Құрандағы Юсуф пайғамбардың хикаясы

Кіріспе

Ислам дінінде Жүсіп пайғамбар және Яқыптың ұлы (يوسف ٱبن يعقوب ٱبن إسحاق ٱبن إبراهيم, ) – Құранда есімдері айтылған Алланың пайғамбары және елшісі. Жүсіп – еврей және христиан діндерінің Киелі кітаптарындағы тұлға, ол Жаңа Мемлекеттік кезеңнен бұрын Мысырда өмір сүрген деп есептеледі. Яқыптың ұлдарының ішінде Жүсіпке түс арқылы болашақты көру қабілеті болғаны айтылады. Басқа пайғамбарлар туралы әңгімелер бірнеше сүрелерде келсе де, Жүсіптің толық хикаясы тек бір сүреде – «Юсуф» сүресінде ғана кездеседі. Бұл хикая Құрандағы ең толық әңгімелердің бірі саналады және Киелі кітаптағыдан да көбірек мәліметтерді қамтиды. Жүсіп Яқыптың (يعقوب) он бірінші ұлы болған деп саналады және көптеген ғалымдардың пікірінше, ол оның ең жақын баласы болған. Ибн Катир былай деп жазды: «Яқыптың он екі ұлы болды, олар Израиль тайпаларының аталары болды. Олардың арасында ең құрметтісі, ең жоғарысы – Жүсіп еді». Хикая Жүсіптің әкесіне көрген түсін айтуымен басталады. Жүсіптің өмірінде Алланың рөлімен қатар, Жүсіп пен Зулайха (Ескі өсиеттегі Потифардың әйелі) туралы хикая парсы әдебиетінде кең таралған тақырыпқа айналып, ғасырлар бойы дамыды.

Құранда

Жүсіптің оқиғасы Құранда үздірілмейтін баяндама түрінде келген. Онда жүзден астам аят бар, олар көп жылдарды қамтиды; олар "жетік байланысқан сюжетте ғылымдардың және кейіпкерлердің керемет әртүрлілігін көрсетеді, сондай-ақ Құранның негізгі тақырыптарын айқын мысалмен ұсынады". Құранның үшінші аятында осы оқиғаның маңыздылығы аталады: "Біз саған аḥsanal qaṣaṣ (أحسن ٱلقصص) – ең жақсы хикаяларды баяндаймыз". Көптеген ғалымдар бұл Жүсіптің оқиғасына сілтеме екенін айтады; ал басқалары, соның ішінде әл-Табари, бұл бүкіл Құранға қатысты деп санайды. Ол Алланың құдайы үкімдерінің, адамдардың араласуына қарамастан қалай орындалатынын көрсетеді ("Алланың істеріне толық билігі бар, бірақ адамдардың көпшілігі оны білмейді").

Түстің алдында

Мұхаммед ат-Табари Жүсіп туралы тарауында басқа да белгілі ғалымдардың пікірлерін келтіріп, оқиғаға егжей-тегжейлі түсініктеме береді. Әл-Табаридің тарауында Жүсіптің және оның анасы Рахилдің көркемдігі туралы айтылады; олардың басқа ешбір адамнан артық сұлу болғандары туралы айтылады. Оның әкесі Яғқұп оны ең үлкен әпкесіне тәрбиелеу үшін тапсырған. Әл-Табаридің сөзіне қарағанда, Жүсіптің әпкесі оны өз баласы сияқты тәрбиелеген, оны Яғқұпқа қайтаруға құмар емес, өліміне дейін өзінде сақтап қалған. Әл-Табари былай дейді, ол мұны әкесі Исақтан алған белбеудің арқасында істей алған: «Егер біреу оны алдау арқылы оның иесінен тартып алса, онда ол заңды иесінің еркіне толығымен бағынатын болады». Жүсіптің әпкесі Яғқұптың болмаған уақытында Жүсіпке белбеуді кигізіп, оны ұрлық жасады деп айыптайды, содан кейін ол өліміне дейін онымен бірге болады. Яғқұп Жүсіптен айырылысқысы келмейді және олар бірге болғанда оған көбірек мән береді.

