Кіріспе

Ливияның валютасы – динар (دينار; белгісі: LD латын әліпбиінде, ل.د араб әліпбиінде; коды: LYD). Динар 1000 дирхамға (درهم) бөлінеді. Оны Ливия Орталық банкі шығарады, сонымен қатар банктік жүйені қадағалайды және несие беруді реттейді.

Тарих

Ол 1971 жылдың қыркүйегінде енгізілді және фунт стерлингтің орнына тең құнмен қолданысқа кірді. Валютаның бағамы 2,80 SDR/динар есебімен арнайы тарту құқығына бекітілді. 1972 жылы Ливия Араб Сыртқы Банкі шетелдік инвестициялармен айналысу үшін құрылды. 1973 жылдың ақпан айында динардың бағамы АҚШ долларына 0,29679 динардан (1 LD = 3,37 АҚШ доллары) белгіленді, бұл бағам 1986 жылға дейін сақталды. 1986 жылдың 18 наурызында динар 1 динар = 2,80 SDR шартымен арнайы тарту құқығына ауыстырылды. 1986 жылдың 1 мамырында динардың бағамы 2,80 SDR-ден 7,5% шеңберде еркін сауда жасауға рұқсат етілді. Бұл шеңбер кейін бірнеше рет кеңейтілді. 1990 жылдардың ортасында валюта АҚШ долларына қатысты біртіндеп құнсыздана бастады және 2001 жылы 1,55 АҚШ долларына жетті. 2002 жылы динар 50%-ға төмендеп, 0,77 АҚШ долларына дейін құнсыздады. Ливия Орталық Банкінің вице-президенті Әли Мохаммед Салем 2011 жылдың 27 желтоқсанында Рейтер агенттігіне берген сұхбатында Ливия динарының бағамы бірден үш жылға дейін арнайы тарту құқығына бекітілетінін мәлімдеді. 2021 жылдың 3 қаңтарында бағамдарды біріктіру нәтижесінде барлық операциялар бойынша динардың бағамы 1 АҚШ долларына 4,48 LD құлдырады, бұл ресми және қара нарықтағы бағамдар арасындағы айырмашылықты жойды.

Монеталар

1975 жылға дейін миллиме (дирхамға тең) ескі монеталар айналыста болды. 1975 жылы 1 дирхам, 5 дирхам, 10 дирхам, 20 дирхам, 50 дирхам және 100 дирхам номиналындағы монеталар енгізілді, олар Араб Республикалары Федерациясының елтаңбасын бейнеледі. 1979 жылы осы монеталардың екінші сериясы шығарылды, олардың номиналы да сол болды, бірақ елтаңбаның орнына атты суреті салынды. LD 1/4 және LD 1/2 монеталары 2001 және 2004 жылдары шығарылды. 2009 жылы жаңа 50 дирхам, 100 дирхам, LD 1/4 және LD 1/2 монеталары шығарылды. 1 дирхам, 5 дирхам, 10 дирхам және 20 дирхам монеталары айырбас құралы ретінде сирек қолданылады. Дегенмен, олар әлі де заңды төлем құралы мәртебесін сақтайды. 2013 және 2014 жылдары Ливия Орталық банкі LD 1/4 және LD 1/2 монеталарын, сондай-ақ 50 дирхам және 100 дирхам монеталарын шығарды. Қазіргі ливиялық динар монеталары Бейне Құны Құрамы Диаметрі Салмағы Қалыңдығы Шеті Шығарылған жылы 50 дирхам Мыс-никель қапталған болат 23 мм 5.1 г 1.77 мм Тісті 2014 100 дирхам Мыс-никель қапталған болат 26 мм 6.54 г 1.9 мм Тегіс 2014 LD 1/4 Нордикалық алтын 26 мм 6.55 г 2 мм Тісті 2014 LD 1/2 Екі металл: ортасы нордикалық алтын, ал шеті мыс-никель 27 мм 7.05 г 1.9 мм Тісті 2014

