Кіріспе

Құс түрлері

Ақкөкірек жаңғақ (Sitta carolinensis) – жаңғақтар тұқымдасының (Sittidae) құсы. Орташа мөлшерлі жаңғақ, ұзындығы шамамен ... см. Түсі түрдің ареалы бойынша сәл өзгереді, бірақ денесінің жоғарғы жағы ашық көк-сұр, еркектерде қара басы мен мойны, ал аналықтарында қара-сұр бас бөлігі болады. Астыңғы жағы ақшыл, құрсағында қызғылт рең бар. Ақкөкірек жаңғақ пен аққұйрық торғай (white wagtail) жақын туыс болмаса да, қауырсындары өте ұқсас. Ақкөкірек жаңғақ дауысы бар құс. Оның мұрындық үні бар, көбінесе ұсақ қиқырықтар мен дыбыстар шығарады, олар көбінесе шағын, өзгермейтін сыбызғы үнінің қайталануынан тұрады. Жазда ол тек жәндіктермен қоректенеді, көптеген бунақденелілерді жейді, бірақ қыста оның рационы негізінен тұқымдардан тұрады. Ұясы ағаштың қуысында орналасқан. Ұяда 5-9 жұмыртқа болады, аналықтары екі аптадай күтіп жатады, ал оны аталықтары тамақтандырады. Содан кейін екі ересек құс жас төлдерін ұшып кеткенше және одан кейін бірнеше апта бойы тамақтандырады. Ақкөкірек жаңғақ Солтүстік Американың көп бөлігінде, салқын және құрғақ аймақтардан басқа, көбейеді. Ол негізінен теңіз деңгейіне жақын, жапырақты немесе аралас орманды жерлерде кездеседі. Жеті-тоғыз түршесі олардың сәл ерекше таралған аймақтары, дауыстауы және түсіне қарай ажыратылады. Бұл түрдің бұрын Оңтүстік Азиядағы ақ жақ жаңғақ (S. leucopsis) және Пржевальский жаңғағы (S. przewalskii) екі түрімен байланысты екендігі ойлалған, бірақ шын мәнінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы алып жаңғаққа (S. magna) жақын. Бұл түрдің таралуы өте кең, саны артып келеді; Сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны "алаңдауға лайық емес" деп санайды.

Географиялық өзгерісі

Ақкөз жаңғақтың тоғыз түршесі бар, бірақ айырмашылықтар шағын және олар ареал бойынша біртіндеп өзгереді. Түршелер кейде морфологиялық ерекшеліктері, мекен ету ортасын пайдалануы және дауысталуы бойынша жақын ұқсастықтарына негізделіп, үш топ ретінде қарастырылады. Бұл топтар Солтүстік Американың шығысын, Ұлы Авантюралық аймақты және Мексиканың орталық бөлігін, сондай-ақ Тынық мұхитының жағалау аймақтарын қамтиды. Ақкөз жаңғақ – Солтүстік Америкадағы жапырақты ағаштарда көбінесе кездесетін жаңғақтардың жалғыз түрі; қызылкөз, кішкентай және қоңырбас жаңғақтар қарағайларды жақсы көреді. Қолайлы мекен ету ортасы құрлық бойынша тарағанмен, ол үзіліссіз емес. Көшпес түрдің жеке популяциялары ерекше аймақтық түршелерді қалыптастыру үшін эволюциялық жолдан өткен. Ақкөз жаңғақ, оның туысқандарының көпшілігі сияқты, көшпес және ересектер әдетте жыл бойы өз аумақтарында қалады. Кейбір жылдары тұқымның жетіспеуі немесе жоғары репродуктивтік сәттілікке байланысты таралу көбірек байқалуы мүмкін.

Өсіру

Ақкөңілқұс бір жұпқа адал болады, жұптасу кезінде еркек әйелге иіліп, құйрығын жайып, қанаттарын төмен түсіріп, алға-артқа тербеліп, оны тамақтандырады. Ақкөңілқұс – бәсенді жейтін құс, ол жәндіктер мен тұқымдарды жейді. Үлкен азықтарды, мысалы, емен мен гикори жаңғақтарын ағаш діңінің жарықтарына тығып, содан кейін күшті мүсінімен қақтырып ашады; артық тұқымдарды ағаштардың қабығының астына немесе жарықтарына жасырады. Бұл құс кейде жерде тамақтанады және жаңғақ, майлы тағам және күнбағыс тұқымдары бар тамақтандыру орындарына еркін келеді, соңғысын көбінесе сақтау үшін алып кетеді.

Жыртқыш және паразиттер

Ересек жаңғақтардың жыртқыштарына соулар мен күндізгі жыртқыш құстар (мысалы, өткір терілі және Купердің шағалары) жатады, ал ұядан шыққан балаларын және жұмыртқаларын жыртқыш құстар, кішкентай сорылар және батыс жылан сияқты өрмелеуші жыландар жейді. Ақ төсті жаңғақ ұяға жақын жыртқыштарды байқағанда қанаттарын қағу арқылы және «хн-хн» деп шақыру арқылы жауап береді. Құс ұядан шығар кезде кіреберістің айналасын жүн немесе өсімдіктермен сүртіп, иіс сезу арқылы ұяны табуды жыртқыштар үшін қиындатады. Ақ төсті жаңғақтың орташа өмір сүру ұзақтығы екі жылды құрайды, бірақ рекордтық көрсеткіші он екі жыл тоғыз айды шамалайды. Ақ төсті жаңғақтың жыртқыштарға реакциясы көбею стратегиясымен байланысты болуы мүмкін. Бір зерттеуде ақ төсті жаңғақ пен қызыл төсті жаңғақтың арасында еркектердің ұядағы аналықтарды жыртқыштардың үлгілерін көрсеткенде тамақтандыруға дайындығы салыстырылды. Үлгілер өткір терілі шаға (ересек жаңғақтарды аулайтын) және үй құсқыны (жұмыртқаларды жоятын) болды. Ақ төсті жаңғақ кейбір паразиттерге, мысалы, Leucocytozoon немесе Trypanosoma сияқты протозоаларға бейім. Ақ төсті жаңғақ Haemoproteus sittae атты тағы бір протозоа түрінің табиғи қожайыны болып табылады. Collyriclum faba сияқты трематодалар да осы түрде тіркелген. Ақ төсті жаңғақ Hippoboscidae тұқымдасына жататын қан сорғыш шыбықтардың (мысалы, Ornithoica confluenta және Ornithomya anchineuria) немесе Knemidokoptes jamaicensis сияқты кейбір кенелердің (теріге зақым келтіретін) нысанасы болуы мүмкін.

Қорғау мәртебесі

Ақкөкірек аққұба – кең таралған, аумағы зор түр. Оның жалпы саны 10 миллион жекелеген құсқа жуық деп бағаланады, сондай-ақ популяцияның жалпы өсіміне дәлелдер бар. Осыған байланысты, бұл түр IUCN Қызыл тізімінің мөлшер критерийіне (10 000-нан кем ересек жекелеген құстар) немесе популяцияның төмендеу критерийіне (он жыл немесе үш буын ішінде 30%-дан астам төмендеу) жақындамайды деп саналады. Осы себептерге байланысты, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді ең аз қызығушылық тудыратын түр деп бағалайды. Ақкөкірек аққұба 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы шарт бойынша қорғалады, оған таралатын үш ел (Канада, Мексика және АҚШ) қол қойған.