Түс

Бұл оқиға арманмен басталып, оның түсіндірмесімен аяқталады. Күн шығып, жер бетіне таңғы сәулесін төгіп жатқанда, Жүсіп (Жақып ұлы) жағымды арманға оянды. Қуанышпен толған ол әкесіне жүгіріп барып, көргендерін баяндады. Ибн Катир айтуынша, Жақып Жүсіптің осы дүниеде де, ақыретте де маңызды боларына білген. Ол жұлдыздардың оның бауырларын, ал күн мен айдың өзін және Жүсіптің анасы Рахилді бейнелейтінін түсінді. Жақып Жүсіпке арманын құпия ұстауды кеңес берді, оның бауырларының қызғанышынан сақтау үшін, олар Жақыптың Жүсіпке деген сүйіспеншілігіне наразы болғандықтан. Ол Жүсіптің атасы Ыбырайымның болжамын орындайтынын алдын ала сезді: оның ұрпақтары Ыбырайым үйінің нұрын сақтап, Алланың хабарын адамзатқа жеткізеді. Әбу Яғла Жақыптың реакциясын Жүсіпке мойын бұйырған планеталар, күн мен айдың «Алла біріктірген шашыраңқы нәрсені» білдіретіні деп түсіндірді. Жүсіп өзінің арманы туралы бауырларына айтпады (Еврей Библиясының нұсқасынан өзгеше), бірақ олар қатты қызғанышпен қарады. Әл-Табари олар бір-біріне: «Шын мәнінде, Жүсіп пен оның інісі (Бенжамин) әкемізге бізден жақын, әйтсе де біз үлкен топпыз», - дегендерін жазды. «Үсба» дегені – топ, себебі олар он адамнан тұрды. Олар: «Әкеміз анық адасқан», - деді. Жүсіптің мінезі жұмсақ, сыйласты, мейірімді және қамқор, бауыры Бенжамин сияқты; екеуі де Рахилдің ұлдары. Хадис (حديث) бойынша:

Оған қарсы сөз байласу

Құран Жүсіптің ағаларының оны өлтіру жоспарымен жалғасады: "Жүсіп және оның ағаларында ізденушілер үшін белгілер бар. Жүсіптің ағалары оның жайлы: «Әкесі бізден гөрі оны көбірек жақсы көреді, ал біз үлкен топпыз. Әкесі анық қате жолда» деді. «Жүсіпті өлтірейік немесе оны жерге тастайық, сонда әкең тек бізге ғана назар аударады, кейін біз тура жолдағылар болып қаламыз» деді. Бір ағасы оны өлтіруге қарсы шығып, құдыққа тастауды ұсынды: «Жүсіпті өлтірмеңдер, егер істеуге ниеттенсеңдер, оны құдықтың түбіне тастаңдар, мүмкін керуен оны алып кетеді». Мұжахид ибн Жабр осы ағаны Симеон деп айтады. Сүдди оны Яһуда деп, ал Қатада – үлкені Рубен деп жазады. Ғалымдар Жүсіп құдыққа тасталғанда он екі жаста болған болуы мүмкін деп санайды. Ол 110-120 жасқа дейін өмір сүрді. Ағалары оны құдыққа тастап, сосын қанға малталған көйлекпен қайтып келіп, қасқыр шапты деді, бірақ Яқып оларға сенбеді. Әл-Табари Яһуданың ағаларын Жүсіпке зиян келтіруден тоқтатып, оған тамақ әкелгенін айтады. Ибн Аббас былай деп жазады: «Жақыптың сынаққа түсуінің себебі – ол оразада болғанда қой сойып, көршісіне жеуге шақырды, бірақ ол жемеді. Сонда Алла оны Жүсіп арқылы сынады». Ол Жүсіптің құдықтағы аянды былай түсіндіреді: «Олар білмей жатқанда» (12:15) – «Сен оларға өздерінің істегендерін, олар сені танымайтын жағдайда айтасың». Жүсіптің құлдыққа түсуінің себебі – Ибрайым құлдарымен бірге Мысырдан шыққанда, «Ибрайым олардың қасына (аяқ киімсіз) түспеді. Сондықтан Алла оған: «Сен құлдарыңа және сенімен бірге бос аяқпен жүргендерге көмектеспегендіктен, Мен сенің ұрпақтарыңның біреуін олардың еліне сатамын» деп уахи етті».

