Кіріспе

Ирландтық британдық армия капитаны Джеймс Фитцгиббон (16 қараша 1780 – 10 желтоқсан 1863) – мемлекеттік қызметкер, 1822–1826 жылдары масондық ложаның көрнекті масоны (Жоғарғы Канададағы ең жоғары лауазым – провинциялық бас масонның орынбасары), «Отбасылық келісім» мүшесі және 1812 жылғы соғыстан бұрын және соғыс кезінде Канададағы британдық армиядағы ирландтық сарбаз. Ол екі канадалық халық қаһарманы – Лора Секордтан (Ингерсолл) және Билли Гринден ескерту хабарламаларын алды. 1812 жылғы соғыстан кейін және 1837–1838 жылдардағы көтерілістерге дейін Джеймс Жоғарғы Канада қоғамында көптеген лауазымдарды иеленді. Уильям Лайон Маккензи оны 1838 жылы көрнекті канадалық тори және «үкіметтік қамқорлықтың көрнекті мысалы» деп санады. 1837 жылғы Жоғарғы Канададағы көтеріліс Фитцгиббонның мансабының шыңына жеткізді, ол Жоғарғы Канададағы милицияның әрекет етуші генерал-адъютанты болып тағайындалды, бірақ Фитцгиббон Монтгомери тавернасы шайқасынан кейін «Хедтің қарым-қатынасына» сілтеме жасай отырып зейнетке шықты. Бұл «қарым-қатынас» Хедтің Монтгомери тавернасына шабуылды басқаруға Фитцгиббон емес, Аллан МакНабты алдымен таңдауынан туындаған болуы мүмкін. Фитцгиббон 1847 жылы британ үкіметіне ұсынған «Жоғарғы Канада провинциясы халқына үндеу» атты памфлетінде 1837–1838 жылдардағы көтерілістер кезінде өзінің және оның іс-әрекеттерінің «Жоғарғы Канаданы Империя үшін сақтап қалғанын» дәлелдеді, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Фитцгиббонның өмірбаянында ол мансабында өте тиімді болған, бірақ танылудан басқа ешқандай нақты сыйақы алмаған адам ретінде сипатталған. Фитцгиббон «(таққа) өте адал, өткір ойлы болған, бірақ әскерде немесе үкіметте лауазымға жол ашатын ресми білім, байлық және әлеуметтік жағдай жетіспеген». Дегенмен, Фитцгиббон қарызға батып, ұзақ күткен сыйақысын алудағы теріс жағдайға қатты алаңдағанша «ұқыпты, қабілетті және ынталы мемлекеттік қызметкер» ретінде танылды.

Ерте өмір және мансап

Гаррет (Джеральд) Фицгиббон мен Мэри Уиденхэмнің Глин қаласында, Ирландияның Лимерик графтығында дүниеге келген ол 15 жасында Глиннің еменри корпусының жасағына қосылды. Үш жыл өткен соң, ол Ирландиядағы жергілікті қызмет атқаратын Тарберт Фенсибл полкіне қабылданды, одан британ армиясының 49-шы жаяу полкіне қарапайым сарбаз ретінде алынды. Ол 1799 жылы Нидерландыдағы Эгмонд-ан-Зееде алғашқы шайқасына қатысты. Кейін Копенгаген шайқасында теңізші ретінде қызмет етті және осы үшін Әскери-теңіз жалпы қызмет медалімен марапатталды.

Канадаға келу

1802 жылы ол Канадаға барды, ол кезде ол сержант еді. Ол Жоғарғы Канададағы Форт-Джорджтағы шарыққа жақын көтерілісті басуға маңызды үлес қосыпты, бірақ оның ресми өмірбаянында мұндай дерек жоқ. 1806 жылы, ол полктің аға сержанты болғанда, оның командирі Исаак Брок оны офицерлік шенге көтерді. Ол кезде мұндай жағдай өте сирек болатын, өйткені көптеген офицерлік шендер сатып алынатын. Кейін сол жылы ол полк адъютанты болып тағайындалды. 1809 жылы ол лейтенант шеніне өрледі.

