Кіріспе
Тобрук немесе Тобрук (/t//ə/'/b//r//ʊ//k//, //t//oʊ// /; Ἀντίπυργος, Antipyrgos; Antipyrgus; ; طبرق; сондай-ақ Тобрук және Тубрук деп транслитерацияланады) – Ливияның Жерорта теңізінің шығыс жағалауында, Египет шекарасына жақын орналасқан портовый қала. Бұл Бутнан ауданының (бұрынғы Тобрук ауданының) орталығы және 2011 жылғы бағалау бойынша 120 000 халқы бар. Тобрук – ежелгі грек колониясының және кейін Киренаика шекарасын қорғаған римдік бекінісінің орны болған. | дереккөз 2 = Deutscher Wetterdienst (Sunshine 1996–2015), Weather Online
Ежелгі
Антипиргас (Ἀντίπυργος, Antipyrgos) ежелгі грек шаруашылық колониясы, қазіргі Тобрук қаласының орнында орналасқан. Бұрын тұрақты епископтық болған Антипиргас қазір католик шіркеуінің титулярлық діңгегі ретінде тізілген. Кейіннен бұл жер жағалау бойымен өтетін керуен жолындағы аялдамаға айналды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ливия Италияның колониясы болды және Тобрук одақтастар мен Орталық державалар арасындағы маңызды шайқастар орын алған қалаға айналды. Тобрук Шығыс Ливияны, кейін Киренаика провинциясын бағындыру үшін стратегиялық тұрғыдан бірнеше себепке байланысты маңызды болды.
Стратегиялық маңызы
Тобруктың терең, табиғи және қорғалған порты болды, яғни портты бомбалаған күнде де кемелер сонда тоқтауға және дауылдардан қорғануға мүмкіндік беретін, сондықтан әскери шабуылдарға қарамастан порт толығымен қолданыссыз қалмайтын. Бұл өте маңызды еді, себебі Тобрук шөлдегі соғыс науқанына жабдықтау жасау үшін өте қолайлы орынға айналды. 1940 жылы қарашада Мысырға басып кірмес бұрын итальяндықтар оны күшті нығайтқан. Дайындалған бекіністерге қоса, Тобруктың оңтүстігінде көптеген тіктеулер мен жартастар орналасқан, олар құрлықтан портқа жасалатын шабуылға елеулі физикалық кедергі келтіретін. Тобрук жарты аралында орналасқандықтан, оны азау әскермен қорғауға болады, осы мүмкіндікті одақтастар порт қоршауда болған кезде тиімді пайдаланды. Шабуылдаушылар қорғаушыларды айналып өте алмайтын, себебі олар мұндай әрекет жасаса, қоршаудағылар шабуылға шығып, шабуылдаушының жақын жердегі жабдықтау жолдарын кесіп, олардың ілгерілеуін тоқтатып тастайтын. Алайда Тобрук Киренаиканың қалған бөлігіне қатысты стратегиялық маңызға ие болды. Шығыстан келген және Тобрукты басып алған шабуылдаушылар шөл арқылы Бенгазиге қарай жылжып, жағалаудағы, мысалы Дернадағы жау әскерлерін толығымен оқшаулатуға мүмкіндік алатын. Бұл шабуыл тіктеулердің арқасында қарсы шабуылдан қорғалған, олардың басып өтуі әскери күштер үшін өте қиын болды және Тобруктан Сулуққа дейін созылып жатты. Шөлде жабдықтауды сақтаудың маңыздылығын ескеретін болсақ, осы аймақта байланыс үзілуі апатқа әкелетін. Сондықтан Сулуқ пен Тобрукты кім бақыласа, Киренаиканың көп бөлігін де сол бақылайтын. Соңында, порттың оңтүстігінде Шығыс Ливиядағы ең ірі әуежай орналасқан. Бұл шөлдегі соғыста әуе күшінің маңыздылығын ескеретін болсақ, маңызды еді.
Италиялық аванс
Италия әскерлері (және олардың жергілікті ливиялық одақтастары – шамамен екі дивизия) 1940 жылдың қыркүйек айының басында Мысырға басып кірді, бірақ бір аптадан кейін шабуылды тоқтатып, Сиди Барраниде бекінді. Желтоқсанның басында Британ империясының күштері – броньды дивизия және екі жаяу әскер дивизиясы – «Компас» операциясы деп аталған қарсы шабуылға көшті. Италиялықтар бұрын Албанияны басып алған және Францияның оңтүстігінің бір бөлігін оккупациялаған, енді британдық протекторатқа әскери шабуыл жасады.