Құдайдың араласуы

Бірде жолшыбайлар құдыққа су алуға келіп, Жүсіпті алып кетеді. Жақын маңдағы бауырлары Жүсіпті азғана бағаға сатып жібереді. Қарауан оны құтқарып, Мысырдағы Мысырдың бай адамына құлдыққа салады. Әзиз Қатафир немесе Қитин деп те аталады. Жүсіптің әкесі оны өзінің үйіне алып барады. Ислам ғалымдары бұл оқиғаның Жүсіп туралы әңгімеде басты орынға ие екенін айтады. Жүсіп әл-Азиздің үйінде жоғары орынға ие болды. Ол ерлікке жетеді, ал Әзиздің әйелі оны азғыруға тырысады. Әл-Табари және басқалар Жүсіптің де оған қызығатынын айтады, ал әл-Табари Жүсіптің оған берілмейтінін айтады, өйткені олар жалғыз қалғанда "Жақыптың бейнесі оған көрінді, үйде тұрып, саусақтарын тістеді. Құдай оған жамандық жасамауы керек деген белгі беріп, оны жамандыққа деген құмарлығынан аулақ етті". Олар бір-бірімен жарысып, күйеуінің тұрған есігіне жетіп бара жатқанда, Әзиздің әйелі Зүләйха оның сырт киімінің артқы жағын жыртып алады. Ол Жүсіпке шабуыл жасады деп айыптауды бастайды, бірақ Жүсіптің Зүлейханы азғыруға тырысқаны туралы жазбасын үй ішіндегі бір адам растайды; Азиз Жүсіпке сеніп, әйеліне кешірім сұрап өтінді ". Үй иесі Әзизге Жүсіптің көйлегін тексеруді тапсырады. Егер оның алдыңғы жағы жыртылған болса, онда Жүсіптің кінәсі, ал артқы жағы жыртылған болса, онда Зүл-Йәхиенің кінәсі. Ал Әзиз хатынын өтірік айтқаны үшін сөгіп, "Бұл - менің аяғым, мен онымен бірге жүрдім" деп айқайлайды. Зөләйханың достары оның Жүсіпке ғашық екенін ойлап, құлға ғашық болғаны үшін оны мазақтайды. Ол оларды үйіне шақырып, алма мен пышақ береді. Зөлейха Жүсіпке бөлмені аралап жүруді тапсырады; әйелдер оның сұлулығына қатты қызығады, олар өздерінің саусақтарын пышақпен кесіп алады, Жүсіпті күн сайын көретінін айтады. Жүсіп пен Зүлейханың кең тараған оқиғасы Құранда және Киелі кітап нұсқасында айырмашылығы бар, онда Потифар әйеліне сеніп, Жүсіпті түрмеге қамап қояды. Әзиз қайтыс болғаннан кейін Жүсіп Зүлейхаға үйленеді. Ол босатылатын қызметшіден (аль-Табаридің айтуынша, Набу) өзінің жағдайын патшаға айтуын сұрайды. Ал Тәбаридің айтуынша, Мұхаммед пайғамбар: "Егер Жүсіп (Набуға) айтқан сөздерін айтпаса, ол ұзақ уақыт бойы түрмеде қалмас еді, өйткені ол құтқарылуды Алладан басқа біреуден іздеді". Бірде ол жеті сиырдың жеті арық сиырға жем болғанын, ал жеті масақтың артында тағы жеті масақ өсіп қалғанын көрді. Азат болған қызметші бұл туралы естігенде Жүсіпті есіне алып, патшадан оны Жүсіпке жіберіп, түсін түсіндіріп беруін сұрайды. Жүсіп қызметшіні Мысырдың жеті жыл молшылыққа, содан кейін жеті жыл ашаршылыққа тап болатынын және патша соған дайындалуға тиіс екенін айтады. Ғалымдар Жүсіптің түсін бірден түсіндіруге келіскенін немесе өзінің атын алдымен Әзиздің үйінен тазарту керектігін айтты ма деп күмән келтіреді. Әл-Табаридің айтуынша, Жүсіптің қасына хабаршы келіп, оны патшаға шақырғанда, Жүсіп былай деп жауап береді: "Қайтып қожайыныңа бар да, қолынан жара алған әйелдердің жағдайын сұра. Ал, менің Раббым олардың арам ойларын жақсы біледі", - деді. Ибн Катир әл-Табаримен келісіп, Жүсіптің "Азиздің өзі жоқ болған кезде оған өтірік айтпағанын білуі үшін" оны қайтаруды сұрағанын айтады. Зөләйха ақырында олардың арасында ештеңе болмағанын мойындады. Аль-Табари Йосеф пен періште Жәбірейілдің арасындағы қарым-қатынасты енгізеді, онда Жәбірейіл Жүсіпке еркіндікке қол жеткізуге және оның қалауларын мойындауға көмектеседі. Жүсіп туралы Киелі кітапта жазылған оқиғада Жаратылыс кітабының 39-шы тарауынан 41-ші тарауына дейін "патша" және "фараон" деген сөздер бір-бірімен алмасып қолданылады.

