Кіріспе
Швейцарияның халық қаһарманы Вильгельм Телл (Wilhelm Tell, ; ; ; ) – Швейцарияның халық қаһарманы. Аңыз бойынша, Телл – Альтдорф қаласында орналасқан Габсбургтер әулетінің австриялық герцогтарының тирандық билеушісі Альбрехт Гесслерді өлтірген, тәжірибелі таушы және арбалет ату шебері. Теллдің қарсылығы мен тиранды өлтіруі халықты ашық көтеріліске және көршілес Швиц пен Унтервальденмен шетелдік билеушілерге қарсы одақ құруға итермеледі, бұл Швейцария Конфедерациясының негізін қалады. Телл Швейцария Конфедерациясының әкесі саналады. Оқиға 14 ғасырдың басында (дәстүрлі түрде 1307 жыл, Габсбург Альбертінің билігі кезінде) орын алған. Аңыз туралы алғашқы жазбалар 15 ғасырдың соңына жатады, сол кезде Швейцария Конфедерациясы әскери және саяси ықпалға ие болып, күшейді. Телл – Швейцарияның ұлттық тарихындағы маңызды тұлға, Семпах (1386) шайқасының батыры Арнольд фон Винкельридпен бірге. Ол 19 ғасырдағы жаңа Швейцарияның қалыптасу кезеңінде, қалпына келтіру және жаңару дәуірінде, сондай-ақ 18-19 ғасырлардағы Еуропа тарихында, әсіресе 1848 жылғы революцияларда, ғасырлар бойы Австрияны билеген Габсбургтер әулетіне қарсы күрестің символы ретінде маңызды рөл атқарды.
William Tell (Wilhelm Tell, ; ; ; ) is a folk hero of Switzerland. According to the legend, Tell was an expert mountain climber and marksman with a crossbow who assassinated Albrecht Gessler, a tyrannical reeve of the Austrian dukes of the House of Habsburg positioned in Altdorf, in the canton of Uri. Tell's defiance and tyrannicide encouraged the population to open rebellion and a pact against the foreign rulers with neighbouring Schwyz and Unterwalden, marking the foundation of the Swiss Confederacy. Tell was considered the father of the Swiss Confederacy. Set in the early 14th century (traditional date 1307, during the rule of Albert of Habsburg), the first written records of the legend date to the latter part of the 15th century, when the Swiss Confederacy was gaining military and political influence. Tell is a central figure in Swiss national historiography, along with Arnold von Winkelried, the hero of Sempach (1386). He was important as a symbol during the formative stage of modern Switzerland in the 19th century, known as the period of Restoration and Regeneration, as well as in the wider history of 18th to 19th century Europe as a symbol of resistance against aristocratic rule, especially in the Revolutions of 1848 against the House of Habsburg which had ruled Austria for centuries.
