Кіріспе

Германиядағы саяси партия. Неміс Ұлттық Халық партиясы (Deutschnationale Volkspartei, DNVP) Веймар Республикасы кезінде Германиядағы ұлттық консервативті және монархистік саяси партия болды. Нацистік партияның күшеуіне дейін ол Веймар Германиясындағы ең ірі ұлттық партия еді. Бұл консервативті, ұлтшыл, монархистік, ұлттық-халықтық және антисемит ағымдардың, Пангермандық лиганың қолдауымен құрылған одақ болды. Идеологиялық тұрғыдан партия авторитарлық консерватизм, неміс ұлтшылдығы, монархизм және 1931 жылдан бастап экономикалық саясатта корпоративизм принциптерін қабылдады. Ол антикоммунистік, антикатоликтік және антисемит көзқарастарды ұстанды. Сол-оң саяси спектрде ол оң қанатқа жатты, ал алғашқы жылдары және 1920 жылдардың соңында оңға қарай жылжуынан кейін ол радикалды оңшыл деп саналды. Оған антисемиттік Христиандық-әлеуметтік партия және неміс ұлттық партиясы қосылды. Осылайша партия Империяның бұрынғы бөлшектенген консервативті күштерінің көп бөлігін біріктірді. ДНВП құрылысына қадам салынған күні – 1918 жылдың 22 қарашасы, Берлиндегі бірнеше газетте «неміс ұлттық халық партиясы» деген атпен жаңа оңшыл партия құруға шақыру жарияланды. ДНВП-ның құрылуы 1918 жылғы қараша революциясына және ол неміс оң жағында тудырған ауыр дағдарысқа жауап болды, онда қоғам құлаудың алдында деген кең тараған қорқыныш болды. 1918 жылдың соңындағы дағдарыс атмосферасының нәтижесінде ДНВП құру үшін әртүрлі партиялар бірікті. Бұл күштілікке қарамастан, ДНВП өмір бойы жікшілдікке бейімділік танытты, себебі партияның ішінде әртүрлі консервативті ағымдар бірігіп, біреуіне бірі қарау қиын болды. Жаңа партияны кім басқаруы керек деген мәселеде көп дау болды, ал Оскар Хергт 1918 жылдың 19 желтоқсанында барлық фракцияларға қанағаттандыратын, бұрын белгілі емес мемлекеттік қызметкер ретінде компромистік кандидат ретінде сайланды. Британдық тарихшы Иан Кершоу 19 ғасырдың соңынан бастап Германияның оң жағында дәстүрлі консерваторлар мен радикалды популистік ұлттық-халықтық элементтер арасында шиеленіс болғанын жазды, ол былай деді: «Тіпті көптеген фашистік сипаттамалары бар Германияның Ұлттық халық партиясы да радикалды оң жақтағы популистік күштердің жаңа күшін ыңғайсыз сезінді». 1918 жылдың желтоқсанында өткен құрылтайда Зигфрид фон Кардорф негізгі баяндама жасады, онда ол былай деді: «Достық оңшыл партиялар біріккен біздің жаңа партиямыздың өткені жоқ және ол өткенге жауапкершілік алмайды. Бізде қазіргі заман бар, және Құдай қаласа, жақсы болашақ бар», деп дауыстады делегаттар «Бірақ яһудилер жоқ!» Барлық тараптар қабылдайтын ортақ платформаны жасау міндеті Ульрих фон Хассель басқарған комиссияға жүктелді. ДНВП-ға еврейлердің кіруіне тыйым салынды. 1919 жылдың 19 қаңтарында жаңа конституцияны жазуға тиіс Ұлттық Ассамблеяға сайлауда ДНВП «Жүдектер – Германияның вампирлері!» атты памфлет шығарды. Республикалық Веймар конституциясына қарсы болған ДНВП соғыстар аралық кезеңнің көп бөлігін оппозицияда өткізді. 