Кіріспе

Гаити президенті және императоры (1782–1867)

Фаустин Эли Солук (Fostɛ̃ eli suluk; 15 тамыз 1782 – 3 тамыз 1867) – гаитилік саясаткер және әскери қолбасшы, 1847 жылдан 1849 жылға дейін Гаити президенті, ал 1849 жылдан 1859 жылға дейін Гаити императоры болған. Солук Гаити президенті болып тағайындалған кезде Гаити армиясының генералы болған. Ол автократиялық билікке ие болып, әскерді үстем элитадан тазартып, әкімшілік лауазымдарға және аристократияға адал қара нәсілділерді орналастырды, сондай-ақ құпия полиция мен жеке армия құрды. Солук – ынталы водуи дінінің жақтасы, бокорлар мен манболардан тұратын штабы болды және Порт-о-Пренсте ашық түрде өркендеген, stigmatized воду дініне жартылай ресми мәртебе берді. Солук 1849 жылы Фаустин I деген атпен император деп жарияланып, 1852 жылы ресми түрде тәж кигізілді, осыдан кейін Гаитидің Екінші империясын жариялады. Доминикан Республикасын қайта басып алуға жасалған бірнеше сәтсіз әрекеттер оның қолдауын әлсіретті және ол 1859 жылы генерал Фабр Геффардтың қысымымен және Доминикан армиясының жеңісінен кейін тақтан бас тарды. Солук 1867 жылы қайтыс болған Гаитиге оралғанға дейін уақытша Ямайкаға жер аударылды. Солук – Гаити революциясына қатысқан соңғы мемлекет басшысы, тәуелсіздікке дейін туылған соңғы адам, соңғы құл және өзін патша немесе император деп атаған соңғы адам.

Алғашқы жылдар

Фаустин Эли Солук 1782 жылғы 15 тамызда француз колониясы Сен-Домьингтегі шағын қала Петит-Гоавте, гаити анасынан дүниеге келді. Солуктің анасы Мари Катерин Солук 1744 жылы Порт-о-Пренс қаласында туған, ол этникалық мандінка тегінен шыққан креол болған. Солук 1793 жылы француз революциясы кезінде Сен-Домьингтің азаматтық комиссары Лежер Фелисите Сонтонакс шығарған эмансипациялық жарлықтың нәтижесінде босатылды, ол 1791 жылы басталған Гаити революциясына жауап ретінде құлдықты жойды. Солук 1803 жылы еркін азамат ретінде қара революциялық армияға қосылды, өйткені француз үкіметінің құлдықты қайта орнату әрекеттері оның бостандығына қауіп төндірді. Солук 1804 жылға дейін қатардағы жауынгер ретінде соғысты, сол кезде қақтығыс революциялық жеңіспен аяқталып, Сен-Домьинг Гаити ретінде тәуелсіздік алды. Солук қақтығыс кезінде беделді әскерге айналды, нәтижесінде ол 1806 жылы Гаити армиясының лейтенанты болып тағайындалды және генерал Ламаррдың көмекшісі болды. 1810 жылы Солук президент Александр Петионның жетекшілігімен Ат гвардиясына тағайындалды және келесі төрт онжылдық бойы Гаити әскерінде қызмет етіп, президент Филипп Герриердің жетекшілігімен полковник шеніне дейін көтерілді. Солук ақыры Гаити армиясының жоғарғы командасына өрлеп, генерал-лейтенант және президенттік гвардияның Жоғарғы Бас қолбасшысы шеніне ие болды.

