Құдай Әке: Діндердегі атаулары мен мағынасы

Кіріспе

Құдай Әке – түрлі діндерде Құдайға берілген атау. Христиан дінінде Құдай Әке – Үштіктің бірінші Тұлғасы, одан кейін екінші Тұлға – Иса Мәсіх Ұлы, ал үшінші Тұлға – Құдай Киелі Рух. Екінші ғасырдан бері христиан ділдері «Әке (Құдіретті) Құдайға» сенуді бекітіп келді, әсіресе Оның «Әке және әлемді жаратқан» ретіндегі қызметіне сенді. Көптеген адамдар дұға арқылы Құдаймен байланыса алады және Оған жақындасады деп сенеді, себебі дұға – Құдаймен рухани байланысқа жетудің маңызды шарты. Жалпы алғанда, Әке деген атау (үлкен әріппен жазылған) Құдайдың өмір беруші, билік иесі және қуатты қорғаушы рөлін көрсетеді, Ол шексіз күшке, мейірімге және адам санасының жете алмайтын ұғымдарға ие, зор, толық білімді және әр жерде болушы. Мысалы, католик әулиесі Тома Аквинский өзінің «Теологиялық жинақ» атты еңбегін аяқтағаннан кейін, «Құдай Әкені» түсінуге тіпті кіріспегенін мойындады. «Әке» термині еркектік сипаттамаларды білдіргенімен, Құдай көбінесе адамның биологиялық жынысына ие емес рух түрінде сипатталады, мысалы, Католик шіркеуінің катехизисінің 239-тармағында «Құдай еркек те емес, әйел де емес, Ол – Құдай» делінген. Құдайға ешқашан тікелей «Ана» деп үн қатпаса да, кейде Ескі өсиеттегі мақтау гимні сияқты аналық қасиеттерге ұқсас нәрселер кездеседі. Жаңа өсиетте Құдай Әке туралы христиандық түсінік еврейлік түсініктің жалғасы ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ нақты қосымшалар мен өзгерістермен, осы өзгерістер орта ғасырдың басында христиандық түсінікті одан да ерекшелендірді. Мэри Роуз Д’Анжело мен Джеймс Баррдың сөзіне сәйкес, арамей тіліндегі «Абба» сөзі Жаңа өсиеттің алғашқы кезеңдерінде әдемілікке толы сөз де, ресми сөз де емес еді; бірақ ол отбасылық ортада ұлдары мен қыздарының өмірі бойы қолданған қалыпты сөз болды.

Ескі Келісім

Марианн Томпсонның айтуынша, Ескі Келісімде Құдай ерекше жақындық сезімін білдіретін «Әке» деп аталады. Құдай әлемді жаратқандықтан (және осы мағынада әлемді «ата» еткендіктен) барлық адамдардың «Әкесі» болып табылады, сонымен қатар сол Құдай өзінің таңдалған халқына заң беруші болып табылады. Ол халықпен әке-бала арасындағы ерекше келісімді сақтайды, оларға сенбі күнін, пайғамбарлықтарын сеніп тапсыруды және Құдайдың істерінде ерекше мұраны сыйлайды. Ол Израильді «Менің ұлым» деп атайды, себебі ол Ибраһым, Исақ және Яқубтың әкелеріне берген уәделері мен серттеріне сәйкес, Яқуптың ұрпақтарын Мысыр құлдығынан босатып алды. Еврей кітабында Исаия 63:16 (ЖД) былай делінген: «Себебі Сен – біздің Әкемізсің, Ибраһым бізді танымады, Израиль бізді білмеді; Сен, уа [Жаратқан Ие, ЖД], – біздің Әкемізсің, Сенің есімің Ежелден бергі Құтқарушымыз». Яһуди дінінде Құдайға әкелік қорғаушы рөлі тән. Ол кедейлердің, жетімдердің және жесірлердің Әкесі, олардың әділеттілікті қамтамасыз етушісі деп аталады. Ол сондай-ақ Израильдің билеушісінің ұстазы және көмекшісі ретінде патшаның Әкесі деп те аталады. Алон Гошен Готштейннің айтуынша, Ескі Келісімде «Әке» деген сөз көбінесе метафора ретінде қолданылады; бұл Құдайдың нақты аты емес, керісінше, яһудилер Құдай туралы айтқан және Құдайға қатысты қолданған көптеген атаулардың бірі. Марк Саместің сөзінше, Құдай Әкенің босану ауыртпалығын сезінуі, тууы және бала емізуі (Мысалы 32:13, 18) туралы айтылғандар, XVI және XIX ғасырларда Гийом Постель және Микеланджело Ланчи есімді ғалымдар атап өткен, «Құдай Әке» екі жынысты құдай екенін көрсетеді. Христиандық сенімде әкелік ұғымы көбірек сөздік және мағыналық тұрғыдан қабылданады, және Әкеге қол жеткізу үшін Ұлдың қажеттілігі айқын түрде көрсетіледі, бұл метафоралық емес, метафизикалық түсіндіруді қажет етеді.

