Кіріспе

Төменгі неміс тілінің даму кезеңі Ортаңғы Төменгі неміс тілі (, , немесе , Mittelniederdeutsch, Middelnederduits) – Төменгі неміс тілінің даму кезеңі. Ол орта ғасырларда Ескі саксон тілінен пайда болды және шамамен 1225/34 жылдан бері жазбаша түрде құжатталған (Sachsenspiegel). Ханзалық кезеңде (шамамен 1300 жылдан 1600 жылға дейін) Ортаңғы Төменгі неміс тілі Орталық Еуропаның солтүстігіндегі басты жазба тілі болды және Еуропаның солтүстік жартысында жалпыұлттық тіл ретінде қолданылды. Ол ортағасырлық латын тілімен бірге дипломатиялық мақсаттарда және ресми құжаттарда да пайдаланылды.

Терминология

Орта төменгі неміс (MLG) тілі кейіннен қалыптасқан ғылыми термин болғанымен, сол кездегі тілдесушілер бұл тілді көбінесе сассиш (саксон) немесе de sassische sprâke (саксон тілі) деп атаған. Бұл терминология Лютер заманында, оған жақын орналасқан орталық неміс тілінде сөйлейтін аймақтарда да қолданылып келген. Оның латын тіліндегі баламасы – saxonicus, ол «Төменгі неміс» (басқа мағыналармен қатар) деген мағынаны да білдірген. Латын тілі жазба тілі ретінде басым болғанмен, тілдесушілер саксон тіліндегі сөздерді dǖde арқылы – яғни «ашық, түсінікті» деп атаған. Бұл сөздің түбірі «german» (ddisch) сөзімен байланысты. Жоғары неміс тіліндегі deutsch, голланд тіліндегі duits (архаикалық N(i)ederduytsche – голланд тілінің қазіргі нұсқасы) сөздерінің бәрі Proto Germanic тіліндегі þeudiskaz сөзінен шыққан, ол «халыққа тиесілі», «халықтық, ауызша» деген мағынаны білдіреді. Контекст нақты болса, бұл сөздер төменгі неміс тіліне де қатысты қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, қазіргі кезде қолданылатын Platt(dütsch) терминін (platt – «жазық, қарапайым») қарастыруға болады, ол жазба стандартына қарама-қарсы төменгі (немесе Батыс Орталық) неміс диалектілерін білдіреді. Тағы бір орта ғасырлық термин – ôstersch (әдеби мағынасы «шығысқа жатас»), ол бастапқыда Балтық теңізінің Ханза қалаларына («Шығыс теңізі») қатысты қолданылған, олардың аумағы Ôsterlant («Шығыс жері»), ал тұрғындары Ôsterlinge («Шығыс халқы») деп аталған. Бұл атау кейіннен Германияның басқа Ханза қалаларына тарады және Нидерландыдағы Ханза саудагерлеріне арналған жалпы атауға айналды, мысалы, Брюггеде олардың komptôr (офисі; қараңыз Kontor) болған. 16-ғасырда nedderlendisch (әдеби мағынасы «Төмендік, Нидерландтық») термині кеңінен таралды, ол саксон тілін оңтүстікке қарайғы таулы аймақтағы неміс диалектілерінен ажыратты. Бұл термин жоғары неміс диалектілерінде (ENHG niderländisch, бұл қазіргі Нидерландыны да білдіре алады) басымдыққа ие болды, ал sassisch MLG ішінде ең көп қолданылатын термин болып қала берді. «Төменгі неміс» (NHG niederdeutsch) деген эквивалент, көрінеді, кейінірек жоғары неміс тілінде сөйлейтін адамдар тарапынан енгізілген, ал бастапқыда ол негізінен нидерландтықтарға қатысты қолданылған. Орта төменгі неміс – қазіргі заманғы термин, ол әртүрлі деңгейде қолданылады. Ол оңтүстікке қарай сөйленетін орта және жоғары неміс тілдерінен ерекшеленеді, кейіннен олар ерте жаңа жоғары неміс тілімен алмастырылды. Орта голланд тілі әдетте MLG-ден шығарылса да (қазіргі кезде өте жақын туысқан), кейде, әсіресе ескі әдебиетте, MLG-ге кіреді, ол MHG-ден тыс барлық ортағасырлық континенттік герман диалектілерінің диалекттік континуумін қамтиды, батыстағы Фландриядан шығыс Балтыққа дейін.

