін түйін. Дегенмен, ол кесінді түйін емес, яғни ол 4-өлшемді шар ішіндегі тегіс 2-өлшемді дискіні шегермейді; мұны дәлелдеудің бір жолы – оның қолтаңбасы нөлге тең емес екенін ескеру. Тағы бір дәлел – оның Александр полиномы Фокс-Милнор шартын қанағаттандырмайды. Үшбұрыш – талшықты түйін, яғни оның толықтыруы шеңбер бойынша талшықтық буындама болып табылады. Үшбұрыш K түйінін келесідей қарастыруға болады: z және w кешенді сандарының жұптары, мұндағы z³ - w² = 1. Осы жағдайда бұл талшықтық буындамада Милнор картасы түйін толықтыруын шеңберге проекциялау ретінде қарастырылады. Талшық – бір тесігі бар торус. Түйін толықтыруы шекарасы бар Сейферт талшықты болғандықтан, оның көлденең қысылмайтын беті бар – бұл да Милнор картасының талшығы. (Бұл түйін қатты торус Nε(K) түріне дейін қалыңдатылған және осы қатты торус ішкі бөлігі түйіннің тығыз толықтыруын жасау үшін алынып тасталған деп есептеледі.)

Дін мен мәдениетте

Ең қарапайым бұдыр түйін ретінде үшжапырақ – иконография мен бейнелеу өнерінде жиі кездесетін мотив. Мысалы, трикетра символының кең таралған түрі үшжапырақтан тұрады, сондай-ақ германиялық Валькнуттың кейбір нұсқалары да осыған ұқсайды. Қазіргі заманғы өнерде М.С. Эшердің "Түйіндер" атты ағаш кескіні үш үшжапырақ түйінді бейнелейді, олардың қатты нысандары әртүрліше бұрылған.