Жаңа Келісім

Мәсіхшілер Иса Мәсіх арқылы Әке мен Ұлдың мәңгілік қарым-қатынасына қатысушылар болады деп терең сенеді. Христиандар өздерін Құдайдың асырап алған балалары деп атайды:

Христиан дінінде Құдайдың Исаның Әкесі ретіндегі түсінігі, барлық адамдардың жаратылысы және Әкесі ретіндегі түсінігінен ерекшеленеді, бұл туралы Елшілердің Символынан білеміз. Символдағы сенімді білдіру "көк пен жерді жаратқан құдіретті Әкеге" деген сеніммен басталады, содан кейін бірден, бірақ бөлек, "Иса Мәсіхке, оның жалғыз Ұлына, Иемізге" деген сенім білдіріледі, осылайша символдегі әкелік сезімнің екі мағынасын көрсетеді. Бұл "әлемнің мәңгілік Әкесі Иса Мәсіхтің де Әкесі" екеніне, тіпті оның [сенушінің] ұлы ретінде құрметпен қабылдауына да кедергі келтірмейді. 213 жылы "Праксеяға қарсы" (3-тарау) еңбегінде Тертуллиан Үштік туралы ұғымды ресми түрде ұсынған деп есептеледі, яғни Құдай бір "заттан" тұрады, бірақ үш "Тұлғадан": Әке, Ұл және Киелі Рух, ал Құдай Әке – Бас. Тертуллиан Киелі Рухтың Әкеден және Ұлдан қалай шығатынын да түсіндірді. 325 жылы жасалған Никеялық Символ Ұлдың (Иса Мәсіхтің) "Әкеден барлық заманға дейін туылғанын" айтады, осылайша олардың құдайлық Әке-Ұл қарым-қатынасы уақыт немесе адам тарихындағы кез келген оқиғамен байланысты емес деп есептеледі.

Үштік

Троицаға сенетін христиандар үшін (оларға римдік католиктер, шығыс православиелік, шығыс православиелік, англикандықтар және протестанттық конфессиялардың көпшілігі, бірақ барлығы емес) Құдай Әке, Құдай Ұлдан (Оның кіріп келгені Иса) және Киелі Рухтан, христиандық Құдайлықтың басқа гипостаздарынан бөлек Құдай емес. Шығыс православие теологиясында Құдай Әке – архе немесе принципиум («бастапқы»), Ұл мен Киелі Рухтың «көзі» немесе «түпнұсқасы» және Құдайлықтың мәңгілік бастауы болып саналады. Троицаның құрамындағы Құдай Әке, Ұлмен және Киелі Рухпен бір, тең, мәңгілік және бір мәнді, әрбір Тұлға – бір мәңгілік Құдай және ешқандай жағынан бөлінбеген: барлығы бірдей жаратылмаған және құдіретті. Құдай Әке туралы Троицалық түсінік пантеистік емес, себебі Ол ғаламмен бірдей немесе оған сіңіп тұратын тұманды ұғым ретінде қарастырылмайды, бірақ жаратылыстан толыққанды тыс, оның Жаратушысы ретінде бар. Ол барлық көзге көрінетін және көрінбейтін нәрселерді сүйіспеншілік пен даналықпен жаратты және адамды Өзінің қалауымен жаратты. Құдай Әке туралы Троицалық теологияның ерте христиандықта пайда болуы екі маңызды идеяға негізделген: біріншіден, Ескі Ұстаздағы Яхве мен Жаңа Ұстаздағы Исаның Құдайының бірлігі, екіншіден, Иса мен Оның Әкесі арасындағы өзіндік ерекшелік және бірлік. Ұл мен Әке арасындағы бірлікке мысал – Матай 11:27: «Әкеден басқа ешкім Ұлды білмейді және Ұлдан басқа ешкім Әкені білмейді», бұл Әке мен Ұлдың бір-бірін білуін көрсетеді. Құдайдың әкелік концепциясы Ескі Ұстазда да кездеседі, бірақ ол басты тақырып емес. Құдайды Әке ретінде қарау Исадан тыс, Оның шәкірттеріне және бүкіл Шіркеуге дейін жетеді, бұл Исаның айыпталғаннан бір күн бұрынғы қоштасу сөзінде шәкірттері үшін Әкеге тілеген дұғаларында көрінеді. Мұның мысалдары – Жохан 14:20, онда Иса шәкірттеріне былай дейді: «Мен Әкемдемін, сендер Мендесіңдер, Мен сендердемін», және Жохан 17:22, онда Ол Әкеге дұға етеді: «Біз біртұтас болғандай, олар да біртұтас болсын үшін, Сен Маған берген даңқты Мен оларға бердім».