1812 жылғы соғыс

Фицгиббонның 49-шы жаяу полкінің "негізгі құрамы" Форт-Джордж шайқасында Форттың өзінде болды. Дегенмен, Фицгиббонның ресми өмірбаянында Джеймстің қатысуы немесе іс-қимылы туралы ешқандай дәлел табылмағандықтан, Фицгиббон шайқаста болмаған сияқты көрінеді; егер Фицгиббон сияқты тарихта зор құрметке ие тұлға шайқаста болған болса, бұл ақпарат оңай қолжетімді болар еді. 1812 жылдың тамызында Фицгиббон Монреальден Кингстонға әскери жабдықтары бар кемелердің бригадасын сүйемелдеді, Сент-Лоуренс өзенінің "жартастарын" ("Халықаралық жартастарды") американдық жағалау көрінетін жерден өтті. 1813 жылдың қаңтарында Фицгиббон 45 шанамен қажетті жабдықтарды Канаданың қысында Кингстоннан Ниагараға жеткізді. Фицгиббон 1813 жылдың 6 маусымында Стоуни-Крик шайқасында шайқасты. Үш аптадан кейін ол 50 әскерден тұратын жасақты Ниагара түбегіндегі Форт-Джорджды басып алған үлкен американдық күштерге қарсы партизандық шабуылдарға жетекшілік етті. 22 маусымда Лора Секорд 500 американдық әскердің күтпеген шабуыл жасауы мүмкін екені туралы ескертті. Бұл қазіргі Онтарио штатының Торольд қаласының жанындағы Бивер-Дэмс шайқасына әкелді, онда Фицгиббонның жасағы, шамамен 400 мохок және одава жауынгерлерімен бірге американдықтарды жеңіп, 462 тұтқынға алды. Жеңіс Фицгиббонды халық қаһарманы етті және ол Гленгарри жеңіл жаяу әскерінің капитаны болып тағайындалды. Бивер-Дэмс шайқасынан кейін Фицгиббон негізгі жұмысын барлауға және американдық әскерлердің қозғалысын бақылауға жұмсады. 1814 жылы ол Ланди жолағы шайқасында шайқасты, бірақ оның үлесі тиімді болмады. Фицгиббон мен оның Гленгарри жеңіл жаяу әскерлері қарсылас американдық күштердің сол жақ фланкіна шабуыл жасағанда, генерал-лейтенант Драммонд басқаратын британдық әскерлер оларды американдық әскерлер деп жаңылыстырып, оларға атыс ашты. Осы достық атыстың салдарынан Фицгиббон мен оның жасағы кері шегінуге мәжбүр болды. Алайда, американдық тарихшы Джон Р. Элтингтің пікірінше, Фицгиббон американдықтарға қарсы қолданған стратегиясы (әлсіреген сол жақ фланкіға шабуылдау) Драммондтың сол жақ фланкіге күштерін шоғырландырса, Драммонд үшін шешуші жеңіске жеткізер еді. Фицгиббонның Бивер-Дэмс шайқасына қатысқаннан кейін жергілікті аңыз пайда болды (бәлкім, сол кезде болған мохок басшысы Джон Нортон, немесе Уильям Гамильтон Мериттің еңбегі арқылы) және мынадай сөздермен айтылды: "Каухнавага (Нортон әскерлері, яғни Кахнаваке) жеңіске жетті, мохоктар олжа алды, ал Фицгиббонға құрмет көрсетілді". Осы шайқаста Фицгиббон Лора Секордтан (Ингерсолл) ескерту алды.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

