Орта төмен неміс тілі: даму кезеңі, тарихы, қолданылуы (1225 жылдан бастап). Гамзалық кезеңде Еуропаның солтүстігіндегі lingua franca ретінде өркендеген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Төменгі неміс тілінің даму кезеңі Ортаңғы Төменгі неміс тілі (, , немесе , Mittelniederdeutsch, Middelnederduits) – Төменгі неміс тілінің даму кезеңі. Ол орта ғасырларда Ескі саксон тілінен пайда болды және шамамен 1225/34 жылдан бері жазбаша түрде құжатталған (Sachsenspiegel). Ханзалық кезеңде (шамамен 1300 жылдан 1600 жылға дейін) Ортаңғы Төменгі неміс тілі Орталық Еуропаның солтүстігіндегі басты жазба тілі болды және Еуропаның солтүстік жартысында жалпыұлттық тіл ретінде қолданылды. Ол ортағасырлық латын тілімен бірге дипломатиялық мақсаттарда және ресми құжаттарда да пайдаланылды.
Developmental stage of Low German
Middle Low German (, , or , Mittelniederdeutsch, Middelnederduits) is a developmental stage of Low German. It developed from the Old Saxon language in the Middle Ages and has been documented in writing since about 1225/34 (Sachsenspiegel). During the Hanseatic period (from about 1300 to about 1600), Middle Low German was the leading written language in the north of Central Europe and served as a lingua franca in the northern half of Europe. It was used parallel to medieval Latin also for purposes of diplomacy and for deeds.
Терминология
Орта төменгі неміс (MLG) тілі кейіннен қалыптасқан ғылыми термин болғанымен, сол кездегі тілдесушілер бұл тілді көбінесе сассиш (саксон) немесе de sassische sprâke (саксон тілі) деп атаған. Бұл терминология Лютер заманында, оған жақын орналасқан орталық неміс тілінде сөйлейтін аймақтарда да қолданылып келген. Оның латын тіліндегі баламасы – saxonicus, ол «Төменгі неміс» (басқа мағыналармен қатар) деген мағынаны да білдірген. Латын тілі жазба тілі ретінде басым болғанмен, тілдесушілер саксон тіліндегі сөздерді dǖde арқылы – яғни «ашық, түсінікті» деп атаған. Бұл сөздің түбірі «german» (ddisch) сөзімен байланысты. Жоғары неміс тіліндегі deutsch, голланд тіліндегі duits (архаикалық N(i)ederduytsche – голланд тілінің қазіргі нұсқасы) сөздерінің бәрі Proto Germanic тіліндегі þeudiskaz сөзінен шыққан, ол «халыққа тиесілі», «халықтық, ауызша» деген мағынаны білдіреді. Контекст нақты болса, бұл сөздер төменгі неміс тіліне де қатысты қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, қазіргі кезде қолданылатын Platt(dütsch) терминін (platt – «жазық, қарапайым») қарастыруға болады, ол жазба стандартына қарама-қарсы төменгі (немесе Батыс Орталық) неміс диалектілерін білдіреді. Тағы бір орта ғасырлық термин – ôstersch (әдеби мағынасы «шығысқа жатас»), ол бастапқыда Балтық теңізінің Ханза қалаларына («Шығыс теңізі») қатысты қолданылған, олардың аумағы Ôsterlant («Шығыс жері»), ал тұрғындары Ôsterlinge («Шығыс халқы») деп аталған. Бұл атау кейіннен Германияның басқа Ханза қалаларына тарады және Нидерландыдағы Ханза саудагерлеріне арналған жалпы атауға айналды, мысалы, Брюггеде олардың komptôr (офисі; қараңыз Kontor) болған. 16-ғасырда nedderlendisch (әдеби мағынасы «Төмендік, Нидерландтық») термині кеңінен таралды, ол саксон тілін оңтүстікке қарайғы таулы аймақтағы неміс диалектілерінен ажыратты. Бұл термин жоғары неміс диалектілерінде (ENHG niderländisch, бұл қазіргі Нидерландыны да білдіре алады) басымдыққа ие болды, ал sassisch MLG ішінде ең көп қолданылатын термин болып қала берді. «Төменгі неміс» (NHG niederdeutsch) деген эквивалент, көрінеді, кейінірек жоғары неміс тілінде сөйлейтін адамдар тарапынан енгізілген, ал бастапқыда ол негізінен нидерландтықтарға қатысты қолданылған. Орта төменгі неміс – қазіргі заманғы термин, ол әртүрлі деңгейде қолданылады. Ол оңтүстікке қарай сөйленетін орта және жоғары неміс тілдерінен ерекшеленеді, кейіннен олар ерте жаңа жоғары неміс тілімен алмастырылды. Орта голланд тілі әдетте MLG-ден шығарылса да (қазіргі кезде өте жақын туысқан), кейде, әсіресе ескі әдебиетте, MLG-ге кіреді, ол MHG-ден тыс барлық ортағасырлық континенттік герман диалектілерінің диалекттік континуумін қамтиды, батыстағы Фландриядан шығыс Балтыққа дейін.
