Кіріспе

1650–1726 жылдары өмір сүрген ағылшын театр сыншысы, жюри мүшесі емес епископ және теолог Джереми Коллиер (Jeremy Collier; 23 қыркүйек 1650 – 26 сәуір 1726) – ағылшын театр сыншысы, жюри мүшесі емес епископ және теолог.

Өмір

Жеремия Коллиер Кембриджширдегі Стоу-кум-Куй қаласында дүниеге келді. Ол Кембридж университетінің Каюс колледжінде білім алып, 1673 жылы бакалавр, ал 1676 жылы магистр дәрежесін алды. Джеймс II-нің жақтасы болған Коллиер, Ұлы революциядан кейін Уильям III және Мэри II-ге адалдық ант беруден бас тартты, себебі ол қазы емес (қазы емес жарылысқа қараңыз). Жаңа монархтарға наразылығын одан әрі көрсету үшін, ол король мен патшайымды өлтіруге қастандық жасаған екі якобитті ашық түрде кешірді. 1713 жылы Джордж Хикс және екі шотланд епископы – Арчибальд Кэмпбелл мен Джеймс Гаддерар оны қазы емес епископқа бекітті.

Шығармалары

Коллиер – заңсыздыққа қарсылық білдірушілердің алғашқысы және төрт қағиданың белсенді қолдаушысы. (Заңсыздық схизмасына қараңыз) Революциядан кейінгі жылдары ол жаңа монархтардың заңдылығы мен заңсыздыққа қарсылық білдіруші епископтардың қызметтен шеттетілуіне қатысты бірнеше трактаттар жазды. Ол 1708–1714 жылдарға арналған «Ұлыбританияның шіркеу тарихы» еңбегімен танымал болды, оның саяси және теологиялық пікірлері сынға ұшырады, бірақ бәрібір кеңінен қолданылды. Оның «Алғашқы ағылшын реформаланған литургиясының құдайға сыйынған қызметіндегі кейбір дұғалар мен нұсқауларды қайта жаңарту себептері», 1717 жылғы еңбегі – қағидалар туралы пікірталас бастауын берді. Оның «Эсселері» өз заманында танымал болды, бірақ қазір көбінесе оқылмайды. Коллиер театрға қарсы polemic жазды, бірақ көптеген пуритандар сияқты емес, ол жоғары шіркеу монархисі болды. Коллиер Марк Аврелийдің «Ойлар» атты еңбегін ағылшын тіліне аударды.

Коллиер дау-дамай

Ағылшын драма тарихында Коллиер 1690 жылдардағы комедияға жасаған театралды шабуылымен танымал. Ол өзінің «Ағылшын сахнасының әдепсіздігі мен құдайсыздығы туралы қысқаша шолу» (1698) атты еңбегінде Уильям Конгрив, Джон Ванбру, Джон Драйден және Томас Д’Урфидің пьесаларын негізгі аргументтері ретінде пайдаланды. 1642 жылы басталған Англия азамат соғысы кезінде театрлар жабылып, 1647 жылы драмаға қатысқан немесе оны тамашалаған әркімді жазалау туралы заң қабылданды. Соғыстан кейін және Англиядағы аралық кезеңде Оливер Кромвель басқаратын пуритандар ағылшын үкіметінің көп бөлігін бақылады. Олар түрлі ойын-сауықтар мен ойын-сауық орындарына, олардың құдайсыз немесе әдепсіз деп есептелгеніне қатаң шектеулер қойды. 1660 жылғы Англияның қайта жаңғыруында драматургтер пуритандық шектеулерге қарсы әлдеқайда ерсілі пьесалармен жауап берді. Қайта жаңғыру кезеңінде қойылған пьесалар сол кездегі сыншылар тарапынан Елизавета дәуірінің ұлы драмаларымен салыстырылды. Алайда, бұл пьесалар некеге, моральға және дін қызметкерлеріне деген құрметсіздік танытқандықтан, олардың әдепсіз екені айтылды. Сонымен қатар, король Карл II әйелдерге сахнада ойнауға рұқсат берді, ал алғашқы актрисалардың кейбіреулері жаман беделге ие болды. Коллиердің жарияламалары әдепсіздіктің таралуын тоқтатуға бағытталған, бірақ олар пуритандар мен қайта жаңғыру драматургтері арасындағы дау-жанжалдың күшті күйзелісіне себепкер болды. Коллиер осы дәуірдегі сахналық қойылымдардағы құдайсыздық пен моральдық төмендеу деп есептеген нәрселерді сынап, шамамен 300 бетке жуық жазды. Бұл қайта жаңғыру театрының моральдық тұрғысынан жалпы шабуылдарынан бастап, сол кездегі драматургтерге қатысты нақты айыптамаларға дейін жетті. Коллиер театр сияқты ықпалды орынның – сол кезде театр моральдық тәрбие беруі керек деп саналған – моральдық зиян келтіретін мазмұнға ие болмауы керек деп мәлімдеді. Бұл жарияламалар Коллиер мен Ванбру сияқты драматургтер арасындағы памфлет соғысын бастады. Көптеген драматургтер оған тиісінше жауап берді, бірақ кейбіреулері осыдан қатты әсер етіп, театрдан толығымен кетіп қалды немесе комедия жазуға деген көзқарастарын өзгертті, олардың ішінде Конгрив те болды.

Салдары

Реставрация театр стилі Коллиердің памфлеттерінен кейін де біраз уақыт сақталғанмен, Коллиердің сын-пікірлерінің әсерінен жаңа, көбірек ұстанымды театр дами бастады. Пуритандардың қатаң моральдық принциптері және Коллиер сияқтылардың ықпалымен неоклассикалық драма, Реставрация драмасы гүлденген кезеңде де пайда бола бастады. Коллиердің заманында, әдептілікті реформалау қоғамдары театрларда ар-ұяқты сақтауға белсенділік танытты.

Сөздік

Кольер 1701 жылы "Ұлы тарихи, географиялық, генеалогиялық және поэтикалық сөздік" атты алғашқы энциклопедиясын жариялады. Ол мәтіннің бірнеше ертерек тарихшылардың еңбектеріне негізделгенін, әсіресе Луи Мореридің "Grand Dictionnaire Historique" атты еңбегінің сегізінші басылымынан алынғандығын ашық мойындады. Бұл еңбек 1701 жылдан 1705 жылға дейін Лондонда екі томдық болып шығарылды, ал 1688 жылдан бастапғы кезеңді қамтитын қосымша "басқа біреудің қолымен" сол жылдың соңында жарық көрді. 1721 жылы тағы бір қосымша, ал 1727 жылы екінші басылым шығарылды. Коллиердің қосымшалары бастапқы мәтінге қарағанда сапасы төмен болғандықтан және "Lexicon Technicum" еңбегімен бір уақытта жарық көргендіктен, бұл жұмыс сәтті деп есептелмеді.

Өлім

Коллиер 1726 жылғы 26 сәуірде қайтыс болды және 29 сәуірде Ескі Сент-Панкрас шіркеуінің зиратына жерленді. Қабірі қазіргі таңда табылмаған, бірақ Коллиер Бурдет-Кутс ескерткішіндегі жоғалған маңызды қабірлер тізіміне енбеген.