1919-1932 жылдар аралығында құрылған 19 кабинеттің ішінде ДНВП тек екі үкіметке қатысты және олардың 13 жылдық мерзімдегі жалпы өкілеттігі 27 айды құрады. Университет профессорлары мен гимназия мұғалімдерінің көпшілігі ДНВП-ны қолдағандықтан, Веймар республикасы кезінде Германияда университетке барған әркім неміс ұлттық ықпалына ұшырады. ДНВП-ға ерлерге қарағанда әйелдер көбірек дауыс берді, және партияның дәстүрлі құндылықтарына қарамастан, әйелдер ДНВП-да өте белсенді болды. ДНВП-дағы әйелдер негізінен евангелистік протестанттық шіркеу лигаларынан, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде саяси белсенділікке түскен үй шаруасындағы әйелдерді және Пангермандық лига, Колониалдық лига және Әскери-теңіз лигасы сияқты топтарда белсенді болған әйелдерді білдіретін қауымдастықтардан келді. ДНВП-дегі әйелдер «қоқыс пен кірді» жоюға көбірек көңіл бөлді, бұл олардың порнография мен жезөкшелік үшін қолданылған термині болды және әйелдерге айрықша қауіп төндіретін нәрсе деп есептелді. Израильдік тарихшы Иегуда Бауэр ДНВП-ны «дәстүрлі, көбінесе радикалды антисемит элитасының партиясы» деп атады. Жазушы Курт Тухольский 1924 жылы «тіпті еврей ортасында (олардың бір бөлігі бүгін де неміс ұлттық партиясына дауыс бермек, егер партия антисемитизммен сауда жасау үшін соншалықты ақымақ болмаса) және тіпті саудагерлік ортада бұл ойлау жолы басым» деді. Өте ұлтшыл және реакциялық және бастапқыда Гогенцоллерн монархиясын қайта орнатуға ұмтылған партия кейіннен авторитарлық мемлекет құруды қолдады. Оның қолдаушылары ұлтшылдар, аристократия, орта таптың бір бөлігі және ірі бизнес өкілдерінен құралды. ДНВП католиктерге қызығушылық танытпады және оның қолдауының барлық дерлік бөлігі протестант аймақтарынан келді. Партияның лютерандық сипаты бастан-ақ баса көрсетілді, ДНВП лютерандық сайлаушыларға тікелей үндеу жасады. Партия үгітшілері антикатоликтік үндеулер де жасады – Берлиндегі ДНВП саяси парақшасында былай делінген: «Римдік интригалар біздің Реформация мұрамызды тартып алмауы керек. Отандығымызда протестанттық рух күшті болып қалуы керек». Осылайша, ДНВП тек протестант сайлаушыларына назар аударды, ал римдік католиктерді шеттету және оларға шабуыл жасады. Рихард Штайгманн Галл Веймар Германиясында «Германиядағы ұлттық жекелегінің баяны ерекше протестанттық тілмен жазылған» деді. ДНВП Ватиканмен қарым-қатынас орнатуға қарсы болды және 1929 жылғы Пруссиялық конкордатты қабылдамады, Германияның католик шіркеуімен формалды келісімдер жасауы керек емес деп мәлімдеді. Партия католик сайлаушыларын қызықтырудан бас тартты, тіпті бұл партияның сайлаулық тартымдылығына зиян келтіруі мүмкін екеніне ескерілгеніне қарамастан, Альфред Хугенберг ДНВП-ның жергілікті католик комитеттерін құру туралы ұсыныстарды қабылдамады. Тарихшы Ларри Юджин Джонсқа сәйкес, ДНВП «терең бойға сіңген антикатоликтік сезімдерді» білдірді, ал партия шенеуніктері ДНВП «протестанттық құрылымдармен байланысты» және «католиктік мүдделерді қолдамайды» деп мәлімдеді. Германиялық католиктер 1929 жылғы Германиядағы референдумға қатысудан бас тартты, Хугенберг пен оның партиясына наразылықтарын білдірді. Католик шіркеуі неміс оңшылдарына сын көзбен қарады және ДНВП-ға қарсы болды, партия Католик шіркеуінің мүшелері, мысалы, Бреслау архиепископы Адольф Бертрам немесе Трир епископы Франц Рудольф Борневассер сияқтылармен ашық түрде айыпталды және шабуылға ұшырады. Германиялық католиктерге оңшыл жартылай әскери ұйымдарға, мысалы, «Жас неміс ордені» мен ДНВП-ға байланысты «Стальхельмге» қосылуға тыйым салынды, ал католик епископтары католиктер мен дін қызметкерлерін ДНВП парламенттік делегацияларына отырудан тыйым салды. 