Кіріспе

Жеке тұлғаның немесе компанияның барлық активтерінен олардың барлық сыртқы міндеттемелері алынғандағы айырма.

Таза құн – жеке тұлғаның немесе мекеменің барлық қаржылық және қаржылық емес активтерінің құны, олардың барлық өтелмеген міндеттемелерінің құны алынғандағы қалдық. Қаржылық активтерден өтелмеген міндеттемелерді шегергенде таза қаржылық активтер шығады, сондықтан таза құнды қаржылық емес активтер мен таза қаржылық активтердің қосындысы ретінде де көрсетуге болады. Бұл ұғым компанияларға, жеке тұлғаларға, үкіметтерге, экономикалық секторларға, мысалы, қаржы корпорациялары секторына, тіпті бүкіл елдерге де қатысты қолданылуы мүмкін.

Есептеу

Таза құндылық – активтердің міндеттемелерден артық болуы. Таза құндылықты құрайтын активтерге үйлер, көлік құралдары, түрлі банк шоттары, ақша нарығы шоттары, акциялар және облигациялар жатады. Міндеттемелер – қарыз, ипотека, және ресурстарды азайтатын төлемдер сияқты қаржылық міндеттемелер.

Компаниялар

Бизнестегі таза құн меншікті капитал деп те аталады. Ол, әдетте, барлық активтер мен міндеттемелердің баланста көрсетілген есептік құнына негізделеді. Егер баланстағы көрсеткіштер нақты (нарықтық) құнын көрсете алмаса, онда таза құн да дәл болмайды. Балансты қарағанда, жинақталған зияндар акционерлердің капиталынан асып кетсе, таза құн теріс болады. Бұл формула бойынша есептелген таза құн фирманың нарықтық құнын толыққанды көрсетпейді; фирма сатылғанда немесе қызметі тоқтатылғанда оның құны көбірек (немесе кем) болуы мүмкін. Таза құн мен қарыз арақатынасы бизнестік кредиттер үшін маңызды. Кәсіп иелері таза құнын одан әрі арттыру үшін "өзінің капиталын пайдалануға" тиіс.

Жеке тұлғалар

Жеке тұлғалар үшін таза байлық – жеке тұлғаның таза экономикалық жағдайы, яғни жеке тұлғаның активтерінің құны мен міндеттемелерінің айырмасы. Жеке тұлғаның таза байлығын есептеуге жататын активтердің мысалдары – зейнеткерлік шоттары, басқа инвестициялар, үйлер және көлік құралдары. Міндеттемелерге кепілдікпен қамтамасыздандырылған борыш (мысалы, тұрғын үй ипотекасы) және кепілдіксіз борыш (мысалы, тұтынушылық қарыз немесе жеке несиелер) кіреді. Білім дәрежесі сияқты материалдық емес активтер, олардың адамның жалпы қаржылық жағдайына оң әсері болғанымен, әдетте таза байлыққа қосылмайды. Көшкен адамның таза байлығы мүліктің құнын анықтау үшін мұрагерлік процесінде пайдаланылуы мүмкін. Қаржылық қызметтер саласында үлкен таза байлығы бар тұлғалар «жоғары байлыққа ие тұлғалар» және «өте жоғары байлыққа ие тұлғалар» деп сипатталады. Жеке қаржыны жоспарлауда, жеке тұлғаның таза байлығын білу олардың қазіргі қаржылық жағдайын түсіну және болашақ қаржылық жетістіктерін бағалау үшін маңызды.

Үкіметтер

Барлық активтер мен міндеттемелерді қамтитын баланстар үкіметтер үшін де жасалуы мүмкін. Үкіметтік қарызбен салыстырғанда, үкіметтің таза құны – үкіметтің қаржылық тұрақтылығын бағалаудың басқа бір жолы. Көптеген үкіметтер мемлекеттік операциялық шығындардың түсінікті болуын қамтамасыз ету үшін жинақтау негізіндегі есеп жүйесін пайдаланады. Ал кейбір үкіметтер болашақ қаржылық жағдайларды жақсырақ көру үшін қолма-қол ақша есебін қолдануы мүмкін. Дегенмен, үкіметтің барлық шығыстарын ашық көрсету үшін жинақтау жүйесі тиімдірек. Ірі мемлекеттік ұйымдар жалпы таза құнын анықтау үшін тұрақты және тиімді есепке сенеді.

Елдер

Елдің таза құны сол елде тұратын барлық компаниялар мен жеке тұлғалардың таза құнының қосындысы, сондай-ақ мемлекеттің таза құны арқылы есептеледі. АҚШ үшін бұл көрсеткіш қаржылық жағдай деп аталады және 2014 жылғы деректер бойынша 123,8 триллион долларды құрады.

Маңыздылық

Таза байлық – адамның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді. Ол бюджет жоспарлауға, салымды дұрыс жұмсауға, қарыздан арылуға және жинап, инвестициялауға көмектеседі. Зейнетке дайындалғанда таза байлықты ескеру де маңызды.