Кіріспе

Фин суретшісі (1920–1991)
тамыл фильм

Туко Валио Лаксонен (8 мамыр 1920 – 7 қараша 1991), «Том Финляндия» псевдонимімен танымал, фин суретшісі болған. Ол стильді, күшті маскулинделікті гомоэротикалық өнер тудырып, 20-ғасырдың соңындағы гей мәдениетіне зор әсер еткен. Мәдениет тарихшысы Джозеф У. Слейд оны «гей порнографиялық бейнелердің ең ықпалды авторы» деп атаған. Ол 40 жыл бойында шамамен 3500 иллюстрация жасаған, көбінесе бірінші және екінші жағымды жыныс белгілері күшейтілген, тығыз немесе жартылай шешілген киім киген еркектерді бейнелеген.

Ерте өмір

Лааксонен 1920 жылғы 8 мамырда дүниеге келіп, Турку қаласына жақын, Оңтүстік-Батыс Финляндиядағы Каарина қаласында орта таптық отбасында өсті. Оның ата-анасы Суома мен Эдвин Лааксонен Кааринадағы гимназияда мұғалім болды. Отбасы мектеп ғимаратына іргелес тұрғын үйінде тұрды. Ол Турку қаласында оқыды, 1939 жылы, 19 жасында Хельсинкиге көшіп, жарнаманы оқуға түсті. Бос уақытында ол жеке ләззаты үшін эротикалық суреттер салуды бастады. Ел Кеңес Одағымен Қысқы соғысқа қатысты, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғысқа ресми түрде тартылды және 1940 жылдың ақпанында Финляндия армиясына шақырылды. Кейіннен ол әскери форма киген адамдарға деген құштарлығын, әсіресе сол кезде Финляндиядағы неміс Вермахтының әскерлерімен болған кездесулеріне байланысты деп түсіндірді. "Менің суреттерімде ешқандай саяси тұжырымдама, идеология жоқ. Мен тек суреттің өзі туралы ғана ойлаймын. Нацистік философияның барлығы, расизм және осы сияқты нәрселер маған ұнамайды, бірақ әйтеуір мен оларды салдым – олардың формасы ең тартымды болды!" Соғыстан кейін, 1945 жылы, ол оқуын жалғастырды. Оның бір туындысы 1957 жылғы көктемгі санында екі ағаш кесушінің жұмыс істеп жатқанын және үшінші адамның оларды бақылап отырғанын бейнеледі. Мотоциклшілер субмәдениеті маргиналды және оппозициялық болды, соғыстан кейінгі гомосексуалдарға бүлікшілдік пен қауіп-қатерге толы стильді еркектік бейнесін ұсынды. Лааксоненге мотоциклшілердің суреттері, сондай-ақ Джордж Куэйнтанс пен Этьен сияқты суретшілердің туындылары әсер етті, ол оларды өзінің алдын бақталары деп атады, олардың еңбектері 1950 жылдан бастап "гомоэротикалық журналдар арқылы гомосексуал оқырмандарына таратылды". Бұл дәстүрлі, медициналық және психологиялық тұрғыдан мұңды және сезімтал жас гомосексуалдың пассивтілігіне қайшы келді. Лааксоненнің сол кездегі суреттерін "1950-ші жылдардағы гомосексуалдар субмәдениетінде бар факторлардың, стильдердің және дискурстардың жиынтығын бекіту ретінде қарастыруға болады", бұл олардың осы мәдениеттерде кеңінен таралуына және танымал болуына ықпал еткен болуы мүмкін. 1958 жылы ол танымал маркетингтік агенттік McCann Helsinki-де шығармашылық директоры болып жұмысқа орнығып, оның шығармашылығын одан әрі дамытты.