Аңыз
Телл туралы алғашқы сілтеме, әлі нақтыланған есімі жоқ, Сарненнің ақ кітабында (нем. Weisses Buch von Sarnen) кездеседі. Бұл томды шамамен 1474 жылы Ханс Шрибер, мемлекеттік хатшы (Landschreiber) Обвальден жазған. Онда Рютли анты (нем. Rütlischwur) айтылады және Телл аты аталады – ол Рютлидің қастандық жасаушыларының бірі, оның батырлықты тирандығы Бургенбрух көтерілісін бастады. Телл туралы ертерек ескерту 1470 жылдарда жазылған Телленлид әнінде кездеседі, оның ең көне қолжазбасы 1501 жылға жатады. Ән Телл жырларымен басталады, оны Конфедерацияның бастауы ретінде көрсетеді, Теллді «бірінші конфедерат» деп атайды. Әнде Теллдің алмаға атқан оғы, Гесслерді ату үшін екінші жебені дайындауы және қашуы баяндалады, бірақ Гесслерді өлтіру туралы ештеңе айтылмайды. Содан кейін мәтінде Конфедерацияның кантондары тізімделеді және Бургундия соғыстары барысында «қазіргі оқиғалармен» толықтырылғаны, 1477 жылы Чарльз Батылдың өлімімен аяқталғаны айтылады. Қосымша мәліметтерде Теллдің Вильгельм есімі, оның Шакентальдағы Уридің Бурглен ауылында туғаны, алмаға атқан оқтың нақты күні – 1307 жылдың 18 қарашасы және Теллдің 1354 жылы қайтыс болғаны туралы мәліметтер бар. Осы нұсқа Цхудидің еңбегі, ол ерте замана Швейцариясында ықпалды болды және «Вильям Телл» жырлары ретінде халық санасына енді. Цхудидің айтуынша, Вильгельм Телл күшті және садақпен шебер атумен танымал болған. Оның заманында Австрияның Габсбургтер әулеті императорлары Уриге үстемдік етуге тырысты, ал Телл Габсбургтер билігіне қарсы тұруға ант берген Вернер Штауффакердің қастандықтарына қатысты. Альбрехт Гесслер Швейцарияның Альтдорф қаласына жаңадан тағайындалған австриялық вогт болды. Ол ауылдың липа ағашының жанына бір бағана тігіп, үстіне шляпасын іліп, барлық қала тұрғындары оған бас иеді деп талап етті. Цхудидің есебінде 1307 жылдың 18 қарашасында Телл кішкентай ұлымен бірге Альтдорфқа келді. Ол шляпаның жанынан өтті, бірақ оған бас иіп тағзым етуден бас тартты, соның салдарынан тұтқындалды. Гесслер Теллдің мергендік шеберлігіне таң қалды, бірақ оның қарсылығына ренжіді, сондықтан ол қатыгез жаза ойлап тапты. Телл мен оның ұлы екеуі де өлім жазасына кесілді, бірақ Телл ұлы Уолтердің басына бір рет алма атып өмірін сақтап қалуға мүмкіндік алды. Телл арбаушасынан шыққан бұрандамен алманы жарып жіберді. Гесслер Теллдің садақтан екі бұранданы алып тастағанын байқады, сондықтан неге деп сұрады. Телл жауап беруге тартынды, бірақ Гесслер оны өлтірмейтініне уәде берді; ол ұлын өлтірсе, екінші бұрандамен Гесслерді өлтіретінін айтты. Гесслер ашуланып, Теллге өмір бойы түрмеге қамауға алатынын айтып, оны байлап қоюды бұйырды. Цхудидің айтуынша, Телл Гесслердің қайығында Кюсснахт қаласындағы қамалға апарылып бара жатқанда Люцерн көлінде дауыл болды, күзетшілер қайықтың батып кететінінен қорқып қалды. Олар Гесслерден Теллдің бұғауларын алып тастауын өтінді, сонда ол рульді алып, оларды құтқара алады. Гесслер мойынсұнды, бірақ Телл қайықты жартасты жерге қарай бұрып, сыртқа секірді. Бұл жер «Ақ кітапта» «Телл шпаллаты» («Теллдің плитасы») деп аталады, ол 16 ғасырдан бері естелік шатырымен белгіленген. Телл Гесслерді қуып жетелеп, Кюсснахтқа қарай жүгірді. Телл оны Иммензе мен Кюсснахт арасындағы тау аралығындағы жолдың бір бөлігінде екінші арбалет бұрандасын қолданып өлтірді, ол Холе Гассе деп аталады. Теллдің осы әрекеті көтеріліске әкеп соқтырды, ол Ескі Швейцария Конфедерациясының құрылуына себеп болды. Цхудидің айтуынша, Телл 1315 жылы Моргартен шайқасында Австрияға қарсы соғысқан. Цхудиде Теллдің 1354 жылы қайтыс болғаны туралы мәлімет бар, оған сәйкес ол Уридегі Шакенталь өзенінде батып бара жатқан баланы құтқаруға тырысқанда қаза тапқан. Тағы бір ертерек ескерту 1507 жылы Петерман Эттерлиннің Швейцария Конфедерациясының хроникасында (нем. Kronika von der loblichen Eydtgenossenschaft) Телл жырларының ең алғашқы баспа нұсқасында бар. Хрониканы Гларский Эгидий Цхуди 1572 жылдың басында өлімге дейін жинақтады. Ол 150 жылдан астам уақыт бойы қолжазба түрінде ғана болды, ақыры 1734-1736 жылдары редакцияланды. Сондықтан, хрониканың нақты «жариялану күні» жоқ, ал оның құрау күні шамамен «шамамен 1570» немесе «1572 жылға дейін» деп ғана берілуі мүмкін. Дегенмен, осы Цхудидің жырлары кейінгі жазушылардың негізгі үлгісіне айналды, тіпті 1730 жылдары баспа басылымынан бұрын.