Билік

1847 жылы президент Рише қайтыс болды, және оның өкілеттігі кезінде ол Бойер билеуші тобының бейнесі болды, олар дереу оның орнын басатын адамды іздеуге кірісті. Олардың назары тез арада Солукеге ауды, оны көптеген Бойершілер біршама жайбарақат және білімі аз адам деп есептеді, сондықтан ол ыңғайлы кандидат сияқты көрінді. Алпыс бес жастағы Солуке кейін Гаитидің 7-ші президенті лауазымын қабылдауға көндірілді, 1847 жылдың 2 наурызында президенттік антына кірді. Бастапқыда Солуке бұрынғы президенттің министрлер кабинетін сақтап, оның бағдарламаларын жалғастыра отырып, қуыршақ рөлін жақсы орындағандай көрінді. Алайда, қысқа мерзім ішінде Солуке күтпеген жерден қолдаушыларын мойындамай, Гаитидің абсолютті билеушісі ретінде өзін нығайта бастады. Марк Курланскидің «Аралдар континенті: Кариб теңізінің тағдырын іздеу» кітабында былай делінген: «Ол жеке милицияны – Зинглиндерді құрды және оған қарсы шыққандарды, әсіресе мулаттарды тұтқынға алып, өлтіріп, елден қуды, осылайша үкімет үстінен билігін нығайтты». Солуке билігін нығайту кезінде Гаитидің қара нәсілді халқының пайдасына нәсілдік кемсітушілік күшейді, соның ішінде 1848 жылдың 16 сәуірінде Порт-о-Пренсте мулаттарды қырғынға ұшырату орын алды. Солуке Луизианадан қара нәсілділерді Гаитиге ел есебінен көшіп келуге шақырды, ал Гаитиде білім алған Эмиль Десдюн, Нью-Орлеаннан шыққан афро-креол, 1859 жылы кем дегенде 350 мұқтаж көшірілгендерді Гаитиге тегін тасымалдауды ұйымдастыру үшін Солуке агенті ретінде әрекет етті. Осы көшірілгендердің көп бөлігі кейін Луизианаға оралды. Солуке барлық оппозицияға қатаң шектеулер қойды, ал әлеуетті қарсыластарға қарсы қолданылған зорлық-зомбылық толқыны көптеген кісі өлтіруге әкелді. Оның Воду дініне, кеңінен қараланатын синкреттік дінге ашық мойын бұруы, басым көпшілігі Рим католиктігін ұстанатын елде оның зорлыққа бейімді бейнесіне әсер етті. Солуке Порт-о-Пренстегі резиденциясында манбо (жоғары жыншылар) мен бокор (еркек сиқыршылар) қызметкерлерін ұстады.

Таққа отырғызу

Солуктің Гаитиде абсолютті билікті алу процесі Сенат пен Депутаттар палатасы оны 1849 жылғы 26 тамызда Гаити императоры деп жариялағаннан кейін Гаитидің екінші империясының құрылуымен аяқталды. Бұл 1806 жылы Жан Жак Дессалиннің қазасынан кейін таратылған Гаити империясын қайта құру болды. Солук тәжін 2000 фунт стерлингке сатып алды, ал қалған аксессуарларға 30 000 фунт стерлинг жұмсады (1860 жылдары Гаитидегі британдық уәкілдігін жүргізген Сэр Спенсер Сент-Джонның «Hayti, немесе, Қара республика» атты еңбегінде, 95-96 беттерде келтірілгендей). Густав д’Алау өзінің «Солук және оның империясы» кітабында осы оқиғаны былай сипаттайды: «Оның императорлық салтанаттылығы Порт-о-Пренстің бас саудагерін бір таңертең шақырып, Наполеонның тәж кию рәсіміндегідей болған костюмді Парижден дереу тапсырыс беруді бұйырды. Фаустин I өзі үшін тәж, императрица үшін тәж, патша таяғы, шар, әділеттің қолы, тақ және Наполеонның тәж кию рәсімінде қолданылған барлық керек-жарақтарды тапсырыс берді». 1849 жылдың желтоқсан айында Фаустин ұзақ жылдар бойы бірге болған Аделина Левекке үйленді. 1852 жылғы 18 сәуірде Порт-о-Пренсте император мен императрица Наполеонның тәж кию рәсіміне ұқсас, зәулім әрі салтанатты церемонияда тәж киді. Сенат төрағасы императордың кеудесіне үлкен орденді бекітті, императрицаның мойнына тізбек тақты және сөз сөйледі, оған оның салтанаттылығы Фаустин «Vive la liberté, vive l'égalité!» деп жауап берді (Густав д’Алау). Тәж кию рәсімі Севериннің гравировкасымен жасалған «Album Impérial d'Haïti» альбомында бейнеленген, ол 1852 жылы Нью-Йоркте жарық көрді (Британ кітапханасында сақталуда).

