Кіріспе

Реюньон ибисі немесе Реюньон қасиетті ибисі (Threskiornis solitarius) – Үнді мұхитындағы Реюньон аралында ғана кездесетін, қазір құрып кеткен ибис түрі. Алғашқы субфоссильді қалдықтары 1974 жылы табылды, ал ибис 1987 жылы ғылыми тұрғыдан сипатталды. Оның ең жақын туыстары – Мадагаскар қасиетті ибисі, Африка қасиетті ибисі және сабан мойынды ибис. 17 және 18 ғасырлардағы саяхатшылардың баяндамаларында Реюньонда қиындықпен ұшатын, жалғыздықты ұнататын ақ құс туралы айтылған, ол кейіннен «Реюньон солитері» деп аталды. 19 ғасырдың ортасында ескі саяхатшылардың баяндамалары додоның ақ түс тармақтарына қатысты деп жаңылыс түсіндірілді, себебі бір баяндамада аралда додолар кездесетіні айтылған еді, сондай-ақ 17 ғасырға тән ақ додолардың суреттері жақында пайда болған болатын. Алайда, Реюньонда додоға ұқсас құстардың қалдықтары табылған жоқ, кейіннен суреттердің аралмен байланысы бар ма деген күмәнді туды. Тағы да басқа түрлер болжамдарға сүйене отырып ұсынылды. 20 ғасырдың соңында ибистің субфоссильдерінің табылуы ескі баяндамалардың ибис түріне қатысты екенін көрсетеді деген ойға келді. «Солитер» мен субфоссильді ибис бір түр екені туралы пікірге аз қарсылық болды, бірақ қазір бұл кеңінен қабылданды. Ескі сипаттамалар мен субфоссильдер Реюньон ибисінің негізінен ақ түсті болғанын, одан сары және сұр түстерге өтетінін көрсетеді. Қанатының ұштары мен артқы қауырсындары қара болған. Мойны мен аяқтары ұзын, ал тұмсығы ибиске тәндей салыстырмалы түрде тік және қысқа болған. Ол туысқандарына қарағанда денелірек болған, бірақ қалған жағынан оларға ұқсас. Ұзындығы 65 см-ден аспаған. Субфоссильді қанат сүйектері оның ұшу қабілетінің төмен болғанын көрсетеді, бұл, мүмкін, маусымдық майланумен байланысты болған. Реюньон ибисі құрттармен және топырақтан табылған басқа да азықтармен қоректенген. 17 ғасырда ол таулы аймақтарда мекендеген, бірақ адамдардың қарқынды аң аулауы және аралдың жеңіл қолжетімді аймақтарындағы жануарлардың жыртқыштығы оны осы қашық биіктіктерге шектеуге мүмкіншілік берген. Реюньонға келгендер оның дәмділігін мақтағандықтан, оның етіне деген сұраныс болған. Осы факторлар Реюньон ибисінің 18 ғасырдың басында жойылуына себеп болды деп саналады.

Таксономия

Реюньон ибисінің таксономиялық тарихы, 20 ғасырдың соңына дейін ғалымдарға қолжетімді болған екіұшты және аз деректерге байланысты, қиын және күрделі. Реюньонның "ақ додосы" деп есептелгені, Реюньон ибисін сипаттаған аз ғана замандас баяндамаларына негізделген қате пікір болды деп саналады, сондай-ақ 17 ғасырдағы голланд суретшілері Питер Витхус және Питер Холстейн II (және олардан туындылар) салған Маврикий ақ додоларының суреттерімен байланысты. Әрі, Dod eersen (ескі голланд тілінде додо) деп аталатын, кішкентай қанаттары бар, бірақ ұша алмайтын, керісінше, тым семіз болғандықтан, жартылай қиындықпен ғана жүре алатын, ал жүгіргенде денелерінің астын жерге сүйреп алып жүретін құстар болды. Бонтеко 1619 жылы Реюньонға сапар шеккеннен кейін кемесі құлап, барлық мүлкін жоғалтқандықтан, ол Голландияға жеті жылдан кейін оралғанға дейін есебін жазбаған болуы мүмкін, бұл оның сенімділігін күмәнді етеді.