A passing caravan takes Joseph after it stops by the well to draw water and sees the boy inside. The brothers, nearby, sell Joseph for a very low price, only wanting to get rid of him. The caravan rescue him and sell him into slavery in Misr (مصر, Egypt), to a rich man, the Pharaoh's vizier, known as Al 'Aziz (ٱلعزيز) in the Quran and Potiphar in the Bible. 'Aziz is also known as Qatafir or Qittin. Joseph is taken into 'Aziz's home, and the man tells his wife to treat him well. Scholars of Islam cite this point as central to Joseph's story. Joseph rises to a high position in Al 'Aziz's household and, when his brothers later come to Egypt, they do not recognize him. He reaches manhood, and 'Aziz's wife tries to seduce him. Al–Tabari and others note that Joseph is also attracted to her, and al–Ṭabari writes that he does not succumb to her because when they were alone, the "figure of Jacob appeared to him, standing in the house and biting his fingers God turned him away from his desire for evil by giving him a sign that he should not do it." Zulaikha, 'Aziz's wife, rips the back of Joseph's shirt as they race one another to the door where her husband is waiting. She tries to blame Joseph, suggesting that he had attacked her, but Joseph's account of Zulaikha's attempted seduction is confirmed by a member of the household; Azīz believed Joseph and told his wife to beg forgiveness." The household member tells 'Aziz to check Joseph's shirt. If the front is torn, Joseph is guilty; if the back is torn, Zulaikha is guilty. The shirt is torn in the back, and 'Aziz reprimands his wife for lying. Zulaikha's friends think that she is infatuated with Joseph, and ridicule her for falling in love with a slave. She invites them to her home, and gives them apples and knives to peel them with. Zuleikha then has Joseph walk through the room; the women are so distracted by his handsomeness that they cut their fingers with the knives, and she says that she sees Joseph every day. The popular story of Joseph and Zulaikha differs in the Quran from the Biblical version, in which Potiphar believes his wife and imprisons Joseph. After 'Aziz's death, Joseph reportedly marries Zulaikha. He asks the servant who will be released (Nabu, according to al–Ṭabari) to mention his case to the king. Asked about his time in prison, al–Ṭabari writes that Muhammad said: "If Joseph had not said thatmeaning what he said (to Nabu)he would not have stayed in prison as long as he did because he sought deliverance from someone other than God." The king is frightened by his dream that seven fat cows were eaten by seven thin ones and seven ears of corn were replaced with shriveled ears; none of his advisors could interpret it. When the servant who was released hears about it, he remembers Joseph and persuades the king to send him to Joseph for an interpretation. Joseph tells the servant that Egypt will face seven years of prosperity followed by seven years of famine, and the king should prepare for it. Scholars debate whether Joseph agreed to interpret the dream immediately or if he said that his name should be cleared in the house of 'Aziz first. Al–Ṭabari writes that when the messenger came to Joseph and invited him to come to the king, Joseph replied: "Go back to your lord and ask him about the case of the women who cut their hands. My lord surely knows their guile." Ibn Kathir agrees with al–Ṭabari, saying that Joseph sought "restitution for this in order that 'Aziz might know that he was not false to him during his absence" and Zulaikha eventually admitted that nothing happened between them. Al–Ṭabari inserts an interaction between Joseph and the angel Gabriel in which Gabriel helps Joseph gain his freedom and admit his desires. In the biblical story of Joseph, "king" and "pharaoh" are used interchangeably in Genesis 39 to 41.

