Кіріспе
Ән түрі, музыка стилі. Орган (орган) – орта ғасырда дамыған, жалпы алғанда, кем дегенде бір дауыс қосылып, үйлесімділікті күшейтетін ән. Әннің мәнері мен формасына байланысты, бір мәтінге бас партиясы (немесе бордон) қосылуы мүмкін, әуен параллель қозғалыспен (параллель органум) орындалуы мүмкін, немесе осы екі техниканың комбинациясы қолданылуы мүмкін. Шынайы тәуелсіз екінші дауыс болмағандықтан, бұл гетерофонияның бір түрі. Органның алғашқы кезеңдерінде екі музыкалық дауыс болды: грегориан әнінің әуені және сол әуеннің консонантты интервалмен, әдетте таза бесінші немесе таза төртіншімен көшірілген түрі. Мұндай жағдайларда композиция көбінесе унисонмен басталып, аяқталады, қосылған дауыс бастапқы нотада тұрып, бірінші бөлік бесінші немесе төртіншіге жеткенше сақталады, содан кейін екі дауыс параллель үйлесімде, соңында кері процесспен жалғасады. Орган бастапқыда импровизацияланған; бір әнші нотамен жазылған әуенді (vox principalis) орындаса, екінші әнші «құлақпен» нотасыз екінші әуенді (vox organalis) орындады. Уақыт өте келе композиторлар жай ғана транспозиция емес, жаңа қосымша бөліктер жаза бастады, осылайша нағыз полифония пайда болды.
a style of music
Organum ('/ɔr//ɡ//ə//n//əm/) is, in general, a plainchant melody with at least one added voice to enhance the harmony, developed in the Middle Ages. Depending on the mode and form of the chant, a supporting bass line (or bourdon) may be sung on the same text, the melody may be followed in parallel motion (parallel organum), or a combination of both of these techniques may be employed. As no real independent second voice exists, this is a form of heterophony. In its earliest stages, organum involved two musical voices: a Gregorian chant melody, and the same melody transposed by a consonant interval, usually a perfect fifth or fourth. In these cases the composition often began and ended on a unison, the added voice keeping to the initial tone until the first part has reached a fifth or fourth, from where both voices proceeded in parallel harmony, with the reverse process at the end. Organum was originally improvised; while one singer performed a notated melody (the vox principalis), another singer—singing "by ear"—provided the unnotated second melody (the vox organalis). Over time, composers began to write added parts that were not just simple transpositions, thus creating true polyphony.
Ертедегі органумы
Органды нақты сипаттаған және оны орындау ережелерін берген алғашқы құжат – «Музика энхириадис» (шамамен 895 ж.), дәстүрлі түрде (әлде, мүмкін, дұрыс емес) Сент-Амандтың Гакбальдқа жатқызылған трактат. Органды оқытудың ең көне әдістерін «Сколика» және «Бамберг диалогтары» мен «Музика энхириадис» жинақтарында табуға болады. Полифонияны дамытқан қоғамдарда әдетте оның бірнеше түрі кездеседі. Алғашқы тұжырымдамасы бойынша, органум ешқашан қазіргі мағынада полифония ретінде қарастырылмаған; қосылған дауыс маңызды жоғары мерекелерде жай әнді күшейту немесе үйлесімді арттыру ретінде қарастырылды, осы арқылы литургияның салтанатын күшейтуге мүмкіндік берді. Діни сәулет пен музыканың параллель эволюциясы айқын: бұрынғы ғасырларда монафондық айын-дәстүрлер аббат шіркеулерінде өткізілді; 12-13 ғасырларда жаңадан киеленген соборлар полифонияның күрделене түскен формаларымен қайран қалдырды. Полифонияның дамуы кезінде қандай өзгерістер болғаны, қайда және қашан болғаны әрқашан анық емес, бірақ трактаттарда белгілі бір маңызды кезеңдер көрінеді. Осы жағдайда, трактаттардың салыстырмалы маңыздылығын бағалау қиын, олар «нақты» практиканы немесе одан ауытқуды сипаттай ма. 11-12 ғасырлардағы шығармашылық өршудің негізгі тұжырымдамасы – өлшемнің тік және гармониялық кеңеюі, өйткені органумның күшті резонанстық үйлесімділігі мерекелік атмосфераны күшейтіп, салтанаттылығын арттырды. Органум туралы еуропалық ең ертедегі ақпарат көздері оны кең таралған тәжірибе деп санайды. Органумның түрлі ритуалдарда орындалғаны белгілі, бірақ оның тарихы туралы негізгі ақпараттар Григориан әнінен алынған. Оқытылған әншілер көп ғасырлық ауызекі дәстүрді сіңіріп алғандықтан, ән репертуарының шағын бөлігін қарапайым гетерофонияда немесе параллель гармонияда немесе басқа да «құлақпен ән айту» тәсілдерімен орындау табиғи болды. «Музика энхириадис» октаваның екі еселенуінің (магадизация) қабылдандығын көрсетеді, өйткені ерлер мен балалар бірге ән салғанда мұндай екі еселеуден аулақ болу мүмкін емес еді. 9 ғасырлық «Scolica enchiriadis» трактаты осы тақырыпты егжей-тегжейлі қарастырады. Параллель ән айту үшін бастапқы ән – жоғары дауыс, *vox principalis*; *vox organalis* төменгі параллельді, әдетте төртінші интервалда болатын. Осылайша, әуен негізгі дауыс ретінде, ал *vox organalis* сүйемелдеу немесе гармониялық күшейту ретінде естіледі. Бұл органумді кейде параллель органум деп атайды, бірақ ерте трактаттарда симфония немесе диафония сияқты терминдер де қолданылған. Органумның тарихы оның ең ірі инноваторлары Леонин мен Перотинсіз толық болмас еді. Бұл екі адам «перішіден полифониялық музыканы құрастырған халықаралық композиторлар» болды. Леонин мен Перотиннің жаңалықтары ырғақты режимдердің дамуын белгіледі. Бұл жаңалықтар Григориан әнінің формаларына негізделген және Санкт-Августиннің теориялық ырғақты жүйелеріне сәйкес келеді. Композиторлардың *cantus firmus*-қа деген құштарлығы тенор сызығының белгіленуінің өзгермейтін болуына себеп болды, тіпті музыка жазу әдістері өзгерген кезде де. Алайда, осы екі адамды ұлы ететін нәрсе – модальдық ырғақты қолдану болды. Модальдық ырғақ – белгілі бір үлгіде орналастырылған (әдетте) тең емес ноталардың тізбегі ретінде анықталады. Нотр-Дам композиторларының музыкалық ырғақты дамытуы музыканың мәтінмен байланысын жоюға мүмкіндік берді. Леонин көптеген органумдарды құрастырғаны белгілі болса да, Перотиннің Леониннің *organum purum*-ын қайта қарауға жұмсаған уақыты және оның жаңалықтары органум мен мотет композиторларының келешек ұрпақтарына ырғақты режимдердің принциптерін пайдалануға ықпал етті.