Соғыстан кейін Фитцгиббон жартылай жалақымен зейнетке шығып, милицияның генерал-адъютанты кеңсесінде клерк болып жұмыс істеді. Кейін генерал-адъютанттың көмекшісі лауазымына көтерілді. Фитцгиббон 1814 жылы Мэри Хейлиге үйленді, ол оның жалғыз әйелі болды. Олардың бес баласы болды – төрт ұл және бір қыз, қызы ересек шаққа жетті. 1818 жылы Фитцгиббон Роберт Гурлейдің айыптауларына жауап берді, онда вице-губернатор канадалықтарды адал емес және алғыссыз британдықтар деп есептегендігі айтылды. 1824 жылы Жоғарғы Канаданың вице-губернаторы Перегрин Мэтланд Фитцгиббонды Йорктың Батерст ауданындағы ирландиялық қоныс аударушылар мен бұрынғы тұрғындар арасындағы тәртіпсіздіктерді тоқтату үшін келіссөздер жүргізуге жіберді. 1822 жылдан 1826 жылға дейін Фитцгиббон Жоғарғы Канададағы масондық ложаның ең жоғары дәрежедегі мүшесі, провинциялық ұлы шебердің орынбасары болды. Ал провинциялық бас шебер лауазымы Англияда сақталуы керек еді. 1826 жылы Фитцгиббон Типтер төңкерісіне қатысқандарға Маккензиге төлемақы төлеуге көмектесу үшін науқан ұйымдастырды. Маккензи Фитцгиббонның Ассамблея палатасының хатшысы болып тағайындалуы осы әрекетінің сыйақысы екенін мәлімдеді және оны "мемлекеттік қамқорлықтың көрнекті мысалы" деп атады. Ол Фрэнсис Коллинстің "Канадалық фримен" газетінде Мэтланд қаражатқа үлес қосқан деген айыптауларын жоққа шығарды, бірақ өзінің қатысуын немесе басқа мемлекеттік қызметкерлердің үлесін жоққа шығармады. 1837 жылғы Жоғарғы Канада көтерілісі кезінде Фитцгиббон милицияның генерал-адъютанты болып тағайындалды. Ол Уильям Лайон Маккензидің көтерілісші күштерінен Торонтоны қорғаған күштерді ұйымдастырып, басқарды. Монтгомери тавернасы шайқасынан кейін Фитцгиббон Фрэнсис Бонд Хедтің Фитцгиббонға жасаған "қарымтасы" салдарынан Жоғарғы Канада милициясының генерал-адъютанты лауазымынан кетті, бұл Хедтің МакНабты Фитцгиббоннан бұрын әскерге жетекшілік етуге шешім қабылдауымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ Фитцгиббон Хедке "қарсылық білдіргеннен" кейін әскерге жетекшілік ететін болды. Фитцгиббон 1831 жылы Йорк механика институтын құрушылардың бірі болды. Жоғарғы Канада банкі Фитцгиббонды кредиторларға төлеу үшін алынған қарыз үшін сотқа берумен қорқытты, бірақ бұл қауіп іске аспады.

Кейінгі өмірі мен мұрасы

1838 жылдың мамыр айында Торонто тұрғындары қоғамдық жиналыс өткізіп, Фитцгиббонға "оларды азаматтық соғыстың қасіретінен құтқарғаны үшін" алғыс білдірді. Олар оның құрметіне ақшалай сыйлық беруді ұсынды, бірақ бұл сыйлық ешқашан іске аспады. Әртүрлі ұсыныстар жасалып, өтініштері назарсыз қалды, Фитцгиббонға ақшалай сыйлық беруден бас тартқаннан кейін, соңында оған 1000 британ фунты берілді, бірақ бұл сома Фитцгиббонның барлық қарызының жартысы ғана болды. Фитцгиббонның дәрігері, доктор Уильям Виндер, 1845 жылы оның мінезі түбірімен өзгергенін айтты: "Фитцгиббон темпераментті, өте көңілді және жүйкелі болды", ал бұл "қалыптыдан тыс күйзеліс пен қайғы-қасіретпен" бірге "ақылдың шаршауы, әлсіздігі, көңіл күйдің депрессияға түсуі және есте сақтау қабілетінің жоғалтылуына" әкелді. Фитцгиббон 1846 жылы "Офисті пайдасыз лауазымға айналдырғаннан кейін" зейнеткерлікке шықты. Ол 1847 жылы әйелі Мэри Хейли қайтыс болғаннан кейін Англияға көшті, олардың төрт ұлы мен бір қызы болды. 1850 жылы ол лорд Ситонның ықпалымен Виндзордың әскери рыцары болып тағайындалды. Мұнда Фитцгиббон патшалықтан берілген жайлы жатақханада, аз жәрдемақымен өмір сүрді, ал канадалық зейнетақысын қарыздарын төлеуге жұмсады. Ол 1863 жылы Виндзор сарайында қайтыс болды және сол жерде Санкт-Джордж шіркеуінің криптасына жерленді. 2003 жылы оның ұрпақтары оның жеке заттарының бір бөлігін, оның ішінде мөр сақинасын және салтанатты қылышын Оттавадағы Канада соғыс мұражайына сыйға берді.

Танымал мәдениетте

Фицгиббон Эрик Уолтерстің "Булли-бойз" романында кездеседі. Кітапта оның Бовер Дамбы шайқасының оқиғалары кезінде өз қамқорлығына алатын, Томас Робертс атты ойдан шығарылған кейіпкермен араласуы суреттеледі.