While Middle Low German (MLG) is a scholarly term developed in hindsight, speakers in their time referred to the language mainly as sassisch (Saxon) or de sassische sprâke (the Saxon language). This terminology was also still known in Luther's time in the adjacent Central German speaking areas. Its Latin equivalent saxonicus was also used as meaning 'Low German' (among other meanings). In contrast to Latin as the primary written language, speakers also referred to discourse in Saxon as speaking/writing to dǖde, i. e. 'clearly, intelligibly'. This contains the same root as dǖdisch 'German' (cf. High German: deutsch, Dutch duits (archaically N(i)ederduytsche to mean the contemporary version of the Dutch language) both from Proto Germanic þeudiskaz "of the people"; 'popular, vernacular') which could also be used for Low German if the context was clear. Compare also the modern colloquial term Platt(dütsch) (from platt 'plain, simple') denoting Low (or West Central) German dialects in contrast to the written standard. Another medieval term is ôstersch (lit. 'East ish') which was at first applied to the Hanseatic cities of the Baltic Sea (the 'East Sea'), their territory being called Ôsterlant ('East land'), their inhabitants Ôsterlinge ('Eastlings'). This appellation was later expanded to other German Hanseatic cities and it was a general name for Hanseatic merchants in the Netherlands, e. g. in Bruges where they had their komptôr (office; see Kontor). In the 16th century, the term nedderlendisch (lit. 'Lowland ish, Netherlandish') gained ground, contrasting Saxon with the German dialects in the uplands to the south. It became dominant in the High German dialects (as ENHG niderländisch, which could also refer to the modern Netherlands), while sassisch remained the most widespread term within MLG. The equivalent of 'Low German' (NHG niederdeutsch) seems to have been introduced later on by High German speakers and at first applied especially to Netherlanders. Middle Low German is a modern term used with varying degrees of inclusivity. It is distinguished from Middle High German, spoken to the south, which was later replaced by Early New High German. Though Middle Dutch is today usually excluded from MLG (although very closely related), it is sometimes, especially in older literature, included in MLG, which then encompasses the dialect continuum of all high medieval Continental Germanic dialects outside MHG, from Flanders in the West to the eastern Baltic.
Ауқымы
Орта төменгі неміс тілі, бұрынғы кезеңдегі ескі саксон тілінен гөрі, шығысқа және аздап солтүстікке қарай кеңейгендіктен, кеңірек аумақты қамтыды. Шығыс аймақта 12-14 ғасырлардағы Остсиедлунг (Шығыс қонысы) аясында MLG тілдес аймақ едәуір кеңейіп, Мекленбург, Бранденбург, Померания және (Ескі) Пруссияны қамтыды, оларға дейін славян және балтық тайпалары билік еткен. Осы тайпалардың қалдықтары біраз уақыт сақталды, мысалы, төменгі Эльба бойындағы вендтер шамамен 1700 жылға дейін, ал Шығыс Померанияның кашубтары – бүгінгі күнге дейін. Солтүстікте, Солтүстік теңіз жағалауындағы фриз тілінде сөйлейтін аймақтар саксон тілінің пайдасына азайды, әсіресе, 14 ғасырдың ортасынан бастап Шығыс Фризияда MLG тіліне көшті. Эльбаның солтүстігінде MLG Дания мен Солтүстік Фризияға қарсы Слезвикке баяу ілгеріледі, бірақ аймақтың барлығы Данияның билігінде болды. MLG Скандинавияға зор ықпал етті (салыстыр: Тарих), тіпті төменгі неміс тілінде сөйлейтіндер көбінесе саудагерлер мен шеберлердің колонияларын құрған қалаларда шоғырланды. Ол Ескі Ливонияның ресми тілі болды, оның халқы негізінен балтық және фин тайпаларынан тұрды. Батыста, Zuiderzee, Veluwe ормандары және Төменгі Рейнге жақын жерлерде MLG, негізінен Орта голланд тілінде жазылған, туысқан Төменгі франкон диалектілерімен шектеседі. Алдыңғы уақыттарда олар кейде MLG-ның қазіргі анықтамасына енген (салыстыр: Терминология). Оңтүстікте MLG, Гессен мен Тюрингияның солтүстік шекаралары бойындағы Жоғары неміс диалектілерімен шектеседі. Тіл шекарасы шығысқа қарай орта Эльба жазығымен өтіп, жоғарғы Шпрей бойындағы (сол кезде кеңірек болған) сорб тілінде сөйлейтін аймаққа жеткенше созылды, ол оны Жоғары неміс тілінен бөліп тұрды. Шекара ешқашан нақты болған жоқ, ол үздіксіздікке ұмтылды. Қазіргі заманғы конвенция бойынша, дәл шекараны анықтау үшін солтүстік "maken" және оңтүстік "machen" ("жасау") сөздерінің айтылуы қолданылады. Орта Эльба мен төменгі Сале өзендері бойында төменгі неміс тілі, кеш ортағасырлық дәуірде Жоғары неміс диалектілерінің пайдасына ығыса бастады (салыстыр: Виттенберг, аты төменгі неміс тілінде, бірақ тұрғындары Реформация басталған кезде негізінен немесе толығымен Жоғары неміс тілінде сөйлеген).