To Trinitarian Christians (which include Roman Catholics, Eastern Orthodox, Oriental Orthodox, Anglicans, and most but not all Protestant denominations), God the Father is not a separate God from God the Son (of whom Jesus is the incarnation) and the Holy Spirit, the other hypostases of the Christian Godhead. In Eastern Orthodox theology, God the Father is the arche or principium ("beginning"), the "source" or "origin" of both the Son and the Holy Spirit, and is considered the eternal source of the Godhead. As a member of the Trinity, God the Father is one with, co equal to, co eternal, and consubstantial with the Son and the Holy Spirit, each Person being the one eternal God and in no way separated: all alike are uncreated and omnipotent. The Trinitarian concept of God the Father is not pantheistic in that he is not viewed as identical to the universe or a vague notion that persists in it, but exists fully outside of creation, as its creator. He created all things visible and invisible in love and wisdom, and created man for his own sake. The emergence of Trinitarian theology of God the Father in early Christianity was based on two key ideas: first the shared identity of the Yahweh of the Old Testament and the God of Jesus in the New Testament, and then the self distinction and yet the unity between Jesus and his Father. An example of the unity of Son and Father is Matthew 11:27: "No one knows the Son except the Father and no one knows the Father except the Son", asserting the mutual knowledge of Father and Son. The concept of fatherhood of God does appear in the Old Testament, but is not a major theme. The paternal view of God as the Father extends beyond Jesus to his disciples, and the entire Church, as reflected in the petitions Jesus submitted to the Father for his followers at the end of the Farewell Discourse, the night before his crucifixion. Instances of this in the Farewell Discourse are John 14:20 as Jesus addresses the disciples: "I am in my Father, and you in me, and I in you" and in John 17:22 as he prays to the Father: "I have given them the glory that you gave me, that they may be one as we are one."

Троицаға сенбейтіндер

Бірқатар христиандық топтар мен қауымдар теңдік принципіндегі Триниті ілімін қабылдамайды және әдетте Құдай Әкенің жоғары екенін үйретеді, бірақ Тринитіге сенбейтін христиандық топтар Құдай Әке мен Мәсіх Ұлға қатысты көзқарастарында бір-бірінен кейбір айырмашылықтарға ие. Мормондықта, оның ішінде ең ірі конфессиясы – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church), «Құдайлық» тұжырымы ең бастысы ретінде үш бөлек тұлғадан тұратын құдайлық кеңес ретінде қарастырылады: Әке (оны Елохим деп те атайды), Ұлы Иса (Ол Ежелгі Келісімдегі Ехобамен сәйкестендіріледі) және Киелі Рух. Әке мен Ұлдың кемелді, физикалық денелері бар, ал Киелі Рухтың рухани денесі бар. LDS шіркеуінің мүшелері Құдай Әкенің Ұл мен Киелі Рухтан билігі жоғары екеніне сенеді, мұнда Құдай Әке екеуінен де ұлырақ, бірақ олар мақсаттың бірлігі тұрғысынан біртұтас. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы көптеген конфессиялар Құдайға (көбінесе Көктегі Әке деп аталады) кем дегенде бір жұбайы бар деп санайды, олар екеуі бірге Көктегі Әке-шеше деп аталады. Яхве Ассамблеясы Тринитіге сенбейді, өйткені Әкенің Ұлдан барлық жағынан жоғары екеніне және Киелі Рухтың Әкеге тең емес екеніне, сондай-ақ нақты тұлға емес, Құдайдың іс-қимылдағы «күші» немесе «сипаты» екеніне сенеді. Олар Құдай Әкеге «Яхве» деп жүгінеді. Яхве Ассамблеясы және басқа да қасиетті есімдер тобы әдетте Ұлы Мәсіх Құдайдың бірінші және басты жаратылысы болды және ол барлық нәрсені жарату үшін пайдаланылды деп үйретеді. Олар Мәсіхті «Яхшуа» немесе «Ешуа» немесе «Ехошуа» деп атайды, ол адамның күнәлары үшін өлді және Майланған Ие ретінде құрметтелуге тиіс, бірақ Құдай Әке (Яхве) – бұл «нағыз құлшылық ететін барлық адамдардың» соңында қызмет ететін және ғибадат ететін Шын Құдай. Олар Әкенің ғана мәңгілік екеніне сенеді. Ехоба куәгерлерінің теологиясында тек Құдай Әке (Жахаба) – жалғыз шын құдіретті Құдай, тіпті оның Ұлы Иса Мәсіхтен де жоғары. Олар Логос Құдайдың жалғыз туған Ұлы екенін және Киелі Рух Құдайдың белсенді күші (жобаланған энергиясы) екенін үйретеді. Олар Әке мен Ұлдың құдайлық мақсатта, басқаруда, заң шығаруда және адамның құтқарылуында біріккеніне сенеді, бірақ олар бір болмыс емес және күштері тең емес. Куәгерлер Исаның бұрыннан бар болғанын, кемелділігін және Құдай Әкеден келген ерекше «Ұлдығын» мойындайды, сондай-ақ Логостың жаратылыста және құтқарылуда маңызды рөл атқарғанын және Мәсіх екенін сендіреді, бірақ олар тек Әкенің бастамасы жоқ деп санайды. Олар Әкенің барлық жаратылыстардан бұрын жалғыз Ұлын жаратқанын айтады. Олар Жохан 17:3 және 14:28 аяттарын түсіндіре отырып, Әкені Ұлынан жоғары деп үйретеді. Алайда Ехоба куәгерлерінің жиналыстарында және ғибадатханаларында Әкеге Ұлдан гөрі көбірек назар аударылады, өйткені олар Әкенің Ұлдан жоғары екенін үйретеді. Бірлік пен Эуіншілік қозғалысы Құдайдың бір ғана рух екенін, үш жеке тұлға, индивид немесе санадан тұрмайтынын үйретеді. Құдай Әке – ең жоғарғы жаратушының атауы. Ұл мен Киелі Рух атаулары – бұл Әке, жалғыз Шын Құдайдың әлемдегі әртүрлі тұлғалық көріністерін көрсететін атаулар ғана.