Халықтың құрметі
Теллге кеңінен құрмет көрсету, оның ерліктерінің орындарына саяхаттар жасау, 16 ғасырдың басында куәландырылған. Генрих Бренвальд 16 ғасырдың басында Теллдің тұтқындықтан қашу үшін қайықтан секірген жердегі шатырды (Теллскапель) еске алады. Цхуди Гесслердің өлтірілген орнына салынған "қасиетті шатырды" (heilig hüslin) айтады. Отыз жылдық соғыстағы әскер Питер Хагендорф өзінің күнделігінде 'Вильям Телл қашқан шатырға' барғанын жазады. Телл туралы алғашқы жазылған пьеса (Теллспиел), "Уридің Телл пьесасы" (Urner Tellspiel) деп белгілі, 1512 немесе 1513 жылдың қысында Альтдорф қаласында қойылған болуы мүмкін.
Үш оқиға
Үш Телл (Drei Tellen, сондай-ақ Drei Telle) – 1653 жылғы Швейцария шаруа соғысының символдық тұлғалары. Олар 14 ғасырдың басында Габсбургтерге қарсы көтерілістің табысты тарихын қайталау үмітін білдірді, бұл бағынышты халықтың арманы болды. 18 ғасырға қарай, Үш Телл ұйықтап жатқан батыр туралы аңызбен байланысты болды. Олар Риги тауындағы үңгірде ұйықтаған делінеді. Теллдің қажеттілік туғанда қайта оралуы 1653 жылғы «Телленлид» әнінде болжаған болатын және костюм киген адамдардың Үш Телл бейнесінде сомдауы арқылы символдық түрде орындалды, бір жағдайда бұл сомдаушылар тарихи костюм киіп, нақты кісі өлтіруге дейін барды. 16 ғасырда Телл «Рютлишвур» аңызымен тығыз байланысып, бірікті, ал «Үш Телл» үш заговоршыны – Вальтер Фюрст, Арнольд фон Мельхталь және Вернер Штауффахерді бейнеледі. 1653 жылы Шюпфхайм қаласында тарихи киім киген үш адам Үш Теллдің бейнесінде пайда болды. Үш Теллдің басқа да сомдаушылары Фрайе Әмтер және Эменталь аймақтарында да көзге түсті. Үш Теллдің алғашқы сомдаушылары – Ханс Цемп, Шюпфхаймнан Каспар Унтернерер және Хаследен Уэли Дахинден болды. Олар соғыс кезінде өткен бірнеше маңызды шаруалар кеңесіне қатысып, қазіргі көтерілістің Швейцария Конфедерациясының бастауындағы Габсбургтерге қарсы қарсылық қозғалысымен байланысты екенін көрсетті. Унтернерер мен Дахинден генерал Себастьян Перегрин Звьерс әскерлері келмей тұрып Энтлебух тауларына қашты, ал Цемп Эльзасқа қашып кетті. Көтеріліс басылғаннан кейін шаруалар Телл аңызынан шабыттанған тиранды өлтіруге дауыс берді, Люцернның Шультейсі Ульрих Дюликерді өлтіруге тырысты. Дахинден мен Унтернерер Телл рөлінде қайта оралды, оларға Ханс Штадельманн қосылды, ол Цемптің орнын басты. Олар жасаған тұтқындық шабуылда Дюликерді жарақаттауға және Люцерн парламентінің мүшесі Каспар Студерді өлтіруге қол жеткізді. Бұл кісі өлтіру әрекеті – Ескі Швейцария Конфедерациясы мәдениетіндегі ерекше оқиға – шаруалар арасында кеңінен танылды және қолдау тапты, бірақ оның әсері көтерілісті қайта жандандыруға жеткіліксіз болды. Бұл оқиға Фелисия Хеманстың 1824 жылғы «Үш Теллдің үңгірі» поэмасының да тақырыбы болып табылады.