Алғашқы түсіндірме

1770 жылдары француз натуралисі Конте де Буффон түсініксіз себептермен додо Маврикий және Реюньон аралдарында мекендегенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Родригес солитариы және Маврикийден келген құс туралы мәліметтерді ("Назарет құсы", қазір додо деп саналады), сондай-ақ Реюньоннан "солитари" туралы хабарлаған Карренің айғақтарын бір "солитари" бөлімінде біріктірді, бұл оның Реюньонда додо мен "солитари" болғанына сенгенін көрсетеді. Бельгиялық ғалым Эдмонд де Селис Лонгшамп 1848 жылы "солитари" үшін *Apterornis solitarius* ғылыми атауын берді, бұл оны туыстың типтік түрі етті, сонымен қатар ол қазіргі заманғы мәліметтерден ғана белгілі екі басқа Маскарен құсын – қызыл рельсті және Реюньон батпағын қосты. Ағылшын биологы Ричард Оуэн *Apterornis* атауын басқа құсқа қолданғандықтан және бұрынғы атаулар да жарамсыз болғандықтан, Бонапарт 1854 жылы жаңа биномды *Ornithaptera borbonica* (Бурбон – Реюньонның бұрынғы французша атауы) жасады. Ол оны сол кездегі мәліметтерге сәйкес қалпына келтірді, нәтижесінде додо емес, ибис немесе тұрқы сияқты құс пайда болды. 1869 жылы ағылшын орнитологы Альфред Ньютон Бонтекое мемуарындағы Витустың суреті мен гравюрасында Голландияға әкелінген тірі Реюньон додосы бейнеленгенін, ал оның тұмсығының жуандығын адамдарға зиян келдірмеу үшін кесу нәтижесі деп түсіндірді. Сондай-ақ ол суреттер мен сипаттамалардың арасындағы қайшылықтарды, әсіресе сол кездегі бір мәліметте айтылған ұзын, жұқа тұмсықты ескермеді. Ньютонның сөздері замандас әріптестер арасында осы байланыстың дұрыстығын нығайтты, ал олардың бірнешеуі оның көзқарасын кеңейтті. Британдық зоолог Уолтер Ротшильд 1907 жылы сары қанаттар осы ерекше үлгідегі альбинизмге байланысты болуы мүмкін деп мәлімдеді, өйткені ескі сипаттамалар оларды қара деп сипаттаған. ХХ ғасырдың басында көптеген басқа суреттер мен тіпті нақты қалдықтар ақ додолардың болуы деп мәлімделді, көптеген болжамдар жасалды. Реюньонда алғашқы субфоссильді құстың қалдықтары, тарсометатарсустың төменгі бөлігі 1974 жылы табылды, ал 1987 жылы британдық орнитолог Грэм С. Коулз оны *Ciconia* туысына жататын тұрқының жаңа түрі деп қарады. Қалдықтар үңгірден табылған, бұл оның сол жерге әкелінгенін және алғашқы қоныстанушылар жегенін көрсетті. Кейбір орнитологтар бұл қалдықтар Легуат сипаттаған үлкен, құпия құсқа тиесілі болуы мүмкін деп болжады. "Легуаттың алып" қазір жергілікті жойылып кеткен үлкен фламинголардың популяциясына негізделген деп есептеледі. 1987 жылы француз палеонтологтары Сесил Моурер Шовире мен Франсуа Муту үңгірде табылған ибистің тарсометатарс субфоссилін *Borbonibis latipes* (атауы "кең аяқты" дегенді білдіреді) деп сипаттады және ол *Geronticus* туысына жататын аққабақ ибистермен байланысты деп ойлады. 1994 жылы Коулз өзінің мәлімдеген "тұрқы" қалдықтары *Borbonibis*-ке тиесілі деген тұжырымға келді, өйткені олардың тарсометатарсилері ұқсас болды. 