АҚШ-тың цензуралық кодекстері (1950-1960 жылдар)

1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында Лаксоненнің стилі мен мазмұнына АҚШ-тың «ашық гомосексуалдық актілерді» бейнелеуді шектеген цензура кодекстері әсер етті. Олардың негізгі нарығы гей ерлер болды, бірақ сол дәуірдің консервативті және гомофобтық әлеуметтік мәдениетіне байланысты гей порнографиясы заңсыз болды және басылымдар көбінесе дене шынықтыру мен денсаулыққа арналған деп көрсетілді. 1962 жылы MANual Enterprises v. Day ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты жалаңаш ерлер суреттері бұзық емес деп шешті. Порнографияға қатысты бақылау азайған сайын, олардың дене шынықтыру және спорт туралы айтуы тоқтатылды. 1960 жылдардың соңында «бифштек» журналдарының нарығы құлдырады. Фотографиялық шабыттандырудың көмегімен, бір жағынан, өмірге жақын, көзді қозғайтын, сенімді және белсенді поздар мен қимылдар жасалса, Лаксонен физикалық ерекшеліктерді күшейте түсіп, еркек сұлулығы мен сексуалдық тартымдылығының өзінің идеалын ұсынады, реализмді фантазиямен үйлестіреді. 1979 жылы Лаксонен бизнесмен және досы Дюрк Дехнермен бірлесіп, өзінің өнеріне авторлық құқықты сақтау үшін «Том Финляндия» компаниясын құрды, ол бұрын кеңінен заңсыз көшірілген болатын. Томды Дехнермен оның хат досы және эротикалық суретші Дом Ореджудос таныстырды. 1984 жылы гомоэротикалық өнер туындыларын жинау, сақтау және көрсету үшін «Том Финляндия» қоры құрылды. Лааксонен бұл кезде жетістікке жеткен, оның өмірбаяны бестселлер тізіміне енген, ал әлемдегі ең ірі көркем кітаптар баспасы Бенедикт Ташен оның туындыларының монографиясын қайта басып, кеңейтті, бірақ ол ең бастысы Қорды құрғанын мақтан тұтты.

Өлім

1988 жылы Лаксоненге өкпе эмфиземасы диагнозы қойылды. Соңында, ауру мен дәрілердің әсерінен қолы дірілдеп, ол қарындаштан пастельге көшті. 1991 жылы ол өкпе эмфиземасынан туындаған инсульт салдарынан қайтыс болды.

Қабылдау

Өмірінде және одан кейін Лаксоненнің туындылары көркемдік ортаның әртүрлі топтарынан мақтау мен кінәні бірдей қозғады. Лаксонен гей-фотограф Роберт Мапплторппен достық қарым-қатынас құрды, оның садо-мазохизм мен фетиш иконографиясын бейнелеген туындылары да қырқыстарға себеп болды. Оның суреттеріндегі даулы тақырып – нацистік формадағы еркектерге эротикалық көзқарас. Бұл оның барлық жұмысының шағын бөлігін құрайды, бірақ осы кейіпкерлерге жиі көрсетілген құрметті көзқарас кейбір көрермендерді нацизмге симпатия немесе жақындық сезінуге жетеледі, сондықтан олар оның жұмысының соңғы антологияларынан алынып тасталды. Кейін Лаксонен бұл туындылардан бас тартып, өзін және өнерін фашистік немесе расистік идеологиялардан ажыратуға тырысты. Ол сондай-ақ суреттерінде көптеген қара нәсілді еркектерді бейнеледі, олардың бейнеленген контексінде ешқандай айқын нәсілдік немесе саяси мәселе көтерілмейді. Бірақ олардың кейбіреулеріндегі белгілер нәсілшілдік карикатуралардағы "гиперсексуалды" қара нәсілді еркектерге тән ерекшеліктермен ұқсас болғанымен, осы қасиеттер Лаксоненнің ақ нәсілді кейіпкерлеріне де тән. Шила Джеффрис 2003 жылы жарық көрген "Квир саясатын ашу" кітабында Лаксоненнің туындыларына радикалды феминистік сын бағасын берді. Өнер сыншылары Лаксоненнің жұмысы туралы әртүрлі пікірде. Оның егжей-тегжейлі сурет салу шеберлігі оны "қарындаш шебері" деп сипаттауға себеп болды, ал голландтың Het Parool газетінің бір рецензенты оның жұмысын "суретті, бірақ экспрессиясыз" деп бағалады. Оның "супермендерді" (үлкен жыныс мүшелері мен бұлшық еттері бар еркек кейіпкерлерді) бейнелеуінің оңай және дәмсіздігі, немесе осы стереотиптермен ойнайтын және оларды бұзатын жұмыстағы терең күрделілік туралы пікірталас жоқ. Мысалы, кейбір сыншылар садо-мазохистік көріністерде дәстүрлі түрде қатал, еркектік кейіпкерлер арасындағы көрінетін нежность немесе ойыншыл күлкіні байқады. Сонымен қатар, Лаксонен "Поштадағы зорлау" атты Kake мультфильміндегі жыныстық зорлық-зомбылықты бейнелегені үшін сынға ілікті. Бұл ЛГБТКИА+ қоғамдастығы ерекше қауіп төндіретін жыныстық зорлық-зомбылықты қалыпты жағдайға келтіруге ықпал етеді деп есептеледі. Қай жағдайда болсын, жұмысты тек пайдалы тұрғысынан бағалайтын үлкен топ бар; Амстердамдағы былғары дүкені мен өнер галереясының иесі Роб Мейердің айтуынша, "Бұл туындылар әңгімеге арналған емес, олар мастурбацияға арналған". Artforum журналына жазған Кевин Киллиан Томның Финляндияның түпнұсқасын көрудің "оның епті, тапқыр туындысына зор құрмет сезімін тудыратынын" айтты. Кейт Вольф "Том Финляндия гей-азаттыққа жол ашты" деп жазады.