A number of Christian groups and communities reject the doctrine of a co equal Trinity, and generally teach that God the Father is supreme, but nontrinitarian Christian groups differ somewhat from one another in their views regarding God the Father and Christ the Son. In Mormonism, including its largest denomination the Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), the most prominent conception of "the Godhead" is as a divine council of three distinct beings: the Father (who is also referred to as Elohim), the Son Jesus (who is identified with Jehovah of the Old Testament), and the Holy Spirit. The Father and Son are considered to have perfected, physical bodies, while the Holy Spirit has a body of spirit. LDS Church members believe God the Father presides over both the Son and Holy Spirit, where God the Father is greater than both, but they are one in the sense that they have a unity of purpose. Most denominations in the Latter Day Saint movement also believe God (often referred to as Heavenly Father) has at least one spouse referred to as Heavenly Mother, and together they are called Heavenly Parents. The Assemblies of Yahweh are nontrinitarian, believing that the Father is greater than the Son in all things, and that the Holy Spirit is not equal to the Father, and is not an actual person, but is God's "power" or "character" in action. They refer to God the Father as "Yahweh". The Yahweh Assemblies and other Sacred Name groups generally teach that Christ the Son was God's first and prime creation, and was used to create everything else. They believe that the Messiah, whom they call "Yahshua" or "Yeshua" or "Yehoshua", died for man's sins, and is to be honored as the Anointed Lord, but that God the Father (Yahweh) is the True God that all "true worshippers" ultimately serve and worship. They teach that the Father is the only eternal one. In Jehovah's Witness theology, only God the Father (Jehovah) is the one true almighty God, even over his Son Jesus Christ. They teach that the Logos is God's Only begotten Son, and that the Holy Spirit is God's active force (projected energy). They believe that the Father and the Son are united in divine purpose, administration, legislation, and man's salvation, but are not one being and are not equal in power. While the Witnesses acknowledge Jesus’ pre existence, perfection, and unique "Sonship" from God the Father, and believe that the Logos had an essential role in creation and redemption, and is the Messiah, they believe that only the Father is without beginning. They say that the Son was the Father's only direct creation, before all ages. While both Persons are highly honored, taught, and preached, in their interpretations of John 17:3 and John 14:28, God the Father is emphasized in Jehovah's Witness meetings and services more than Christ the Son, as they teach that the Father is greater than the Son. Oneness Pentecostalism teaches that God is a singular spirit who is one person, not three divine persons, individuals or minds. God the Father is the title of the supreme creator. The titles of the Son and Holy Spirit are merely titles reflecting the different personal manifestations of the One True God the Father in the universe.

