Кіріспе
Грузин ақыны Шота Руставели (1160 ж. шамамен – 1220 ж. кейін), тек Руставели деп танылатын, ортағасырлық грузин ақыны болған. Ол Грузияның алтын ғасырының ең көрнекті ақыны және грузин әдебиетіне зор үлес қосушылардың бірі саналады. Руставели "Пантераның терісін жамылған батыр" грузин ұлттық эпостық поэмасының авторы.
the Georgian poet
Shota Rustaveli (, c. 1160 – after c. 1220), mononymously known simply as Rustaveli, was a medieval Georgian poet. He is considered to be the pre eminent poet of the Georgian Golden Age and one of the greatest contributors to Georgian literature. Rustaveli was the author of The Knight in the Panther's Skin, a Georgian national epic poem.
Өмірбаян
Руставели туралы замандас дереккөздерден көп мәлімет жоқ. Шота Руставели 1166 жылы дүниеге келген. 1191 жылы ол Тамар патшайымның Қаржы министрі қызметін бастады. Оның өзінің поэмасы, атап айтқанда, прологы оның кім екеніне қатысты белгілі бір ақпарат береді: ақын өзін «бір Руствели» деп таныстырады. «Руствели» – тегі емес, «Руставидің иесі» немесе «Руставилық» деп түсіндірілетін аумақтық эпитет; 1975 жылы Синайдағы Әулие Екатерина монастырында табылған X ғасырға жататын қолжазба фрагменті, Ру(и)ставтели ақсүйек әулетінің тегі ретінде қолданылғанын көрсетеді. Кейінгі грузин авторлары, XV-XVIII ғасырларда, одан да толық мәлімет береді; олардың көпшілігі оны Шота Руставели деп атайды, осы ат Иерусалимдегі бұрынғы грузин ғибадатханасы – Әулие Крест монастырындағы фрескада және құжатта сақталған. Фресканы грузин саяхатшысы Тимоте Габашвили 1757/58 жылдары сипаттаған, ал грузин ғалымдары тобы 1960 жылы оны қайта жария етті. Сол Иерусалим құжаты Шотаны монастырьдің демеушісі және мехурчлетхутсеси («жоғарғы қазынашы») деп атайды, бұл Руставелидің Тамар патшайымның сарайында министр болған және қарт жасында монастырьға зейнетке шыққан деген халық аңызымен сәйкес келеді. Халықтық дәстүр де, XVII ғасырдың патша ақыны Архил де Руставелиді Оңтүстік Грузияның Месхетия аймағының тумасы деп көрсетеді, оның туған ауылы Рустави осы аймақта орналасқан (қазіргі Аспиндза муниципалитеті, оны Тбилисиге жақын заманауи Рустави қаласымен шатастырмау керек). Оның 1160-1165 жылдар аралығында дүниеге келгені болжамдалады. Аңыз бойынша, Руставели ортағасырлық грузин академияларында – Гелати мен Икальтода, содан кейін «Грекияда» (яғни Византия империясында) білім алған. Ол өзінің маңызды туындысын 1180 жылдардан ертерек емес, ал 13 ғасырдың басында, ең ықтимал 1205-1207 жылдары жазған болуы керек. Шота Руставели 1245-1250 жылдар аралығында қайтыс болды. Руставели парсы тілін жақсы білгендіктен, «оны қате аудармаларға жүгінбестен оқи және бағалай алған». Руставели парсы тілінде де өлеңдер жазған болуы мүмкін.
Пантера терісін жамылған салт атты
"Пантер терісімен киінген батыр" көптеген тілдерге аударылған. Ол алғаш рет 1712 жылы Грузияның астанасы Тбилисиде жарық көрді. "Пантер терісімен киінген батыр" қолжазбалары Грузияда жасалған туындылардың арасында ерекше орынға ие. 16 ғасырға жататын осы мәтіннің екі данасы Тбилисидегі Грузия Ұлттық қолжазбалар орталығында сақтаулы. Сондай-ақ, онда 14 ғасырға дейін жететін поэманың бірнеше жолдары да бар. Поэманың қалған барлық көшірмелері 17 ғасырға тиесілі.
Иерусалимдегі Руставели қабырғалық суреті
Шота Руставелидің қазіргі замандағы жалғыз белгілі суреті Иерусалимдегі Киелі Крест монастыры шіркеуінің оңтүстік-батыс тірегінің шығыс жағына салынған. Ол екі ірі қасиетті кісінің бейнесінің астында орналасқан және грузин тіліндегі жазумен бірге келеді. 2004 жылғы маусымда белгісіз біреу бұл портретті қиратып, Руставелидің бетін және оның атын қамтитын грузин жазуының бір бөлігін сызып тастады. Грузия бұл құнды фресканың зақымдануына байланысты Израильге ресми шағым түсірді. Портрет және жазу қайта жаңартылды.
Мұра
Грузияның өнер және әдебиет саласындағы ең жоғары мемлекеттік сыйлығы – Шота Руставели мемлекеттік сыйлығы. Тбилисидің басты тас жолы – Руставели даңғылы. Тбилисиде оның есімімен аталған көптеген нысандардың ішінде Руставели театрын, Грузия Ұлттық ғылым академиясының Грузин әдебиеті Шота Руставели институтын, Шота Руставели Тбилиси халықаралық әуежайын және Руставели метро станциясын кездестіруге болады. 1995 жылы валюта айналысқа енгізілгеннен бері 100 грузин лари банкнотасында Руставелидің суреті бейнеленген. 2001 жылы Израиль және Грузия Шота Руставелиді құрметтеп пошта маркаларын бірлесіп шығарды. Бұрынғы Кеңес Одағының бірнеше қалаларында Руставелидің есімімен көшелер аталған, олардың ішінде Мәскеу, Санкт-Петербург (Ресей), Киев, Львов (Украина), Ташкент (Өзбекстан), Ереван, Гюмри (Армения) және басқа да қалалар бар. Мысалы, Иерусалимдегі Крест монастырына дейін жететін жол да оның есімімен аталады. 19 ғасырдағы венгр суретшісі Михай Зичи, Руставелидің поэзиясының көптеген басылымдарында қолданылған классикалық иллюстрацияларын жасағандығы үшін Грузияда "халық суретшісі" атағына ие болды. Тбилисиде Зичидің еңбегін еске алу үшін мүсін және көше орнатылған. Грузин композиторы Тамара Вахвахишвили Руставелидің поэзиясын дауыс пен оркестрге арналған шығармасында музыкаға қосты.