Мәдени әсері мен мұрасы

1995 жылы Tom of Finland Clothing Company компаниясы оның туындыларына негізделген киім-кешек коллекциясын ұсынды, ол оның суреттеріндегі дәстүрлі кесілген джинсы мен күртеше стилінен өзге, алуан түрлі стильдерді қамтиды. Киім-кешек коллекциясы суреттердің бастапқы гомоэротизмін қазіргі мода мәдениетімен үйлестіреді, ал олардың сән көрсетілімдері басқа мода компанияларының көрсетілімдерімен бір уақытта көптеген ареналарда өтеді. 2009 жылы Лааксонен былғары индустриясының Құрмет залына енгізілді. Оның кейбір түпнұсқа туындылары Чикагодағы былғары мұрағаты мен мұражайында сақтаулы.

Көрмелер

Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы Лааксоненнің бірнеше туындыларын өзінің тұрақты коллекциясына қосты. 2006 жылы Нью-Йорктегі MoMA Джудит Ротшильд қорынан түскен, одан да үлкен сыйлықтың бөлігі ретінде Том Финляндияның бес суретін қабылдады. Джудит Ротшильд қорының сенімдісі Харви С. Шипли Миллер: «Том Финляндия – ХХ ғасырдың ең ықпалды бес суретшісінің бірі. Ол суретші ретінде өте жақсы, ал оның ықпалы ерекше болды» деді. Нью-Йорктегі Feature Inc. компаниясының өкілі Хадсон Том Финляндияның туындыларын Род-Айленд дизайн мектебінің өнер мұражайы мен Чикаго өнер институтының коллекцияларына орналастырды. Оның туындылары сонымен қатар мына коллекцияларда бар: Қазіргі заманғы өнер мұражайы (MOCA), Лос-Анджелес, АҚШ; Вейно Аалтонен атындағы өнер мұражайы, Турку, Финляндия; Калифорния университеті, Беркли өнер мұражайы, Беркли (Калифорния), АҚШ; Лос-Анджелес округі өнер мұражайы, Лос-Анджелес, АҚШ; Kiasma, Қазіргі заманғы өнер мұражайы, Хельсинки, Финляндия; Сан-Франциско заманауи өнер мұражайы, Сан-Франциско, АҚШ; және Том Финляндия қоры, Лос-Анджелес, АҚШ. 1999 жылы Париждегі Финляндия мәдениет орталығында (Institut Culturel Finlandais) көрме өтті. 2011 жылы Финляндияның Турку қаласында Лааксоненнің туындыларының үлкен ретроспективті көрмесі ұйымдастырылды. Көрме Турку қаласының «Еуропаның мәдени астанасы» бағдарламасының ресми шараларының бірі болды. 2012 жылы Kulturhuset Стокгольмде (Швеция) «Том Финляндия» атты ретроспективті көрме ұсынды, ал Том Финляндияның туындылары Нью-Йорктегі Роберт Раушенберг қорының «Біз – халық» көрмесінде көрсетілді. 