1987 жылы табылған бұл жаңалық ағылшын биологы Энтони С. Чеке *Borbonibis*-ті сипаттаушылардың біріне суффосильдер "солитари" болуы мүмкін деп ұсынды. 1995 жылы *Borbonibis latipes*-ті сипаттаушылар оны "Реюньон солитариы" деп атады және оны ибис туысы *Threskiornis*-ке қайта тағайындады, қазір ол де Селис Лонгшамптың 1848 жылғы "солитари" биномиалынан *solitarius* деген нақты атауымен біріктірілді (*Borbonibis latipes* кіші синонимге айналды). Авторлар қазіргі сипаттамалар *Raphinae* мүшесіне қарағанда ибистің сыртқы келбеті мен мінез-құлқына сәйкес келетінін, әсіресе салыстырмалы түрде қысқа және тік жамбасына байланысты және ибис қалдықтары кейбір жерлерде көп болғандықтан, атап өтті. Қазіргі жазушылар мұндай салыстырмалы түрде кең таралған құсты ешқашан атамаса, таңқаларлық болар еді, ал олар кейіннен қазбалардан белгілі басқа да түрлерді атады. Вальдор де Лозояның ойынша, ашық қанаттылық жас ерекшелік, ескі таксидермиялық үлгілерді ағартудың нәтижесі немесе жай ғана көркемдік лицензияға байланысты. 2018 жылы британдық орнитолог Джолион С. Париш пен Чеке суреттің кейбір мотивтерге сүйене отырып, 1614 жылдан кейін немесе тіпті 1626 жылдан кейін орындалғанын ұсынды. Реюньон ибисі скелетінің көптеген субфоссильдік элементтеріне жатқызылса да, Реюньоннан додоға ұқсас құстардың қалдықтары табылған жоқ. Чек пен Юм мұндай сезімдерді аралдағы додоның бар екендігіне деген жай "сену" және "өміт" деп жоққа шығарды. Чек пен Юм оның Мадагаскардың қасиетті ибисіне (*T. bernieri*) жақын екенін және сондықтан түпкілікті Африкалық тегін көрсетті. Реюньон ибисі биік биіктікте мекендегенін және, мүмкін, шектеулі таралуға ие болған. Алғашқы саяхатшылардың мәліметтері бойынша, түрлері олардың жағалауына жақын жерлерде табылған, бірақ 1667 жылға қарай олар тек қанаулы жерлерде ғана табылған. Құс 1670 жылдарға дейін шығыс жазықтарында сақталған болуы мүмкін. Көптеген соңғы XVII ғасырдың мәліметтері құстың дәмді тағам екенін айтса да, Фейилли оның жаман тамашаланғанын мәлімдеді. Бұл оның тоғандарға көшкенде және ұяларын жойған шошқалардан қашу үшін биік, қиын жерге көшкенде диетасын өзгерткендігінен болуы мүмкін. Оның ұшу қабілеті шектеулі болғандықтан, ол, әдетте, жерде ұялаған. Реюньонның көптеген басқа да жергілікті түрлері адамдардың қоныстануынан және аралының экожүйесін бұзудан жойылды. Реюньон ибисі хоопой құмырсқасы, Маскарен попугайы, Реюньон қасқырқұйрығы, Реюньон батпағы, Реюньон сұрғыр құсы, Реюньон түнгі қасқырқұйрығы және Реюньон қызғылт көгершін сияқты жақында жойылған басқа да құстармен бірге өмір сүрді. Жойылып кеткен жорғадаштарға Реюньон алып тасбақасы және сипатталмаған *Leiolopisma* скинкі кіреді. Маврикийдің кішкентай ұшатын жеміс жегіші және *Tropidophora carinata* бұрқасы Реюньон мен Маврикийде өмір сүрді, бірақ екі аралдан да жойылды.