Кіріспе

Латын тілінде "күндің мүмкіндігін толық пайдалан" деген мағына беретін Carpe diem – латынша афоризм, көбінесе "күнді бағындыр" деп аударылады, римдік ақын Горацийдің "Одалар" (б.з.д. 23 ж.) шығармасының 1-кітабынан алынған.

Аударма

Карпе – Гораций қолданған «carpō» сөзінің екінші жаққа қаратылған, жекеше түріндегі қазіргі уақыттың белсенді етістік түрі, «жинау, теру» мағынасында, «көңіл көтеру, пайдалану» деген ұғымды білдіреді. Дием – «күн» деген мағынадағы dies сөзінің айқындама жайы (accusative) түрі. Осылайша, «carpe diem» сөзінің тікелей мағынасы – «күнді [пісіп жеткенде] теріп ал» болар еді, яғни, сәттен ләззаттан. Әртүрлі авторлар бұл түсініктің Горацийдің түпкі мағынасына жақын екенін айтқан. Латын тілінің ғалымы және Сент-Жозеф университетінің профессоры Мария С. Марсилио атап көрсеткендей, «carpe diem» – бұл бау-бақшаға қатысты метафора, поэманың контексінде «күнді теру» деп аудару дұрыс, ол пісіп келе жатқан жемістер мен гүлдерді теру және жинау, сондай-ақ табиғаттың сезімдік тәжірибесінен туындаған сәттен ләззат алуды білдіреді.

Ежелгі әдебиетте

Бұл ұғымның алғашқы жазбадағы көрінісі, Месопотамия мифологиясындағы Сідуридің Гилгамешке берген кеңесі болуы мүмкін, ол оған қайғыдан бас тартып, өмірді қууға кеңес береді. Дегенмен, кейбір ғалымдар бұл кеңесті Гилгамешке қайғыдан ғана бас тартуға шақыру ретінде қарастырады, "қайғының лиминалдық рәсімдерін кері қайтарып, Месопотамия қоғамының қалыпты және нормативті мінез-құлқына оралу".

Мағынасы

Хорацийде бұл тіркес ұзақ «carpe diem, quam minimum credula postero» сөзінің бір бөлігі болып табылады, ол көбінесе «Күнді бағала, ертеңге (болашаққа) аса сенім артпа» деп аударылады. Одада болашақтың белгісіз екені және болашақ оқиғаларды жақын арада болмайтын нәрсеге қалдырмау керектігі, керісінше, өзіңнің болашағыңды жақсарту үшін бүгін бар күшіңмен жұмыс істеу керектігі айтылады. Бұл тіркес әдетте Хорацийдің эпикурейлік көзқарасымен байланысты түсіндіріледі.

Басқа латын

Collige, virgo, rosas ("жина, қыз, раушандар") Аузоний немесе Вергилийге жатқызылған "De rosis nascentibus" ("Гүлдеп тұрған раушандар туралы", сондай-ақ Idyllium de rosis деп аталады) поэмасының соңында кездеседі. Ол жастарды уақыт өткізбей өмірден ләззат алуға шақырады; Роберт Херриктің 1648 жылғы "Қыздарға, уақытты бағалаңдар" атты өлеңіндегі "Гүлдерді жинаңдар, мүмкіндігіңізде" деген сөздермен салыстырыңыз. "De Brevitate Vitae" ("Өмірдің қысқалығы туралы"), көбінесе "Gaudeamus igitur" (Қуанайық) деп аталады, студенттік өмірдің қуанышын сезіну және бір күні өлетінімізді білу туралы танымал академиялық commercium әні. Бұл 1287 жылға дейін жатқан ортағасырлық латын тілінде жазылған. Осымен байланысты, бірақ ерекшеленетін memento mori (өлімші екеніңді есіңде ұста) деген сөз тіркесі бар, ол carpe diem сияқты мәнге ие. Гораций үшін өлімге ұшырауымыз – сәттің маңыздылығын түсінудің кілті. "Өлімші екеніңді есіңде ұста, сондықтан күнді пайдалан." Уақыт өте келе memento mori фразы көптеген ванитас суреттерінде көрсетілгендей, өкініш сезімімен байланысты болды. Бүгінде көптеген адамдар бұл екі фразаның қарама-қарсы көзқарасты білдіретінін ойлайды, яғни carpe diem өмірдің ләззатын сезінуге шақырады, ал memento mori оның құмарлығына қарсы тұруға шақырады. Бұл Гораций қолданған memento mori фразының бастапқы мағынасы емес.

Қазіргі кездегі атаулар

Қазіргі ағылшын тілінде "YOLO" деген сөз "сен бір рет қана өмір сүресің" дегенді білдіреді. 1989 жылы шыққан америкалық "Dead Poets Society" фильмінде Робин Уильямс сомдаған ағылшын тілі мұғалімі Джон Китинг: "Carpe diem. Күнді бағалаңдар, жігіттер. Өмірлеріңді керемет ететіндей етіңдер." деп айтады. Кейіннен бұл сөзді Америка кино институты ең ұлы 95 сөз тіркесі деп таныды. "Animal Crossing" ойындары сериясында балық аулағанда осы сөз тіркесіне сілтеме жасайтын хабарламаларды көруге болады. "Animal Crossing" және "Animal Crossing: Wild World" ойындарында крейсерлік сазанды ауласаңыз, "Мен крейсерлік сазанды ауладым! Күнді бағалаңдар!" деген хабарлама пайда болады. "Animal Crossing: New Leaf" ойынында карпты ауласаңыз, "Мен карп ауладым! Мен шынымен де күнді бағаладым!" деген хабарлама шығады. Терри Пратчеттің "Carpe Jugulum" комик-фантастикалық романы атауындағы сөз тіркесін "күнді бағалау" орнына "жұтқыншақты бағалау" деп аударады. 2011 жылы "Phineas and Ferb" мультсериалының "Rollercoaster" эпизоды "Carpe diem" әнімен аяқталады. 2017 жылғы корей драмалық сериалы "Chicago Typewriter" да "Carpe Diem" клубы Шин Юлге тиесілі болып, Сео Хви Янг жетекшілік ететін Жосон жастарының азаттық альянсының революциялық қызметтерінің ортасы болып табылады. Әлеуметтік философ Роман Кржарич өзінің "Carpe Diem Regained" (2017) кітабында "carpe diem" тұтыну мәдениетінің кестесіне, белгілі бір уақытта жұмыс істеуге, тұтыну мәдениетіне және апталар мен демалыс күндеріне жоспарлауға қарсы жауап екенін айтады, "жасап қой" орнына, күнді бағалауға арналған ой эксперименттерімен күнтізбеге енгізбеуге шақырады. Joker Out тобының "Carpe Diem" әні 2023 жылғы "Евровидение" ән байқауында Словенияны ұсыну үшін пайдаланылды. "Еуропадағы демократия 2025" қозғалысы қолданатын DiEM аббревиатурасы латын афоризміне сілтеме жасайды. "Beetlejuice" мюзиклындағы "The Whole Being Dead Thing" әнінде Beetlejuice айтады: "Біз көбірек күнді бағалауымыз керек еді / Енді біз оларды ешқашан көрмейтін боламыз!".