2013 жылы MOCA Лос-Анджелесте Боб Майзер мен Том Финляндияны таныстырды. Суретшінің туындылары сондай-ақ Францияның Лилль қаласындағы Galerie Perrotin-нің «Туған күнің құтты болсын!» көрмесінде, Лесли Ломан мұражайының Нью-Йорктегі «Сирек және шикі» көрмесінде және Лондон қаласындағы Қазіргі заманғы өнер институтының «Keep Your Timber Limber (Works on Paper)» көрмесінде көрсетілді. 2015 жылы Artists Space Нью-Йоркте «Том Финляндия: Ойын қуанышы» атты көрме ұсынды. Көрме 2016 жылы Хельсинкидегі Kunsthalle-де де ұсынылды, оған отбасылық альбомдардан алынған фотосуреттер сияқты қосымша материалдар қосылды. 2020 жылы 100 жылдық мерейтойға орай Лондонның House of Illustration үйінде «Том Финляндия: Махаббат пен азаттық» көрмесі өтті, онда 40 түпнұсқа туынды мен оның жұмысының бір бөлігі ретінде сәнге арналған материалдар көрсетілді.

Фильм

1991 жылы Filmitakomo және Yleisradio «Әке мен бұлшықет академиясы» деген деректі фильм шығарды, ол бүкіл әлемдегі кинофестивальдарда және кино өнер үйлерінде көрсетілді. Бір сыншы сурет өнерінің сапасын жоғары бағалап, фильмде Лаксоненнің гей-мақтаныш белгісі ретінде дәріптелетінін, бірақ оның туындыларының «S & M порнографиясына және фашистік өнерге ұқсастығы» назардан тыс қалғанын айтты. Ол мұны Лаксоненнің Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс әскерлерімен болған ерте жыныстық тәжірибесімен байланыстырды. 2013 жылы Variety журналы фин режиссері Дом Карукоскидің Лаксоненнің «Том Финляндиясы» атты өмірбаяндық фильмін түсіретінін хабарлады. «Хельсинки филми» оны өндіріске алып, эксклюзивті құқықтарды алды. 2017 жылдың ақпан айында Финляндияда көрсетілген бұл фильм суретшінің алғашқы өмірбаяндық туындысы болып табылады.

Маркалар

2014 жылдың қыркүйегінде Финляндияның Itella Posti пошта қызметі Лааксоненнің суреттерінен тұратын үш бірінші сыныптық маркадан тұратын жинақты жариялады. Маркалардың шығарылуына орай, оның хаттарының бір бөлігі Финляндия пошта мұражайында көрмеге қойылды. Екі маркада полиция қызметкері киімін киген адамның аяқтары арасында отырған жалаңаш ер адамның суреті бейнеленген, ал үшінші маркада жамбастың арасында адам беті бар жалаңаш жамбас суреттелген. Бұл марка жинағы Posti-дің күтілгенінен асып түсті, 178 елден алдын ала тапсырыстар түсті және қызмет тарихындағы ең көп сатылған марка жинағы атанды.

Видео түсіру

Ильппо Похьола (авторы): Кари Палжакка және Альваро Пардо (өндірушілер): Әке және Бұлшықет Академиясы: Том Финляндиядан. Filmitakomo & YLE, Финляндия 1991. (Толық метражды фильмнің ұзақтығы: 58 минут. Сондай-ақ Лааксоненнің графикалық өнерінен алынған кадрлар бар.)