Хетум II: Кілікія Армениясының тарихы мен күресі

Кіріспе

Хетум II (1266 – 17 қараша 1307), Киликияның Армян патшалығының патшасы, 1289–1293, 1295–1296 және 1299–1303 жылдары билік құрған. Армения Моңғол империясының бағынышты мемлекеті болған. Францискан орденіне ант беру үшін екі рет тақтан бас тарды, бірақ «Арменияның ұлы бароны» ретінде, кейін немере інісі үшін регент ретінде билікте қалды. Ол Арменияның Лео II мен Киранна де Лампронның ұлы, Хетмуид әулетінің мүшесі, 1247 жылы Киликияны моңғолдарға бағындырған Хетум I-нің немересі. Ол немересі және мұрагері Лео III-пен бірге моңғол генералы Биларгудың қолынан қаза тапты, ал Биларгу кейін моңғол Ильхан билеушісі Ольжайтү тарапынан өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға моңғолдардың шабуылына қарсы тұрумен байланысты болды. 1289 жылы Анджело да Кларено және тағы бірнеше Францискан миссионерлер Армян христиандары арасында насихаттау үшін келді. Олар шіркеудегі зәулімдікке қарсы күшті айыптаулары үшін Италияда бірнеше рет түрмеге қамалған, бірақ Армян сарайында жақсы қабылдауға ие болды. Хетум Толентинолық Томасқа Римге, Парижге және Лондонға Армян елдерін қолдау үшін жаңа крест жорығын ұйымдастыруға шақыру үшін жіберді; ол бұл жолы сәтсіз болды, бірақ миссияны қолдау және Армян шіркеуінің Риммен қайта бірігуіне көмектесу үшін қосымша дін қызметкерлерімен оралды. 1292 жылы Киликия Армениясына Мысырдың мамлюк сұлтаны Халил шабуыл жасады. Оның әкесі, мамлюк сұлтаны Калавун, 1285 жылғы келісімді бұзып, әскерлерімен Палестина арқылы солтүстікке қарай жорық жасады және Мараш және Бехесни Армян қалаларын беруді талап етті. Калавун жорық аяқталмай тұрып қайтыс болды, бірақ Халил әкесінің солтүстікке қарай жылжуын жалғастырды және 1291 жылы Акра қоршауында Иерусалим патшалығын жаулап алды. Халилдің әскерлері одан әрі жылжып, Хетумның ағасы Раймонд қорғаған Хромгла Армян қаласын тонады, бірақ 33 күндік қоршаудан кейін қала түсті. Басқа шабуылдарды болдырмау үшін Хетум II Мараш, Бехесни және Тель-Хамдун қалаларын мамлюктерге қалдырды. 1293 жылы Хетум ағасы Торос III-нің пайдасына тақтан бас тарды және Мамистрадағы Францискан монастырына кірді. Ол патшалықтың саясатына белсенді қатысып, Мысыр көшбасшысы Кетбугамен Хромглада тұтқынға алынған тұтқындарды босату және тоналған шіркеу мүліктерін қайтару туралы келіссөздер жүргізді. Ол Сирияда мамлюктерге қарсы күресті. Біріккен күштер 1299 жылғы желтоқсанда Уади-аль-Хазандар шайқасында үлкен жеңіске жетіп, оларды Мысырға кері итерді. Қазіргі дәстүрлерге сәйкес, Хетум осы уақытта 1300 жылы Иерусалимге сапар шеккен болуы мүмкін. Алайда Клод Мутафиан «Киликияның Армян патшалығы» еңбегінде Хетум осы кезде әмбе р түсті сұлтандық таяғын Иерусалимдегі Армян Яков монастырына тапсырған болуы мүмкін деп санайды. Болжамдарды ескермегенде, моңғолдар бірнеше айдан кейін солтүстікке шегінді, ал мамлюктер Палестинаны аз қарсылықпен қайтарып алды. Хетумның мамлюктерге қарсы жеңістері ұзаққа соқпады, өйткені 1303 жылы мамлюктер Мысырдан қарсы шабуыл жасады. Армяндықтар Сирияға жасалған жорықта 80 000 моңғол әскерімен бірікті, бірақ 30 наурызда 1303 жылы Хомста және 21 сәуірде 1303 жылы Дамасктың оңтүстігіндегі Шакхаб (Мержус Сафер) шайқасында жеңілді. Бұл жорық Сирияға жасалған моңғолдардың соңғы ірі шабуылы болып саналады. Хетум Газанның Мосулдағы сарайына кетіп, содан кейін тағы да тақтан бас тарды. 1298 жылы ағасы Торос III қаза болғандықтан, Хетум тақты Торос III-нің жасөспірім ұлы Лео III-ке тапсырды. Хетум монастырға кетіп қалды, бірақ Лео әлі ересек болмағандықтан, Хетум Арменияның регенті қызметін сақтап қалды.