1919 жылдың 6 ақпанында Германия үшін жаңа конституцияны жазу үшін шақырылған Ұлттық Ассамблеяда ДНВП-ның басты үлесі Клеменс фон Дельбрюк жасаған бұрынғы император Вильгельм II-нің ұзақ қорғанысы болды, сондай-ақ ДНВП депутаттарының 1914 жылғы шілде дағдарысы кезінде Германияның әрекеттерін, Пангермандық идеологияны және 1917 жылы шексіз суасты кемелерін пайдалану туралы шешімді қорғайтын бірқатар ұзақ сөздері болды. Бұлардың ешқайсысы қолға алынған міндетке, яғни жаңа конституцияны жазуға қатысы жоқ еді. ДНВП жаңа конституцияны әзірлеуге ешқандай үлес қоспады. 1919 жылдың маусымында Рейхстаг союшылардың егер ол ратификацияланбаса, Бірінші дүниежүзілік соғыс қайта басталады деген ескертуіне байланысты Версаль келісімін ратификациялауға мәжбүр болды. ДНВП басқа партиялар Рейхстагта келісімге дауыс беретініне көз жеткізді, содан кейін ол оған қарсы дауыс берді. ДНВП өзінің дауысы соғысты қайта бастамайтынын білді, ал Версальдің жамандығын басқа партиялар көтеретініне сенді. Кейін ДНВП нәсілшіл науқанды бастады…

Дауес жоспарына дауыс беру: бағыттың өзгеруі

1924 жылдың сәуір айының басында партиялық конференцияда DNVP Германияның «Дауес жоспары» деп аталатын репарация төлемдерін қайта құруға қарсы шықты, оны DNVP «екінші Версаль» деп айыптады. Қайта құрудың бір бөлігі – 1923 жылғы экономиканы құлатқан гиперинфляциядан кейін валютаны тұрақтандыруға көмектесетін Морган үйі бастаған Уолл-стрит банктерінің консорциумымен қамтамасыз етілген 800 миллион рейхсмаркалық несие. ДНВП-ның жетекші экономикалық сарапшысы Хелферрих Die Kreuzzeitung басылымында екі егжей-тегжейлі сын жариялады, олар Доуес жоспарының Германияны «құлдыққа түсіру» үшін ғана бар екенін дәлелдеуге тырысты. 1924 жылғы көктемгі науқанды негізінен харизматикалық, медиамен жақсы қарым-қатынаста болған адмирал Альфред фон Тирпиц басқарды және ұйымдастырды, ол бүкіл халықты сайлауда жеңіске жету үшін біріктіре алатын «құтқарушы» типті тұлға ретінде таныстырылды. Тиімсіз Гергтің партияның мүмкіндіктерін жақсарту үшін шетте қалуды таңдады. ДНВП саясаткеріне жатса, Тирпиц өзінің науқанын Мюнхенде католиктердің қолдауына ие болу үшін жүргізді. 1924 жылғы 4 мамырда өткен рейхстаг сайлауында ДНВП ең жақсы нәтиже көрсетті, 19% дауыс жинады. ДНВП-ның бүкіл өмір бойына басты мәселесі Веймар Республикасына толық қарсылық саясатына деген бейімділігі мен оның көптеген жақтастарының ДНВП-ге үкіметке қатысуға қысым жасауы арасындағы шиеленіс болды. Пропорционалды сайлау жүйесіне байланысты ДНВП Рейхстагтағы орындардың көпшілігін жеңе алмайтындықтан, республикаға толық қарсылық білдіретін партия ретінде ол өзін мәңгілікке оппозициялық партия болуға үкімдеді. 1924 жылы ДНВП-ның көптеген жақтастары үкіметтің барлық әрекеттеріне қарсылық білдіріп, кез келген коалициялық үкіметке қатысудан бас тартқан партияны қолдаудан қанағаттанбағанын білдірді. Бастапқыда ДНВП Доуес жоспарына қарсы дауыс беруге уәде берді, егер Германия ешқандай өтемақы төлеуге мәжбүр болмасын деген негіздемемен Рейхстагта ратификациялауға келгенде, партияға қаржы берген көптеген экономикалық лобби топтары, мысалы, Ландбунд, Рейхтің неміс индустриясы қауымдастығы (RDI) және Өнеркәсіп және сауда палатасы, егер оның депутаттары Доуес жоспарына қарсы дауыс берсе, партияға мәңгілікке садақа беруді тоқтатамыз деп қорқытты. Ол мемлекеттік меншіктегі Deutsche Reichsbahn теміржолын кепілдікке берді, бірақ 1919 жылғы конституцияда Reichsbahn кепілдікке қолданылмайды деп