Отбасылық қайта қосылу

Жүсіп билікке ие болды. Ибн Катир Мысыр патшасының оған сенгенін, халықтың оны жақсы көргенін және құрметтегенін жазды. Патша оны шақырғанда, ол 30 жаста болған. "Патша оған 70 тілде сөйледі, ал Жүсіп әр жолы сол тілде жауап берді". Жүсіп оларға қажетті нәрсені береді және олардан сұрақтар қояды. Олар: "Бұрын біз он екі болдық, ал әкеміз ең жақсы көрген ұлы Жүсіп шөлде қайтыс болды", - дейді. Жүсіп оларға ең кіші ұлы Бенжаминды әкелуді бұйырады. Олар үйлеріне қайтып, Жақыпты Бенжаминды өздерімен бірге алып, тамақ әкелуге көндіреді, оны қайтарып әкелеміз деп уәде береді. Ибн Катирдің айтуынша, Жақып ағаларына Мысырға қайтып келгенде көп қақпалардан өтуді бұйырады. Ағалары Бенжаминмен қайтып келгенде, Жүсіп оған өзін ашады. Ол ағаларына уәде еткен жабдықты береді және патшаның кутісін бірінің қабына салып қояды. Жүсіп оларды ұрлық жасады деп айыптайды, бірақ олар оны жоққа шығарады. Ол оларға кутісті ұрлаған адам иесінің құлы болады дейді, ағалары оған келіседі, бірақ оларға қарсы жасалған қастандықты білмейді. Әл-Табари кутістің Бенжаминнің қабынан табылғанын жазады. Ұзақ және ашулы пікірталасқаннан кейін, ағалары Бенжаминды босату үшін өздерін құрбан етуге тырысады, Рубен Бенжаминмен бірге қалады. Бауырлары Жақыпқа болған оқиғаны айтқанда, ол оларға сенбей, жоғалған ұлдары үшін жылап көзін жоғалтады. Жүсіп әкесінен айырылып кеткеннен кейін қырық жыл өткен соң да, Жақып оны сағынады. Ол ағаларын қайта жіберіп, Жүсіп пен Бенжаминнің жағдайы туралы білуді бұйырады. Олар үйлеріне оралғанда, Жүсіп ағаларына өзін ашады және Жақыпқа жеткізу үшін көйлегінің бірін береді. Жақып көйлекті бетіне тигізіп, көзі қайта ашылады. Ол: "Мен сендерге Алладан сендер білмейтін нәрсені білемін дедім ғой" (12:96) дейді. Әл-Табари бұл сөздердің мағынасы – "Жүсіптің он бір планета, күн мен ай оған бас иіп, құрмет көрсеткенін көрген түсінің дұрыс түсіндірілуінен ол олар білмейтін нәрсені білгенін" білдіреді дейді. Жүсіп отбасымен қайта қосылады, ал оның балалық шақтағы арманы орындалады – ол ата-анасы мен он бір ағасының алдында сүйіспеншілікпен, құрметпен бас иіп тұрғанын көреді. Ибн Катир оның анасы қайтыс болғанын жазады, ал Әл-Табари оның тірі екенін айтады. Жүсіп соңында Мысырда қайтыс болады, ал Мұса Мысырдан шығарда Жүсіптің табытын алып, оны ата-бабаларының қабірі бар Кәнаан жеріне жерлейді.