Hethum II (; 1266– November 17, 1307), also known by several other romanizations, was king of the Armenian Kingdom of Cilicia, ruling from 1289 to 1293, 1295 to 1296 and 1299 to 1303, while Armenia was a subject state of the Mongol Empire. He abdicated twice in order to take vows in the Franciscan order, while still remaining the power behind the throne as "Grand Baron of Armenia" and later as Regent for his nephew. He was the son of Leo II of Armenia and Kyranna de Lampron, and was part of the Hethumid dynasty, being the grandson of Hethum I, who had originally submitted Cilicia to the Mongols in 1247. He was assassinated with his nephew and successor Leo III by the Mongol general Bilarghu, who himself was later executed for this by the Mongol Ilkhan ruler Öljaitü. and pushing back against the Mongol advance. In 1289, Angelo da Clareno and a few other Spiritual Franciscans arrived to missionize among the Armenian Christians. They had been repeatedly jailed in Italy for their strong condemnations of luxury in the church but they won favor at the Armenian court. St Thomas of Tolentino was sent by Hethum to Rome, Paris, and London to advocate another crusade to support the Armenians; he failed in this, but returned with additional clerics to support the mission and advocate the reunification of the Armenian Church with Rome. In 1292, Cilician Armenia was invaded by Khalil, the Mamluk sultan of Egypt. His father the Mamluk sultan Qalawun had earlier broken the treaty of 1285, was marching North through Palestine with his troops, and also demanded the surrender of the Armenian cities of Marash and Behesni. Qalawun died before the campaign was completed, but Khalil continued his father's advance northwards, and had conquered the Kingdom of Jerusalem in 1291 at the Siege of Acre. Khalil's forces continued on from there, sacking the Armenian city of Hromgla, which was defended by Hethum's uncle, Raymond, but fell after a siege of 33 days. To stave off further invasion, Hethum II abandoned the cities of Marash, Behesni, and Tel Hamdoun to the Mamluks. In 1293, Hethum abdicated in favor of his brother Thoros III and entered the Franciscan monastery at Mamistra. He did stay active in the politics of the kingdom though, and negotiated with the Egyptian leader Ketbougha for the return of the prisoners who had been taken at Hromgla, as well as for some church relics which had been pillaged. and fought against the Mamluks in Syria. The combined forces achieved a major victory at the December 1299 Battle of Wadi al Khazandar pushing them back to Egypt. According to modern traditions, Hethum may have visited Jerusalem in 1300 during this time. However, Claude Mutafian, in Le Royaume Arménien de Cilicie, suggests that it may have been on this occasion that Hethum remitted his amber scepter to the Armenian convent of Saint James of Jerusalem. Speculation aside, the Mongols retreated northwards a few months later, and the Mamluks reclaimed Palestine with little resistance. Hethum's gains against the Mamluks were short lived, as in 1303, the Mamluks counter attacked from Egypt. The Armenians again joined forces with a sizable number of Mongol troops, 80,000, on a Syrian offensive, but they were defeated at Homs on March 30, 1303, and at the decisive Battle of Shaqhab (Merj us Safer), south of Damas, on April 21, 1303. This campaign is considered to be the last major Mongol invasion of Syria. Hethum retreated to Ghazan's court in Moussoul, and then again resigned his crown. His brother Thoros III having been killed in 1298, Hethum passed the crown to Thoros's teenaged son, Leo III. Hethum retired to a monastery, although as Leo was not yet an adult, Hethum retained the office of Regent of Armenia.