Ауқымы

Орта төменгі неміс тілі, бұрынғы кезеңдегі ескі саксон тілінен гөрі, шығысқа және аздап солтүстікке қарай кеңейгендіктен, кеңірек аумақты қамтыды. Шығыс аймақта 12-14 ғасырлардағы Остсиедлунг (Шығыс қонысы) аясында MLG тілдес аймақ едәуір кеңейіп, Мекленбург, Бранденбург, Померания және (Ескі) Пруссияны қамтыды, оларға дейін славян және балтық тайпалары билік еткен. Осы тайпалардың қалдықтары біраз уақыт сақталды, мысалы, төменгі Эльба бойындағы вендтер шамамен 1700 жылға дейін, ал Шығыс Померанияның кашубтары – бүгінгі күнге дейін. Солтүстікте, Солтүстік теңіз жағалауындағы фриз тілінде сөйлейтін аймақтар саксон тілінің пайдасына азайды, әсіресе, 14 ғасырдың ортасынан бастап Шығыс Фризияда MLG тіліне көшті. Эльбаның солтүстігінде MLG Дания мен Солтүстік Фризияға қарсы Слезвикке баяу ілгеріледі, бірақ аймақтың барлығы Данияның билігінде болды. MLG Скандинавияға зор ықпал етті (салыстыр: Тарих), тіпті төменгі неміс тілінде сөйлейтіндер көбінесе саудагерлер мен шеберлердің колонияларын құрған қалаларда шоғырланды. Ол Ескі Ливонияның ресми тілі болды, оның халқы негізінен балтық және фин тайпаларынан тұрды. Батыста, Zuiderzee, Veluwe ормандары және Төменгі Рейнге жақын жерлерде MLG, негізінен Орта голланд тілінде жазылған, туысқан Төменгі франкон диалектілерімен шектеседі. Алдыңғы уақыттарда олар кейде MLG-ның қазіргі анықтамасына енген (салыстыр: Терминология). Оңтүстікте MLG, Гессен мен Тюрингияның солтүстік шекаралары бойындағы Жоғары неміс диалектілерімен шектеседі. Тіл шекарасы шығысқа қарай орта Эльба жазығымен өтіп, жоғарғы Шпрей бойындағы (сол кезде кеңірек болған) сорб тілінде сөйлейтін аймаққа жеткенше созылды, ол оны Жоғары неміс тілінен бөліп тұрды. Шекара ешқашан нақты болған жоқ, ол үздіксіздікке ұмтылды. Қазіргі заманғы конвенция бойынша, дәл шекараны анықтау үшін солтүстік "maken" және оңтүстік "machen" ("жасау") сөздерінің айтылуы қолданылады. Орта Эльба мен төменгі Сале өзендері бойында төменгі неміс тілі, кеш ортағасырлық дәуірде Жоғары неміс диалектілерінің пайдасына ығыса бастады (салыстыр: Виттенберг, аты төменгі неміс тілінде, бірақ тұрғындары Реформация басталған кезде негізінен немесе толығымен Жоғары неміс тілінде сөйлеген).

Фонеология және орфография

Сипаттама Лаш (1914) жұмысына негізделген, ол тілдің толық және авторитетті грамматикасы болып саналады, бірақ барлық егжей-тегжейлі мәліметтер бойынша қазіргі заманға сай келмейді.

Әуелі дауыстылар

Қазіргі заманғы Ескі Жоғары Немец тілінің (мысалы, осы мақаладағыдай) аудармалары көбінесе дауысты ұзындығын көрсету үшін циркумфлекс немесе макрон таңбаларын қолданады (мысалы, â немесе ā), бұл қазіргі оқырманға көмектеседі. Бірақ, түпнұсқа Ескі Жоғары Немец тілі мәтіндері дауысты ұзындығын акценттермен емес, дауысты әріптерді екі еселеу арқылы, соңына ұзартылған "е" немесе "i" әріптерін қосу арқылы, қысқа дауыстылардан кейін келетін әріптерді екі еселеу арқылы немесе соңына "h" әрпін қосу арқылы көрсетеді.