Асылдар

Солуке мықты орталықтандырылған үкімет құруға тырысты, ол терең хаитилік сипатты сақтай отырып, еуропалық дәстүрлерден, әсіресе Бірінші француз империясынан көп нәрсе қарыз алды. Император болып жарияланғаннан кейін оның алғашқы әрекеттерінің бірі – Гаити аристократиясын құру болды. 1849 жылғы 20 қыркүйекте қабылданған Конституция императорға мұрагерлік атақтарды құру және өзінің поддандыларына басқа да құрметтер беру құқығын берді. Джон Сондерс пен Уэстленд Марстонның «The National» журналының (5 және 6-томдары 1859 жылы жарық көрді) мәліметінше, империя 4 ханзададан, 59 герцогтан, 90 графтан, 30 әйел рыцарьдан (бірақ ер адам рыцарь болған жоқ), 250 бароннан және 2 маркизадан тұрды. Алғашқы патенттерді Солуке 1850 жылғы 21 желтоқсанда шығарды. Басқа дереккөздер бұл тізімге «тридцать шевалье» және «четыре сотня дворян» деген атауларды қосады. Кейінгі құрылымдар аристократиялық атақтардың санын кеңейтті, соның ішінде Гаити Корольдігінің королі Анри Кристоф берген атақтар кейде Солуке қайтадан берді. Мысалы, Comte du Terrier Rouge атағы Кристофтың кезінде (The Armorial of Haiti, College of Arms, London 2007, 78-бет) Шарль Пьерге берілді, ал сол атақ Солуке генерал Герриер де Профет атынан (Java Bode 5 тамыз 1857) берілді. Өзінің үкіметіне адалдықты сыйлау және Гаити монархиясының беделін арттыру мақсатында Солуке 1849 жылғы 21 қыркүйекте Сент-Фаустин әскери орденін және Гаитидің Құрмет легионының азаматтық орденін құрды. Кейін 1856 жылы ол Әйелі Мария Магдалина орденін және Әйелі Анна орденін құрды. Сол жылы ол Императорлық өнер академиясын құрды.

Саясат

Солуктің сыртқы саясаты Гаити саясатына және егемендігіне шетелдіктердің араласуын болдырмауға бағытталған еді. Оның басты мәселесі Доминикан Республикасы болды, ол 1844 жылы Доминикан Тәуелсіздік соғысынан кейін Гаитиден тәуелсіздік алып, 22 жылдық Гаити оккупациясын аяқтады. Доминикан Республикасының ақ және мулат үкімшілері оның «табиғи» жаулары саналды, ал елдің тәуелсіздігі оның пікірінше Гаити қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндірді. 1849 жылы Солук Доминикан Республикасына бірінші шабуыл жасады, бірақ оның әскері Окоада 400 доминикан қарсылық көрсеткеннен кейін қашқанға мәжбүр болды. 1850 жылы екінші шабуыл жасалды, бірақ Ұлыбритания, Франция және АҚШ-тың дипломатиялық қарсылығымен тоқтатылды. 1855 жылы үшінші және соңғы шабуыл кезінде Солук 30 000 сарбаздық әскердің басында Доминикан Республикасына кірді, бірақ алғашқы оқ атылғанда әскері қашқанға мәжбүр болды. Солук сонымен қатар Гаитиден күмәнді негіздемемен тартып алынған Навасса аралы үшін АҚШ-пен тікелей қарама-қарсылыққа түсті – аралда гуано табылған деген сылтау келтірілді. Солук жауап ретінде аралға соғыс кемелерін жіберді, бірақ АҚШ Гаитиге кен өндіруден түскен табыстың бөлігін кепілдік бергеннен кейін оларды кері қайтарды. Солуктің кім болғаны туралы мәселе қызу дау тудырады. Кабинет отырыстарының ресми тізімдері жоқ. Латын Америкасы зерттеушісі Мурдо Дж. МакЛеод («Гаитидегі Солук режимі 1847–1859: қайта қарастыру», Caribbean Studies/10-том. 3-нөмір): «Бізге оның саясаты, онымен бірге жұмыс істеген адамдар туралы бағалау және оның жағдайды қаншалықты дұрыс түсінгені туралы пікіріміз қалды. Барлық жағдайда Фаустин Солук – жоғары интеллекті, реалист, прагматик және керемет, бірақ қатал саясаткер және дипломат болған деген қорытындыға келуіміз керек. Оның патриотизмі мен ішкі тыныштықты орнату қабілетін жоққа шығаруға болмайды» деп жазды.