Тарихилық туралы пікірталас
Уильям Теллдің тарихилығы күмәндануға айналды. Фрибургтің мемлекет қайраткері, кейін Габсбург императоры Рудольф II-нің кеңесшісі және тарихшысы Франсуа Гильман 1607 жылы Мельхиор Голдастқа былай деп жазды: «1598 жылы жарық көрген «Швейцария ескерткіштерінде» халық арасында кең таралған сенімдерге сүйене отырып, кейбір мәліметтерді келтірдім. Бірақ оларды мұқият зерттегенде, бүкіл оқиға маған таза қиялға ұқсайды». 1760 жылы Люцерннен Симеон Уриэль Фрейденбергер Телл туралы аңыздың, көбінесе Данияның Палнатоки сағасынан алынғанын дәлелдейтін трактатты жасырын түрде жариялады. Фрейденбергерді қорғау мақсатымен Готлиб Эммануэль фон Галлердің (Гийом Телл, Fable danoise) француз тіліне аудармасы, Галлердің атымен жарияланған, Альтдорфта өртеліп тасталды. Теллдің болғанына күмәнмен қарау көзқарасы, әсіресе, Шиллердің 1804 жылғы пьесасында бейнеленген Теллдің Швейцария Конфедерациясының жаңадан туған патриотизмінде ұлттық батыр ретінде қабылдануынан кейін кең таралған жоқ. 1840 жылдары Джозеф Эутич Копп (1793–1866) Ескі Конфедерацияның негізін қалаушы аңыздардың фольклорлық аспектілеріне қатысты күмәнді пікірлер білдірді, бұл академиялық және одан тыс жерлерде «қарсы пікір тудырды». Де Капитани (2013) Коппты қоршаған 1840 жылдардағы дауды Теллдің тарихилығына күмән тудырған шешуші момент деп атады. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап тарихшылар арасында Теллдің 14 ғасырдағы тарихи тұлға болғанына заманауи дәлелдердің жоқтығы, тіпті алманы атқан оқиғаға қатысты даусыз болып келді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы пікірталастар негізінен Конфедерацияның алғашқы кезеңдеріне қатысты хроникалық дәстүрлердегі «тарихи ядроның» көлеміне қатысты болды. Швейцария тарихының «бостандық дәстүрін» (Befreiungstradition) қорғау ниеті саяси маңызы бар еді, себебі 17 ғасырдан бері оның мерекелеуі көбінесе католик кантондарымен шектелген. Сондықтан дәстүрдің бір бөлігін тарихи емес деп жариялау, қалалық протестант кантондарының ауылдық католик кантондарына жасаған шабуылы ретінде қарастырылды. 1891 жылы 1 тамызды Швейцарияның ұлттық күні деп белгілеу осы контексте қарастырылуы керек, бұл дәстүрлі «бостандық дәстүрінен» және Телл ісін мерекелеуден 1291 жылғы Федералдық жарғының құжаттық дәлеліне қарайтын айқын қадам болды. Осыған байланысты Вильгельм Оэхслиге федералды үкімет Конфедерацияның негізі қаланған кезең туралы «ғылыми есеп» жазуды тапсырды, мақсаты 1307 жылды (Телл ісі мен Рютлишвурдің дәстүрлі күні) емес, 1291 жылды Швейцария мемлекетінің негізі қаланған күні ретінде таңдауды қорғау болды. Ури кантоны федералды деңгейде қабылданған осы шешімге наразылық білдіріп, 1895 жылы Альтдорфта Телл ескерткішін орнатты, ескерткіштің негізіне 1307 жылы айқын жазылды. Теллді тарихи тұлға ретінде анықтауға қатысты кейінгі ұсыныстар, мысалы, 1986 жылы жарық көрген Телл атауының Телликон (қазіргі Цюрих кантонындағы Делликон) жер атауынан шыққандығы туралы басылым, тарихнамалық бағыттан ауытқып кетті.