Middle Low German covered a wider area than the Old Saxon language of the preceding period, due to expansion to the East and, to a lesser degree, to the North. In the East, the MLG speaking area expanded greatly as part of the Ostsiedlung (settlement of the East) in the 12th to 14th century and came to include Mecklenburg, Brandenburg, Pomerania and (Old) Prussia, which were hitherto dominated by Slavic and Baltic tribes. Some pockets of these native peoples persisted for quite some time, e. g. the Wends along the lower Elbe until about 1700 or the Kashubians of Eastern Pomerania up to modern times. In the North, the Frisian speaking areas along the North Sea diminished in favour of Saxon, esp. in East Frisia which largely switched to MLG since the mid 14th century. North of the Elbe, MLG advanced slowly into Sleswick, against Danish and North Frisian, although the whole region was ruled by Denmark. MLG exerted a huge influence upon Scandinavia (cf. History), even if native speakers of Low German were mostly confined to the cities where they formed colonies of merchants and craftsmen. It was an official language of Old Livonia, whose population consisted mostly of Baltic and Finnic tribes. In the West, at the Zuiderzee, the forests of the Veluwe and close to the Lower Rhine, MLG bordered on closely related Low Franconian dialects whose written language was mainly Middle Dutch. In earlier times, these were sometimes included in the modern definition of MLG (cf. Terminology). In the South, MLG bordered on High German dialects roughly along the northern borders of Hesse and Thuringia. The language border then ran eastwards across the plain of the middle Elbe until it met the (then more extensive) Sorb speaking area along the upper Spree that separated it from High German. The border was never a sharp one, rather a continuum. The modern convention is to use the pronunciation of northern maken vs. southern machen ('to make') for determining an exact border. Along the middle Elbe and lower Saale rivers, Low German began to retreat in favour of High German dialects already during Late Medieval times (cf. Wittenberg whose name is Low German but whose inhabitants already spoke mostly/exclusively High German when the Reformation set in).
Фонеология және орфография
Сипаттама Лаш (1914) жұмысына негізделген, ол тілдің толық және авторитетті грамматикасы болып саналады, бірақ барлық егжей-тегжейлі мәліметтер бойынша қазіргі заманға сай келмейді.
The description is based on Lasch (1914) which continues to be the authoritative comprehensive grammar of the language but is not necessarily up to date in every detail.
Әуелі дауыстылар
Қазіргі заманғы Ескі Жоғары Немец тілінің (мысалы, осы мақаладағыдай) аудармалары көбінесе дауысты ұзындығын көрсету үшін циркумфлекс немесе макрон таңбаларын қолданады (мысалы, â немесе ā), бұл қазіргі оқырманға көмектеседі. Бірақ, түпнұсқа Ескі Жоғары Немец тілі мәтіндері дауысты ұзындығын акценттермен емес, дауысты әріптерді екі еселеу арқылы, соңына ұзартылған "е" немесе "i" әріптерін қосу арқылы, қысқа дауыстылардан кейін келетін әріптерді екі еселеу арқылы немесе соңына "h" әрпін қосу арқылы көрсетеді.
Modern renderings of MLG (like this article) often use circumflex or macron to mark vowel length (e. g. â or ā) to help the modern reader, but original MLG texts marked vowel length not by accents but by doubling vowels, by adding a lengthening e or i, by doubling the following consonants (after short vowels) or by adding h after the following consonants.