Мұрагерлік жол

Солуктің патшайым Аделинамен некесінен бір қызы болды, Олив Солук. Император 1850 жылы Аделинаның қызы Оливті де асырап алды. Оған "Өзінің сұлулығы" атағымен ханшайым титулы берілді. Селита Петион-Виль графы Жан-Филипп Любинге үйленді және олардан балалар туды. Императордың бір інісі, ханзада Жан Жозеф Солук болды, ол өз кезегінде он бір ұл мен қыз өсірді. 1849 жылғы 20 қыркүйектегі Конституция император Фаустин I-нің заңды және табиғи тікелей ұрпақтарына, ерлерге мұрагерлік императорлық мәртебе берді, әйелдер мұрагерлік құқығынан мәңгілікке шығарылды. Император өзінің бауырларының балаларын немесе немерелерін асырап алып, асыраған күнінен бастап оларды өз отбасының мүшесі деп жариялай алатын. Асырап алынған ұлдар императордың заңды ұлдарынан кейін таққа отыру құқығына ие болды. Жан Жозефтің үлкен ұлы, ханзада Мэнвилл Жозеф Солук, Гаитидің императорлық ханзадасы және оның інісі таққа отырғанда мұрагер атанды. Оның Мари д’Альбертпен некесінен Мари Аделина Солук "Гаити императорлық ханшайымы" туды.

Шөгеру және өлім

1858 жылы Сулукеге қарсы төңкеріске генерал Фабре Геффрард, Табара герцогы бастады, сол жылдың желтоқсан айында Геффрард Сулуке әскерін жеңіп, Гаитидің көп бөлігін басып алды. 1858 жылдың 20 желтоқсанындағы түнде Сулуке Порт-о-Пренстен кішкентай қайықта ұлы мен екі адал ізбасарлары Эрнест Румен мен Жан Бартпен бірге шығып, екі күннен кейін көтеріліс басталған Гонайвке жетті. Гаити Республикасы қайта жарияланды және 1846 жылғы Конституция қабылданды. 23 желтоқсанда құрылған Департамент комитеті Фаустин Сулукиді лауазымынан шеттетуге және Фабре Геффрарды Гаити президенті етіп тағайындады. Кейп-Айтиен және Артибоните департаменті Республиканы қалпына келтіруге қосылды. Осының нәтижесінде Сулуке 15 қаңтарда тақтан бас тартты. Француз елшілігінен көмек сұрағанда бас тартылған Сулуке 22 қаңтарда британдық әскери кемемен жер аударылды. Біраз уақыттан кейін Сулуке отбасымен бірге Ямайканың Кингстон қаласына келді және онда бірнеше жыл тұрды. Кейбір мәліметтерде ол Кингстонда қайтыс болды делінеді, бірақ гаитилік тарихшы Жак Николас Легердің «Гаити, оның тарихы және оның қарсыластары» атты кітабында Сулуке 1867 жылдың тамызында Петит-Гоавте қайтыс болды, ол бір кезде Гаитиге оралған екен.