Joseph became powerful; Ibn Kathir writes that the king of Egypt had faith in him, and the people loved and revered him. He was reportedly 30 years old when he was summoned to the king. "The king addressed him in 70 languages, and each time Joseph answered him in that language." Joseph gives them what they need, and questions them. They say that there were once twelve of them, and the one most loved by their father (Joseph) died in the desert. Joseph tells them to bring Benjamin, the youngest, to him. They return home and persuade Jacob to let Benjamin accompany them to secure food, swearing that they will return with him. According to Ibn Kathir, Jacob orders the brothers to use many gates when returning to Egypt. When the brothers return with Benjamin, Joseph reveals himself to him. He gives the brothers the promised supplies, and puts the king's cup into one of the bags. Joseph accuses them of stealing, which the brothers deny. He tells them that whoever stole the cup will be enslaved to the owner; the brothers agree, not realizing the plot against them. Al–Ṭabari writes that the cup is found in Benjamin's sack. After much angry discussion, the brothers try to get Benjamin released by offering themselves instead; Reuben stays behind with Benjamin. When the other brothers tell Jacob what has happened, he does not believe them and goes blind from weeping for his missing sons. Forty years after Joseph was taken from his father, Jacob still misses him. He sends the brothers back to find out about Benjamin and Joseph. Upon their return, Joseph reveals himself to his brothers and gives them one of his shirts to give to Jacob. When Jacob receives the shirt, he presses it to his face and his vision is restored. He says "Did I not tell you that I know from God what you do not know?" (12:96). According to al–Ṭabari, this means that "from the truth of the interpretation of Joseph's dream in which he saw eleven planets and the sun and the moon bowing down to him, he knew that which they did not know." Joseph is reunited with his family, and his childhood dream comes true when he sees his parents and eleven brothers prostrating themselves before him in love, welcome and respect. Ibn Kathir writes that his mother had died, but al–Ṭabari says that she was alive. Joseph eventually dies in Egypt; when Moses leaves Egypt, he reportedly takes Joseph's coffin so he will be buried with his ancestors in Canaan.

Мұра

Ислам тарихында Жүсіпке құрметпен қарайды. Ол Ибраһим, Исақ және Яқубтың ұрпағы, сонымен қатар оған пайғамбарлық сыйы берілген. Құран пайғамбарларының өмірбаясын жазған Кисайдың айтуынша, Жүсіпке бес тармақты жарық таяқ берілген. Бірінші тармақта "Ибраһим – Алланың досы", екіншісінде "Исақ – Алланың тазасы", үшіншісінде "Исмаил – Алланың құрбаны", төртіншісінде "Яқуб – Алланың Исраил ұлы", ал бесіншісінде "Жүсіп – Алланың адал құлы" деп жазылған. Құрандағы Жүсіп туралы хикая кітаптағы пайғамбар өмірінің ең толық баяндамаларының бірі болуы мүмкін. Жүсіп сұлулықтың символы, ол Аллаға берілген ислам уағыздаушысы ретінде құрметтеледі және адамдарды тура жолға шақыруға тырысады. Құран Жүсіптің иманға келгенін былай баяндайды:

Жүсіптің идеалды мемлекет қайраткерінің үш қасиеті бар екендігі айтылады: мал өсіру шеберлігі (жас кезінде дамыған және әкесінің малын бағып өсірудегі тәжірибесі); үй шаруашылығын басқару (Потфифардың үйінде болған кезінен бастап) және өзін ұстау, көптеген жағдайларда байқалғандай: "Ол салиқалы, Алладан қорқатын, сабырлы, кешірімді және барлық адамдарға жақсылық жасайтын болған".

Комментарийлер

Хадисте Жүсіп туралы айтылмайды. Оның өміріне қатысты пікірталастар, түсіндірмелер мен қайта баяндаулар тафсирлерде, әл-Табари, Ибн Кат̲х̲īр және басқалардың тарихтарында, сондай-ақ көптеген діндердің поэзиясы мен ізгілік әдебиеттерінде кездеседі. Мұхаммедтің шөбересі, хадистердің маңызды көзі – Жафар әл-Садыққа сәйкес, Жүсіп ізгі және адал адам болған. Жүсіп – рухани әдебиетте ізгілік пен даналықтың үлгісі, ол Әбу Наср әл-Саррадждың «К. әл-Лумағ» сияқты суфи еңбектерінде кешірімнің символы ретінде мақталады. «Ол толыққанды Құдайға сеніммен негізделген тазалықтың өрнегі болды, себебі оның жоғары моральдық қасиеттері Құдайды оны жыныстық құштарлыққа ұшырауынан және осылайша күнә жасауынан қорғауға итерді». Жүсіп – даналық пен иманның архетипі, бірақ ол әлі де адам (Мысырдағы бауырларымен араласуындағыдай). Оның сұлулығы жиі аталады, әсіресе Құраннан кейінгі әдебиетте. Ислам энциклопедиясындағы Файрстоунның сөзіне қарағанда, «Оның сұлулығы соншалықты ерекше болғандықтан, әл-Азиздің әйелінің мінез-құлқы кешіріледі немесе кемінде оның келбеті оның бойында оятатын бақыланбайтын махаббат пен құштарлықтың салдарынан жеңілдетіледі. Мұндай бейнелер ислам әдебиетінің көптеген жанрларында кездеседі, бірақ ең танымал – Нур әд-Дин Абд ар-Рахман Дижамидің [қ.в.] «Юсуф уа Зулайха» еңбегі, ол оның сұлулығымен байланысты көптеген мотивтер мен қасиеттерді қамтиды». Әл-Табариде Құранда кездеспейтін ақпарат беретін ең көп және әртүрлі дәстүрлер бар. «Сура Юсуфқа қатысты араб тіліндегі барлық түсіндірмелерде Құрандағы Жүсіп туралы хикаяның нақты мағынасын ашып көрсету үшін лексика және грамматикаға қатысты түсіндірмелер мен талқылаулар бар. Олар үлкен мағынаға емес, ең ұсақ бөлшектерге назар аударады». Құдайдың мәнісі сияқты қосымша тақырыптар да бар. Мұстансир Мир Жүсіптің хикаясы Құдайдың билігін және Оның құдіретінің орындалуын дәлелдейді деп жазады. 1986 жылы «Мұсылман әлемі» журналында жарияланған Мирдің мақаласына сәйкес, бұл сүре биліктің қалай орнатылғанын көрсетеді; Құдай – әл-Латиф (الـلَّـطـيـف), сондай-ақ әл-Алим (الـعـلـيـم) және әл-Хаким (الـحـكـيـم).