Басқа діндер

Діндер арасында ұқсастықтар болғанымен, Ыбырайым діндерінде Құдай туралы ортақ түсініктер мен Оның «Ата» атағына қатысты қолданылатын тіл өте шектеулі, және әр діннің өзіне тән наным жүйесі мен діни терминологиясы бар. Бір діннің рухани көшбасшысы өз жамағатына түсініктерді оңай түсіндіре алғанымен, осы түсініктерді дінаралық шекарадан өте жеткізуде елеулі қиындықтар туындайды. Жынысы жоқ Брахман да жаратушы және өмір сыйлаушы деп есептеледі, ал Шакта әйелі құдай анасы және өмір беруші ретінде қарастырылады.

Ислам діні

Иудаизмнен өзгеше, мұсылмандар Құдайға "әке" деген терминді ресми түрде қолданбайды, ал христиандық Үштік туралы ұғым исламда жоққа шығарылады. Исламның дәстүрлі үйретімі Құдайға қатысты "әке" деген сөзді қолдануға тыйым салмайды, бірақ оны қолдауға немесе насихаттауға ұмтылмайды. Ислам пайғамбары Мұхаммед (оған Алланың сәлемі болсын) риуаяттарында Алланың өзіне құлшылық ететіндерге көрсеткен мейірімін ананың баласына деген мейірімімен салыстырады. Исламдық үйретім Құдай мен Исаның христиандық әке-ұлы қарым-қатынасын жоққа шығарады және Исаның Құдайдың ұлы емес, Құдайдың пайғамбары екенін айтады. Ислам теологиясы Құдайдың толық бірлігін қатаң түрде қайталайды, оны басқа жандардан (адамдар, періштелер немесе кез келген қасиетті тұлғалардан) толығымен бөліп, кез келген екіұстаушылықты немесе үштік құрамын қабылдамайды. Құранның 112-ші тарауында былай делінген:

Иудаизм

Яһуди дінінде "Әке" аталымы көбінесе метафора ретінде қолданылады, ол Өмір беруші және Заң беруші рөлін көрсетеді және яһудилердің Құдайды атаудың және Құдайға сөйлеудің көптеген тәсілдерінің бірі болып табылады. Бұл – бейнелі "Әке".

Сикхизм

Гуру Грант Жаратушыны тұрақты түрде "Ол" және "Әке" деп атап көрсетеді. Себебі Грант Солтүстік Үндістанның үнді-арий тілдерінде (панджаби және хинди диалектілерінің қоспасы) жазылған, онда бейтарап жыныс категориясы жоқ. Грант Құдайды сипаттау мүмкін емес десе, сондықтан сикх дінінде Құдайдың жынысы жоқ. Сикх кітаптарында Құдайға үнді және семит дәстүрлерінен алынған көптеген есімдер берілген. Адамдық қарым-қатынастар тұрғысынан Ол – әке, ана, бауыр, туыс, дос, жақын, сүйікті, күйеу деп аталады. Оның жоғарылығын көрсететін басқа да есімдер: такур, прабху, свами, сах, патшах, сахиб, саин (Ием, Қожайыны). Әдетте Әкенің денесінің шағын бөлігі ғана бейнеленеді, көбінесе қол, кейде бет, бірақ сирек бүкіл тұлғасы. Көптеген суреттерде Ұлдың бейнесі Әкенің орнын басады, сондықтан Әкенің тұлғасының кішкентай бөлігі көрсетіледі. Ерте орта ғасырларда Құдайды көбінесе Мәсіх Логос ретінде бейнелеген, және Әке Құдайдың жеке тұлғасы пайда болғаннан кейін де бұл кең таралды. Батыс өнерінің Әкенің бар екенін көрсету үшін бір жол табу қажет болды, сондықтан бірнеше бейнелеулер арқылы Әкені адам түрінде бейнелеу үшін көркем стильдер жиынтығы біртіндеп 10-шы ғасырда қалыптасты. 12-шы ғасырға қарай, Даниял кітабындағы «Күндердің Ежелгісі» негізінде жасалған Құдай Әкенің бейнесі француз қолжазбаларында және Англиядағы шіркеулердің витраждарында пайда бола бастады. 14-шы ғасырда шыққан Неаполь Киелі кітабында Отты бұтадағы Құдай Әке бейнеленген. 15-шы ғасырға қарай, Рохан Сағат кітабына Құдай Әкенің адам түріндегі немесе антропоморфты бейнелері енгізілді. Бұл бейнелеу Шығыс православие өнерінде сирек кездеседі және көбінесе дау тудырады, ал Ренессанс кезінде Құдай Әкенің суреттері Батыс шіркеуінде еркін қолданылды.