Кіріспе
Voir dire (көбінесе /v/ɔɪ/r/ /d/aɪr/ деп айтылады; ортақ құқықта "ақиқатты айту" деген мағына беретін аңгло-нормандық термин) – сот процесінде судьяға белгілі бір мәселелерді шешуға көмектесетін рәсімдерді білдіретін заңдық термин. Ықтимал қазылардың әділ және бейтарап бола алатынын анықтау үшін олардан сұрақтар қойылады. Куәгерлердің куәлік беруге қабілеттілігін анықтау үшін олардан сұрақтар қойылады. Дәлелдердің қабылдануын анықтау үшін куәгерлер тексеріледі.
Voir dire ('/v//w//ɑːr// //d//ɪər/; often /v//ɔɪ//r// //d//aɪr/; from an Anglo Norman term in common law meaning "to speak the truth") is a legal term for procedures during a trial that help a judge decide certain issues:
Prospective jurors are questioned to decide whether they can be fair and impartial. Witnesses are questioned to decide their competence to testify. Witnesses are questioned to decide the admissibility of evidence.
Этимология
Ежелгі француз тілінен "voir" сөзі "шын" мағынасында (латынша "verus" – "шын", ежелгі прото-үнді тілінен (*were o) – "шын, сенімді"), ал "dire" сөзі "айту" мағынасында келген (латынша "dicere" – "сөйлеу, айту", ежелгі прото-үнді тілінен (*deik) – "көрсету", сондай-ақ "салтанатты түрде жариялау"). Бастапқыда бұл сөз қазылардың шындықты айтуға берген сертіне (verum dicere) қатысты. Бұл сөз ағылшын-норман тілінен енген.
Тарихи қолданысы
Кешегі ғасырларда, нақты бір қазыға шағым жасалған жағдайда, ол қазылар алқасының өзге мүшелерімен қаралатын еді, ал шағым жасалған қазы "ақиқатты айтуға" мағына беретін voir dire сертін қабылдауға міндетті болды. Бұл тәртіп қазылар алқасының шағымдарды қарау функциясы судьяға берілген кезде тоқтатылды.
Британдық одақтастықтың елдері, Ирландия және Гонконг
Англия мен Уэльсте, Кипрде, Гонконгте, Ирландияда, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Папуа-Жаңа Гвинеяда және Канадада бұл «ішкі сот отырысы» деп аталады. Бұл – дәлелдердің қабылдануын немесе куәгердің немесе қазылар алқасының құзыреттілігін анықтау үшін өткізілетін тыңдау. Көбінесе сотталушының іс-әрекетіне қатысты мәселелер, мысалы, дәлелдер, құзыреттілік немесе қазылар алқасының бейтараптығына әсер етуі мүмкін жағдайлар талқыланғандықтан, қазылар алқасы сот залынан шығарылуы мүмкін. Шотландия заңы бойынша қазылар алқасын таңдау кездейсоқ жүзеге асырылады және қылмыстық істерде бірнеше анық ерекшеліктер қарастырылған. Канададағы Эрвен патшайымға қарсы іс бойынша шешімде сотталушының куәлігі сот процесіне әсер ете алмайды. Егер судья сотталушыға қарсы шешім шығарса да, бұл ереже күшінде қалады. Судья сотталушының ішкі сот отырысында естігенін ескермеуге міндетті. Қазылар алқасы ішкі сот отырысында болмайды. Алайда, ішкі сот отырысында берілген дәлелдер сот процесінде де қарастырылуы мүмкін болғандықтан, тараптардың келісімімен уақытты үнемдеу үшін «аралас сот отырысы» деп аталатын рәсім қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда, егер ішкі сот отырысында берілген дәлелдер қабылдануға лайық деп танылса, олар қайтадан жария етілмей, тікелей негізгі сот процесіне көшіріледі. Австралиядағы куәліктер туралы ереже 1995 жылғы Дәлелдеу туралы заңның 189-бабында (Cth) былай делінген: «Ішкі сот отырысында тараптар куәларды шақыра алады, қарсы тараптың куәгерлерін тексеруге алып, сот процесіндегідей ұсыныстар жасай алады». Осылайша, Австралия юрисдикцияларында бұл термин қазылар алқасы сот залынан шығарылған кез келген сот отырысын қамтиды. Австралияның Жоғарғы Соты сот төрешісінің адвокатты сөгіп-өкімдеуі немесе адвокаттың сот процесін жүргізу туралы судьяға ұсыныстар жасауы үшін ішкі сот отырысының тиімді алаң екенін атап өтті.
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттарда voir dire – қазылар алқасына мүше болып сайлануға үміткерлердің тегі мен ықтимал көзқарастары туралы сұрақтар қойылатын процесс. "Voir dire – адвокаттардың белгілі бір іс бойынша қазылар алқасына кіретін адамдарды іріктеуі, немесе дәлірек айтқанда, оларды қабылдамау процесі". Бұл термин сарапшы куәгерлердің сотта өз пікірлерін білдіруге рұқсат алу алдында олардың тәжірибесі мен біліктілігі туралы сұрақтарға жауап беру процесіне де қатысты. Жоғарыда айтылғандай, Құрама Штаттарда (әсіресе Федералдық сот тәжірибесінде) voir dire куәгердің белгілі бір мәселе бойынша куәлік беруге қабілеттілігін немесе лайықтылығын бағалау үшін оның өмірі мен қызметінің зерттелуіне де сілтеме жасай алады. Voir dire әдісі көбінесе заң факультетінің студенттеріне сот процесін жүргізу курстарында оқытылады. Адвокаттар мен олардың қызметкерлері арасында бұл термин кейбір юрисдикцияларда қазылар алқасын құру процесін сипаттау үшін қолданылады. Қазылар алқасын іріктеу тәртібі сот пен сот отырысы өтетін жерге байланысты өзгеше болуы мүмкін. Қазылар алқасын іріктеу және voir dire жүргізу процесі қылмыстық істер бойынша адвокаттар үшін маңызды зерттеу саласы болып табылады. Мемлекеттік соттар жөніндегі ұлттық орталықтың жобасы – қазылар алқасын зерттеу орталығы, сондай-ақ Америка адвокаттар қауымдастығы да осы мәселені зерттеген. Voir dire бойынша жүргізілген зерттеулердің қорытындылары OnlineJury Research Update (OJRU) сайтында тегін қолжетімді.