Joseph is largely absent from the hadith. Discussions, interpretations and retellings of his life may be found in tafsir, histories by al Ṭabarī, Ibn Kat̲h̲īr and others, and in the poetry and pietistic literature of a number of religions. According to Ja'far al Sadiq, a great grandson of Muhammad and prominent source of hadith, Joseph was righteous and moral. Joseph is a model of virtue and wisdom in spiritual literature, extolled in Ṣūfī works such as Abū Naṣr al Sarrād̲j̲'s K. al Lumaʿ as a paragon of forgiveness. "He also epitomizes the chastity that is based on complete trust in God, for it was his absolute piety that prompted God to personally intervene to prevent him from the transgression of succumbing to sexual temptation." Joseph is an archetype of wisdom and faith, although still human (as in his interactions with his brothers in Egypt). His beauty is frequently noted, especially in post Qurānic literature. According to Firestone in the Encyclopaedia of Islam, "His beauty was so exceptional that the behavior of the wife of al ʿAzīz is forgiven, or at least mitigated, because of the unavoidably uncontrollable love and passion that his countenance would rouse in her. Such portrayals are found in many genres of Islamic literatures, but are most famous in Nūr al Dīn ʿAbd al Raḥmān Dijāmī's [q. v.] Yūsuf wa Zulayk̲h̲ā, which incorporates many of the motifs and attributes associated with his beauty in earlier works." Al–Ṭabari includes the greatest number and variety of traditions supplying information not found in the Quran. "All the Arabic commentaries on Surat Yusuf include explanations and discussions of lexicography and grammar to clarify the literal meaning of the Qurʾānic story of Joseph. They focus on smaller details, not big picture meaning." Additional themes include the nature of God. Mustansir Mir writes that Joseph's story vindicates God's dominion and the fulfillment of his will. According to Mir's 1986 article in The Muslim World, this surah highlights the way dominion is established; God is al Latif (الـلَّـطـيـف), and is also al 'Alim (الـعَـلـيـم) and al Hakim (الـحَـكـيـم).

Парсы түсіндірмелері

Пәрсі тафсирлері түсіндірмелер мен араб тіліндегі сұрақтарды қамту деңгейімен әртүрлі, ал кейбір парсы тіліндегі Жосеф туралы түсініктемелер араб тіліндегі әріптестеріне ұқсайды. Басқа түсініктемелер аяттарды аударудан және әңгіме айтудан тұрады, бұл әл-Табари стилінен ерекшеленеді. Майбундидің 6-шы ғасырындағы (12-шы ғасыр) тафсирінен Жосефтің мистикалық тұрғыдан қарауы осының бір мысалы. Пәрсі тафсирлерінде оқиғаларды баяндау маңыздырақ, олар оқиғадағы сахналарды көрнекті, драматикалық бейнелеуімен белгілі. Олар көбінесе "жанды" деп сипатталады, бұл Жосефтің бауырларымен әрекеттесуінде көрінеді. Парсы тіліндегі оқиғаны кеңейтудің тағы бір мысалы – бауырлары Жосефтің Бинйаминды Мысырда қалдыратынын түсінген кезде. Бауырларының бірі, көбінесе Рубен, Жосефке ең қатты айқайласа, жүкті әйелдердің барлығы бірден босанатынын айтады. Яһуди-парсы әдебиеті де ортағасырлық ислам жазбаларына күшті әсер еткен. Ғалымдар еврей-парсы әдебиетінің Парсыдағы Ілхан әулеті тұсында, 7-шы ғасырдың соңынан 13-шы ғасырға дейін дамығанын атап көрсетеді.