Кейінгі жылдар

1304 жылы мамлюктер Киликия Армениясына шабуылдарын жалғастырды және моңғол шапқыншылығы кезінде армяндар бағындырған барлық жерлерді қайтарып алды. Мамлюктер армяндарды моңғолдармен одақтасқандары үшін жазалауды ниеттенді. Киликия Армения патшалығының Моңғол империясымен әріқарай байланысы жалғасты, бұл олардың батыс шекараларындағы Рум Сәлжұқ сұлтандығынан өзін-өзі қорғау қажеттілігімен және шығысқа қарай аумақтарды басып алудағы жеке мүддесімен байланысты болды, бірақ бұл ұзаққа соқпады. 1295 жылы моңғол Ильхан Газан ислам дінін қабылдағаннан кейін, оның ізбасары Ольжайтү моңғол қорғауындағы алыс елдерге бақылауын азайтып, Сириядағы мамлюктерге қарсы әскери науқандарды шектеді. Заманауи араб және парсы деректерінде айтылғандай, оның генералдарының бірі, ықыласшыл мұсылман Биларғу, әлі де христиан Армения патшалығының құрамындағы Сис қаласында мешіт салуға ниеттенгенін білдірді, бұл провинцияны өзінің бақылауына алудың кең жоспарының бір бөлігі болуы мүмкін. Хетум осы жоспарларға қатысты алаңдаушылығын Ольжайтүге хат арқылы жеткізді. Содан кейін Биларғу 1307 жылдың 17 қарашасында Аназарбус патшалық бекінісінің қабырғалары астындағы лагерьде кеңес немесе дастархан үшін шақырды. Хетуммен бірге 40 ақсүйек және оның жас сіңлісі, тақ мұрагері Леон патша келді. Бірақ Биларғу Хетумның хаты туралы біліп, армян патшасын және оның қонақтарын келген кезде өлтіруге әмірі берді. Армениялықтар дастарханға келгенде, Хетум мен оның сіңлісі Леон патшамен бірге тамақ ісіп жатқанда олар қырғынға ұшырады. Осы қастандықтан кейін Хетумның ағасы Ошин, таққа мұрагер, Систі басып алды. Ол Біларғудың сатқындығы туралы хабарлау үшін тағы бір ағасы Алинақты Ольжайтүге жіберді, ол Биларғу мен оның әскерлерін дереу өлім жазасына кесті және Лео III-нің мұрагерлері болмағандықтан Ошинды патша ретінде қолдады, өйткені ол өлтірілген кезде әйел алуға тым жас болды.

In 1304, the Mamluks continued their assault on Cilician Armenia, and succeeded in taking back all the lands which the Armenians had acquired during the Mongol invasion. The Mamluks wanted to punish the Armenians for allying with the Mongols. The Armenian Kingdom of Cilicia's alignment with the Mongol Empire continued, motivated as much by the need for self protection from the Seljuk Sultanate of Rûm on their western borders as self interest in acquiring territory to the east, albeit short lived. Following the conversion of the Mongol Ilkhan Ghazan to Islam in 1295, his successor Öljaitü exercised less control over outlying countries under Mongol protection and reduced the military campaigns against the Mamluks in Syria. According to contemporary Arabic and Persian accounts, one of his generals, Bilarghu, a devout Muslim, had indicated his intention to erect a mosque in the city of Sis, still part of the Christian Kingdom of Armenia, possibly as part of a wider plan to place the province under his own control. Hethum conveyed his worries about these plans by letter to Öljaitü. He was subsequently summoned by Bilarghu to a meeting on November 17, 1307, in an encampment beneath the walls of the royal stronghold of Anazarbus (Caesarea in the Roman province of Cilicia), either to hold counsel or for a banquet. Hethum attended with about 40 noblemen and his young nephew King Leon, for whom as Grand Baron he was acting as regent. Bilarghu, however, had learnt of Hethum's letter and ordered his men to massacre the Armenian king and his guests upon their arrival. When the Armenians arrived for the banquet, they were massacred while having their meals along with Hethum and his nephew King Leon. Following this assassination, Hethum's brother Oshin, heir to the throne, occupied Sis. He sent another brother Alinakh to report on Bilarghu's treachery to Öljaitü, who ordered the immediate execution of Bilarghu and his soldiers and confirmed his support of Oshin as king as Leo III had no heirs since he was too young to marry when he was murdered.