Салыстырмалы мифология
Телл аңызы бірнеше басқа мифтермен немесе аңыздармен салыстырылады, әсіресе скандинав мифологиясында, зорлыққа ұшыраған елге көмекке келген, патшаның ықпалындағы халыққа көмектескен сиқырлы мерген туралы айтылады. Баласының басынан алма атып түсірген ұлы заңнан тыс адамның оқиғасы – Тидрекс сағасындағы Эгиль туралы әңгімеде (Эдда дәстүрінде Улл құдайымен байланысты), сондай-ақ Англиядан Адам Белл, Даниядан Палнатоки және Холштейннен келген әңгімелерде кездесетін архетип. Мұндай параллельдіктерді алғаш 1760 жылы Готлиб Эммануэль фон Галлер мен пастор Симеон Уриэль Фрейденбергер «Вильям Телл, даниялық аңыз» (нем. Der Wilhelm Tell, ein dänisches Mährgen) атты кітабында көрсеткен. Бұл кітап швейцариялықтарды қынжырды, ал оның бір данасы Алтдорф алаңында жазбалы түрде өртеліп жіберілді. Фон Галлер сотқа тартылды, бірақ билік оны кешіріп, өлім жазасынан құтқарды, өйткені ол өте мақұл болды. Рохгольц (1877) Телл аңызының Эгиль мен Палнатоки оқиғаларымен ұқсастығын орта ғасырларда Швециядан Швейцарияға көші-қон жасау туралы аңыздармен байланыстырады. Ол сондай-ақ финдер мен лаптар (сами) халықтарының әңгімелерінде де осыған ұқсас оқиғалар бар екенін айтады. Христиандыққа дейінгі скандинав мифологиясынан Рохгольц Бога А ("доға құдайы") лақабын иеленген Ульрды, Хеймдаллды және тіпті Одиннің өзін де салыстырады, ол Gesta Danorum (1-кітап, 8.16-тарау) бойынша Хаддингуске арбалеттен бір рет он жебе атып, көптеген жауларды өлтірген көмек көрсеткен. Рохгольц сондай-ақ үнді-еуропалық және шығыс дәстүрлерін салыстырады және (35-41 беттерде) алмаға (немесе осыған ұқсас кішкентай нысанаға) атқан шебер мерген туралы аңыз германдық кеңістікте (Германия, Скандинавия, Англия) және оған жақын аймақтарда (Финляндия және Балтық елдері) ғана емес, сонымен қатар Үндістан, Арабия, Парсы және Балқан (Сербия) елдерінде де белгілі болғанын қорытындылайды. Даниялық Палнатоки аңызы, алғаш рет XII ғасырда Саксо Грамматикус жазған Gesta Danorum еңбектерінде кездеседі, Телл аңызымен салыстырғанда ең ерте белгілі параллель болып табылады. Вильям Телл сияқты, Палнатоки де билеушінің (бұл жағдайда король Харальд Bluetooth) бұйрығымен ұлының басынан алма атып түсіруге мәжбүр болады, өзінің мергендік шеберлігін дәлелдеу үшін. Вильям Телл мен Палнатокидің арасындағы көзге түсетін ұқсастық – екеуі де қақпағынан бірнеше жебе шығарады. Неліктен ол бірнеше жебе шығарды деген сұраққа Палнатоки де егер ол ұлын бірінші жебемен ұрған болса, қалған екі жебемен король Харальдты өлтіретінін жауап береді.