Суфилердің түсіндірмелері

Суфи дәстүрі Құран аяттарынан және Жүсіп хикаясынан алынатын терең мағыналар мен сабақтарға назар аударады, ал Жүсіп хикаясы оларға мистикалық, этикалық, теологиялық және метафизикалық маңызға ие сабақтарды алуға кең мүмкіндік береді. Хикаяда екі түрлі махаббат кездеседі: жақын сүйіктінің құштарлығы және жоғалған ұлына деген әкенің берілгендігі. Жүсіп жаратылыс әлемінде көрінетін мәңгілік сұлулықты да бейнелейді. Өлеңдердің ұйқас түрлері мен формалары екі тілде де оңай аударылады. Ақын Д̲ж̲ами Юсуф пен Зулайха сияқты хикаялар туралы ойларымен белгілі, олар еврей транслитерациясында қолжетімді және сақталған.

Шиилердің түсіндірмелері

Мұхаммед ибн Якуб әл Кулайнидің Kitab al Kafi кітабында, Ыбырайымға от қойылғанда, Жәбірейіл оған жұмақтан бір көйлек әкеліп кигізді. Ол көйлек киген кезде оған ни өліспес, ни ыстық тимес еді. Ыбырайым дүниеден өткенде, оны орап Ысқаққа берді. Ысқақ оны Яқупқа берді. Яқуп одан кейін Жүсіп туғанда оған тапсырды. Жүсіп оны Мысыр елінде шығарғанда, Яқуп: «Мен Жүсіптің иісін сезіп тұрмын. Сендер мені қартайып қалдым деп айыптамаңдар» (12:94) деді. Бұл – жұмақтан жіберілген сол көйлек еді.

Жыныстық қатынас және жыныстық қатынас

Жүсіптің оқиғасы Құрандағы жыныстық қатынас және гендерлік үлгілерді түсінуге, сондай-ақ гегемониялық еркектік туралы түсінік беруге мүмкіндік береді. Бұл сурада басқа пайғамбарлардан өзгеше пайғамбар кездеседі, бірақ барлық пайғамбарлардың тағайындалу мақсаты – басқа адамдарды Құдайға бағыттау. Жүсіптің оқиғасы Құдайдың хабарын жеткізетін басқа пайғамбарларға ұқсас, және оның оқиғасы "Құдаймен басталып, Құдаймен аяқталады. Осы себепті барлық пайғамбарлар тең: олардың жалғыз мақсаты – Құдайдың құдайлығын көрсету, бірақ өздерінің маңыздылығын басқа пайғамбарлардан жоғары қоймау". Ибн Катир Жүсіптің Зулайхаға қарсы тұруын, адамдардың Құдайдан қорқулары себепті құтылатынының негізі ретінде келтіреді. Барбара Фрейер Стовассер сияқты әйел ғалымдар бұл түсіндірмені әйелдерді кемсітушілік деп санайды, олардың әйелдердің осындай байланысы жоқ екенін көрсетеді: "Екеуі де хадисте фитна (әлеуметтік анархия, әлеуметтік хаос, азғыру) тұжырымында бейнеленгендей көрінеді, бұл әйел болу жыныстық агрессияны білдіреді және демек, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіпті. Алайда, Құран адамдарға Құдайға бойұсынуды еске салады". Ислам дәстүрінде Жүсіп пен Зулайханың өзара тартылысы мен махаббаты Құдай тарапынан мақұлданбаған, бірақ олардың арасындағы жағдайлар олардың махаббат қатынасын мүмкін емес етеді.