Кіріспе

90 градус бұрыш бар үшбұрыш

Тік бұрышты үшбұрыш немесе тік бұрышты үшбұрыш, кейде ортогональды үшбұрыш немесе тік төртбұрышты үшбұрыш деп аталады, – екі қабырғасы перпендикуляр болып, тік бұрыш (бір толық айналымның төрттен бірі немесе 90 градус) құрайтын үшбұрыш. Тік бұрышқа қарсы жатқан қабырғасы гипотенуза деп аталады (суреттегі қабырға). Тік бұрышқа іргелес жатқан қабырғалары катеттер (жекеше: катет) деп аталады. Қабырға бұрышқа іргелес болып, бұрышқа қарсы (немесе қарама-қарсы) жағы ретінде анықталуы мүмкін, ал қабырға бұрышқа іргелес және қарсы бұрыш болып табылады. Кез келген тік бұрышты үшбұрыш – тік бұрышы бойынша бөлінген тіктөртбұрыштың жартысы. Егер тіктөртбұрыш квадрат болса, оның тік үшбұрышты жартысы теңқабырғалы болады, екі қабырғасы мен екі бұрышы тең. Егер тіктөртбұрыш квадрат болмаса, оның тік үшбұрышты жартысы әртүрлі қабырғалы болады. Шеңбер диаметріне тең негізі бар және шыңы шеңберде жатқан кез келген үшбұрыш тік бұрышты болады, тік бұрыш шыңында, ал гипотенуза негіз болып табылады; керісінше, кез келген тік бұрышты үшбұрыштың сырттай сызылған шеңбері гипотенузаның диаметріне тең. Бұл – Фалес теоремасы. Тік бұрышты үшбұрыштың катеттері мен гипотенузасы Пифагор теоремасын қанағаттандырады: екі катеттегі квадраттардың аудандарының қосындысы гипотенузадағы квадраттың ауданына тең. Егер тік бұрышты үшбұрыштың барлық үш қабырғасының ұзындығы бүтін сан болса, онда үшбұрыш пифагорлық үшбұрыш деп аталады, ал оның қабырғаларының ұзындықтары пифагорлық үштік деп аталады. Тік бұрышты үшбұрыштың қабырғалары мен бұрыштары арасындағы қатынастар тригонометрияны – ұзындықтар мен бұрыштар арасындағы метрикалық қатынастарды зерттейтін ғылымды анықтау мен түсінудің бір жолын ұсынады.

Қасиеттері

Қабырғалары , жартылай периметрі , ауданы , ең ұзын қабырғасына қарсы тұрған биіктігі, сырттай шеңбер радиусы , іштей шеңбер радиусы және сәйкесінше жанасатын радиустары және медианалары бар үшбұрыш тікбұрышты үшбұрыш болады, егер және тек қана келесі алты санаттағы мәлімдемелердің біреуі дұрыс болса. Осылайша, олардың әрқайсысы кез келген тікбұрышты үшбұрыштың қасиеті болып табылады.

Биіктік және медианалар

Ортоцентр сырттай шеңберде жатыр, мұнда алтын қатынас болады. Бұл тікбұрышты үшбұрыштың қабырғалары геометриялық прогрессияда болғандықтан, бұл Кеплер үшбұрышы.

Талестің теоремасы

Талестің теоремасы бойынша, егер шеңбердің диаметрі болса және шеңбердегі кез келген нүкте болса, онда тік бұрышы бар тікбұрышты үшбұрыш болады. Кері теорема бойынша, тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасы оның сырттай шеңберінің диаметріне тең. Салдары ретінде, сырттай шеңбердің центрі диаметрдің ортасында орналасқан, сондықтан тік бұрышты төбеден өтетін медиана радиусқа тең, ал сырттай шеңбердің радиусы гипотенуза ұзындығының жартысына тең.