Кіріспе

Санскрит тіліндегі йога термині Вритти (Врутти) (санскрит: वृत्ति, Гарвард Киото: vṛtti, Гужарати: વૃત્તિ), "сана ағындары" дегенді білдіреді, сонымен қатар йогада қолданылатын техникалық термин, ол сана ортасындағы бұзылыстарға қарсы сананың хабардарлығын көрсетеді. Вритти санадағы кез келген мазмұнды қамтитын жалпы термин ретінде қарастырылуы мүмкін, мұнда сана кез келген ой-мазмұнының ортасы немесе ыдысы ретінде есептеледі. Бұл идеяның көлемі өте кең, ол қалыпты ояу күйдегі ойлар мен сезімдерге ғана емес, сондай-ақ арнайы физикалық емес сезімдерге, мысалы, түстерге немесе сананың кез келген өзгертілген күйіне де қатысты. Вритти ой-сананың тыныш суларындағы "толқындар" немесе "қозғалыстар" деп те аударылады. Йога Сутраларында берілген йоганың классикалық анықтамасы – бұл толқындарды басып, сананы тыныш күйіне немесе самадхиға қайтару (йога = бірігу).

Йогада қолдану

Вритти ұғымы Патанджалидің Йога Сутраларының 1.2 сутрасында берілген йоганың негізгі анықтамасының орталық тұсы болып табылады: "йогаш читта вритти ниродха". И.К. Таймни мұны былай аударған: "Йога – ақыл-ойдың құбылыстарын тоқтату". Йоганың анықтамасы үшін маңызды нәрсе – вритти ұғымы, ол ақыл-ойдың өзгерісі болып табылады және йогалық тәжірибелердің мақсаты оны басу болып келеді. Йога контекстінде, санадағы вриттилер бостандыққа қол жеткізуге кедергі ретінде қарастырылады. Свами Вивекананда осы ұғымды түсіндіру үшін көл метафорасын пайдаланады: "[Читта] – ақыл-ойдың негізі, ал Вриттилер – сыртқы факторлардың әсерінен оның бетінде пайда болатын толқындар мен қозғалыстар. Көлдің түбін көре алмаймыз, себебі оның беті толқындармен жабылып жатыр. Тек толқындар басылып, су тынышқанда ғана түбін көру мүмкін. Егер су лайлы болса, түбін көре алмайсыз; егер су үнемі қозғалып тұрса, түбін көре алмайсыз. Егер су мөлдір болса және толқындар болмаса, біз түбін көреміз. Сол көлдің түбінде – біздің нағыз Өзіміз жатыр; көл – Читта, ал толқындар – Вриттилер."

Свами Ниранжананнанда Сарасватидің айтуынша

Индуизм және йога контекстінде виртилер – әр түрлі бейімділіктер, немесе психофизикалық ұмтылыстарды білдіреді, олар санаға түрлі сезімдер мен эмоцияларды танытуға жағдай жасайды. Индуизм мәтіндері санскараларды бұрынғы іс-әрекеттер мен өмірлік тәжірибелердің нәтижесінде санада қалған іздер деп сипаттайды. Санскаралардың іштен шығуы виртилерді тудырады, олар көптеген адамдарды бір-бірінен ерекшелендіретін мінез-құлықты көрсетеді: қалаулар мен қарсылықтардағы айырмашылық; көңіл-күйлер мен кешендердегі ерекшеліктер.

Қазіргі заманғы ғылыммен байланысты

Қазіргі заманғы кейбір сипаттамаларға сәйкес, вирти сол ерекше бейімділікпен байланысты бездерді тиісті гормондарды бөліп шығаруға итермелейді. Әдетте бұл бейсана түрде болады, бірақ йогилер асаналар (позалар) мен садхана (медитация) арқылы өз виртилерін бақылауға және меңгеруге тырысады, бұл сиддхилерге (күштерге) жетуге және кундалинидің көтерілуіне жағдай жасауға әкеледі. Вриттилер жоғары дәрежелі йогилердің эзотерикалық тәжірибелерімен ғана шектелуі керек емес. Махаббат виртиінің, немесе санскритте преманың орны – жүрек, ал қорқыныш виртиінің (бхая) орны – асқазан. Жүректің дірілдеп, "құбылу" сезімі осы психикалық бейімділіктердің физикалық көрінісімен сәйкес келеді. Әр виртидің теріс немесе оң қыры болуы мүмкін. Тіпті махаббатты артық білдіргенде, қатты иеленуге ұшыратады. Сондықтан йогидің мақсаты – виртилерін басу немесе жою емес, керісінше, үйлесімді тепе-теңдік табу және ақырында осы бейімділіктерді ішке қарай бағыттау. "Вирти" сөзінің мағынасы – "соқтығу", "айналмалы қозғалыс, бастапқысы мен соңы жоқ" дегенді білдіреді.