Британдықтардың Тобрукты басып алуы
Контраудада британдықтар Жерорта теңізіне қарай орналасқан итальяндық екі бекініс басып алып, оларды қарсылық танысқа мәжбүр етті. Бұл итальяндықтардың Эль-Агейлаға жалпы түрде шегінуіне әкелді. Тобрук 1941 жылғы 22 қаңтарда британдық, австралиялық және үнділік күштермен басып алынды. Италия өз одақтасы Германиядан көмек сұрады, ол Германияның Африка корпусы (DAK) деген атпен әскери корпус жіберді. Италия Ливияға қосымша бірнеше дивизия жіберді. Лейтенант-генерал Эрвин Роммель басқаратын осы күштер одақтастарды Киренаика арқылы Египет шекарасына дейін кері тартты, Тобрукты оқшаулап, қоршауға алды. Бекіністі қорғаушылар австралиялық 9-шы дивизиядан, австралиялық 18-ші бригададан және бірқатар британдық танктер мен артиллериядан тұрды. Кейіннен олар күшейтіліп, британдық 70-ші жаяу әскер дивизиясы, поляк тәуелсіз Карпат жаяу әскер бригадасы, чехословакиялық батальон және британдық танк бригадасымен алмастырылды. Қоршау желтоқсан айына дейін жалғасты, содан кейін "Crusader" операциясы DAK және итальяндықтарды Киренаикадан кері итеріп тастады.
Британдық командостардың рейдi
1942 жылдың 13-14 қыркүйегінде Тобрукқа жасалған британдық шабуыл, «Келісім операциясы» деп аталды, мақсаты батысқа қарай Ось күштерін қолдау үшін пайдаланылып жатқан порттық құрылыстар мен материалдық қорларды жою болды. Арнайы күштер шөл арқылы жақындаса, коммандостар теңізден шабуыл жасады. RAF-тың ауыр бомбалаушылары жасаған алдын ала әуе шабуылы итальяндық және неміс қорғаушыларын ескертуге ғана себеп болды. Арнайы күштер жағалау артиллериялық батареяларын тоқтатуға қол жеткізе алмады және коммандостардың бір бөлігі қате жерге түскеннен кейін теңізден шабуыл тоқтатылды. Кейін, шегініп келе жатқан кемелер әуеден шабуылға ұшырады. Британдықтар шамамен 800 адамнан шығын көрді, сондай-ақ бір крейсер, екі эсминец және бірнеше кішкентай кеме мен қайықтар жойылды.
Британдықтардың қайта ұстауы
Тобрук 1942 жылдың 11 қарашасына дейін Осы державалардың (Axis) бақылауында болды, одан кейін Эль-Аламейннің екінші шайқасынан соң Одақтастар оны жаулап алды. Одан әрі ол Одақтастардың қолында қалды. Стратегиялық маңызы осы шамада болмаса да, британдықтар соғыс барысында Эль-Аламейннен Тобрукқа дейін темір жол желісін салды. Бұл темір жол желісі жабдықтау үшін де, Одақтас әскерлерінің рухын көтеру үшін де маңызды болды, себебі ол сирек қоныстанған, құнарсыз шөл арқылы салынған еді.
Ливиядағы азаматтық соғыстар
Бірінші Ливия азаматтық соғысының басында қала тез арада ҰҰК-ның (Ұлттық Кеңестің) бақылауына түсті. 2014 жылдың қыркүйегінде Ливияның халықаралық деңгейде танылған үкіметі Тобрук портындағы грек автомобиль паромына көшірілді. Триполиде бәсекелес Жаңа Жалпы Ұлттық Конгресс парламенті жұмысын жалғастырды. 2014 жылдың қазан айында олар қайтадан Тобрук қаласындағы Дар-әл-Салам, сондай-ақ "Аль-Масира" қонақ үйіне көшірілді. 2014 жылдың қарашасында Ливияның жоғарғы соты бұл үкіметті заңсыз деп жариялады.
Көлік
Қаланы Тобрук әуежайы қамтамасыз етеді, және оған екі ірі ішкі авиакомпаниялар рейстер жасайды.