жазылған. Осылайша, Доуес жоспарының қарызы үшін Рейх үкіметі конституцияға түзету енгізуді талап етті, бұл Рейхстагтағы үштен екі көпшіліктің қолдауымен Рейхсбанды кепілдік ретінде қоюды талап етті. Британдық тарихшы Эдгар Фойхтвангер британ үкіметі Францияға Германияға өтемақыны азайту үшін қатты қысым жасағанда, англофобикалық адмирал фон Тирпицті канцлер етіп тағайындау талабы ДНВП-ның «реализмнің жетіспеушілігін» көрсетті деп түсіндірді. Тирпицтің канцлер ретінде тағайындалуы халықаралық жағымсыз реакцияны туғызды, содан кейін Стресман әртүрлі рейхстаг депутаттарына ДНВП-ның Тирпицті канцлер етіп тағайындауды талап етудің қаншалықты ақымақтық екенін және Германияның Тирпицпен қаншалықты оқшауланатынын көрсету жолы ретінде ағып түсті. Доуес жоспарына қатысты Стресман мен Тирпиц арасындағы қақтығыс 1929 жылы Стресманның өліміне дейін жалғасатын ұзаққа созылған қақтығыстың басталуын көрсетті. Адмирал Тирпиц 1924 жылдың мамыр айында Рейхстагқа сайланған сәттен бастап, ол Рейхстагтағы Стресманның ең «қатал қарсыласы» ретінде пайда болды және өзін неміс билік саясатының қорқынышты чемпионы ретінде танытты, Германия әлемдегі ең үлкен держава болуы керек деген сенімін мақтан тұтатын адам. Ақырында президент Фридрих Эберт ДНВП-ға ескерту жасап, егер Доуес жоспары қабылданбаса, мерзімінен бұрын сайлау өткізу үшін рейхстагты таратып жібереді, содан кейін партия ашулы сайлаушылардың қаһарына ұшырайды деп ескертті. Доуес жоспарына қарсы және жақтас топтар арасындағы көп ішкі жанжалдан кейін партияның екіге бөлінуін болдырмау үшін Доуес жоспарына дауыс беру партиялық тәртіпсіз еркін дауыс беру болатыны және ДНВП депутаттары Доуес жоспарына өздері қалағандай дауыс беретіндігі туралы хабарланды. Доуес жоспарын қолдаған ДНВП депутаттарының қолдауы Рейхстагтың Доуес жоспарын бекітуіне жеткілікті болды. Ұлттық-социалистік парламенттік депутаты генерал Эрих Людендорф Доуес жоспарына қарсы шыққан ДНВП депутаттарына «Бұл Германия үшін ұят! Он жыл бұрын мен Танненберг шайқасында жеңіске жеттім. Бүгін сіздер еврейлерге Танненберг жеңісін мүмкін еттіңдер!» деді. Доуес жоспарына берілген дауыс партияның өнеркәсіптік мүдделермен және Германияның батыс бөлігінен шыққан шаруалармен тығыз байланысты прагматикалық қанаты мен Шығыс Элбияның ауылдық аймақтарымен, әсіресе юнкерлермен (жер иеленуші ақсүйектермен) және Пангермандық лигамен байланысты олардың арасындағы қақтығысты көрсетті, олар демократияны салдарына қарамастан жоюды қалады. Доуес жоспарына байланысты туған жанжал және ДНВП-ның рейхстаг делегациясы ішіндегі жағымсыз сезімдер Гергтің партия басшысы қызметінен кейін 1924 жылы қуылуына және оның уақытша басшысы Иоганн Фридрих Винклермен алмастырылуына, ал одан кейін граф Куно фон Вестарппен алмастырылуына әкелді. Доуес жоспарына берілген дауыстан кейінгі ащы салдарда Померания, Шығыс Пруссия және Шлезвиг-Гольштейннің ықпалды жер қауымдастықтары Гергтің «ұлттық мүдделерге сатқандығы» үшін «екінші Версаль» Доуес жоспары бойынша еркін дауыс беруге рұқсат бергені үшін шабуылдады, партияның барлық мүшелерін қарсы дауыс беруге мәжбүрлеу үшін партиялық тәртіпті сақтамайды. Бір айдан кейін 1924 жылдың қыркүйек айында жалпы жер қауымдастығы Гергтің бір ай ішінде үкімет құра алмаса, отставкаға кететінін талап ететін резолюция қабылдады, ол осыны істемегендіктен 1924 жылдың қазан айында отставкаға кетті.