Банкноттар

1971 жылы LD 1/4, LD 1/2, LD 1, LD 5 және LD 10 номиналдарында банкноттар енгізілді. 1980 жылдың 15 мамырында LD 5 және LD 10 номиналдарына жаңа банкноттар шығарылды (сол кездегі құны 7 фунт стерлинг және 14 фунт стерлинг, немесе 16 және 32 АҚШ доллары), және Ливия азаматтарына Орталық мемлекеттік банк филиалдарында қолданыстағы банкноттарын айырбастауға бір апта уақыт берілді, содан кейін ескі LD 5 және LD 10 банкноттары құндылығын жояды. Алайда, айырбастау жүргізген адамдарға әр клиентке жаңа банкноттардың 1000 лираға дейін ғана рұқсат етілетіні туралы хабарланды, бұл «орта таптың жинаған ақшасын, сондай-ақ қара нарықтың жинаған ақшасын» жойды және «ақша тапшылығын бастан өткерген Қаржы министрлігіне 1,5 миллиард фунт стерлинг пайда әкелді». Халықтың наразылығынан кейін Ливия басшысы Муаммар Каддафи 11 маусымда тұтқындалған ақша Ливияның 167 жергілікті «Халық Конгресімен» толық консультациясыз тартылып алынбайтынын немесе инвестицияланбайтынын мәлімдеді. 2002 жылы LD 20 номиналы қосылды. 2008 жылдың 27 тамызында Ливияның Орталық банкі жаңа 50 лиралық банкнотты жариялады, ол 2008 жылдың 31 тамызында айналысқа шығару жоспарланған еді. Бұл банкнот бұрыннан айналыста болды және оның бетінде Каддафидің суреті бар еді. Банкноттардың 2-ші сериясынан бері бейнеленген тақырыптар өзгерген жоқ, тек 4-ші сериядағы LD 1 банкнотының жаңа дизайны болған Каддафидің портреті ғана өзгерді. 2011 жылғы Бірінші Ливия азаматтық соғысында Каддафи үкіметінің құлатылуынан кейін Орталық банк басшысы Гасем Аззоз, құлатылған басшының суреті бар банкноттар әлі де айналыста екенін және оларды Ұлттық ауысу кеңесі мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын төлеу үшін қолданатынын айтты. Банк қайта жобаланған банкноттар үшін конкурс жариялады, олар ақырында Каддафинің суреті бар банкноттарды алмастыратын болады. Орталық банк LD 50 банкнотын 2012 жылдың 14 қаңтарында айналыстан шығара бастады. Ливиялықтар банктерге 15 наурызға дейін банкнотты тапсыруы керек. Орталық банк медиа-менеджері Иссам Буаджила LD 1 және LD 20 банкноттары жақын арада айналыстан шығарылатынын мәлімдеді. Орталық банк басшысы Омар Елкабер банк жаңа банкноттарды басып шығара бастағанын мәлімдеді. Ливияның Орталық банкі 10 лиралық банкноттың жаңартылған нұсқасын шығарды, мысалы, жоғарғы оң жақтағы «Жамахирия» деген Каддафи дәуірінің атауы алынып тасталды, сондай-ақ екі онжылдықтан бері алғаш рет банкнотта ағылшын тілі қолданылды. Сонымен қатар, сериялық нөмірдің префиксі жүйесі «1» деп қайта орнатылды. Жаңартылған LD 10 банкнотының екі нұсқасы шығарылды, біреуі Орталық банк атауының әріптерінің басында үлкен әріптермен жазылған, оны Ұлыбританияның De La Rue баспасы басып шығарды, ал екіншісі Орталық банк атауы барлық үлкен әріптермен жазылған, оны Францияның Oberthur Technologies баспасы басып шығарды. Екі банкноттың тағы бір айырмашылығы – голографиялық жапсырма, банкноттың жоғарғы сол жақ бұрышындағы символдар және дата. De La Rue нұсқасы бұрынғы нұсқасымен бірдей, бірақ бірден-бір айырмашылығы – сериялық нөмір префиксі, ол «7A» деп белгіленген. Oberthur Technologies нұсқасында басқа голографиялық жапсырма, банкноттың жоғарғы сол жақ бұрышындағы ай және жұлдыз символы, сериялық нөмір префиксі «1» және 17.02.2011 күні (2011 жылғы 17 ақпан, Ливия революциясы мен азаматтық соғысы күні) қосылған. LD 5 банкнотының жаңартылған нұсқасы LD 10 банкнотының өзгертілген нұсқасына ұқсас өзгертілген белгілермен шығарылды. Ағылшын мәтіні артқы жағындағы араб мәтінін алмастырды, алдыңғы және оң жақ жоғарғы жағындағы «Жамахирия» деген жазу алынып тасталды, ал Каддафи дәуіріндегі бүркіт гербі Аль Хани шайқасына арналған ескерткіштен алынып тасталды. 2013 жылдың 17 ақпанында Ливиядағы азаматтық соғыстың екінші жылдығына орай Ливияның Орталық банкі LD 1 банкнотын шығарды, бұл 2011 жылғы Ливия революциясы мен азаматтық соғысынан кейін оның алғашқы шығарылымы болды. Банкноттың алдыңғы жағында Ливия көтерілісшілерінің туын көтеріп, Каддафиге қарсы шерушілер бейнеленген. Банкноттың артқы жағында Ливияның туы және бейбітшілік көгершіндері бейнеленген. 2013 жылдың 31 наурызында Ливияның Орталық банкі 20 лиралық банкнотты шығарды. Алдыңғы жағында Гадамес қаласындағы мектеп, артқы жағында Әл-Атеек мешіті мен Оула оазисі бейнеленген. 2013 жылдың маусым айында Ливияның Орталық банкі 50 лиралық банкнотты шығарды. Жасыл түсті банкноттың алдыңғы жағында Бенгазидегі итальяндық маяк, артқы жағында Тадрат Акакус тауларындағы тау жыныстары бейнеленген. Бұл Ливиядағы Crane компаниясының «Motion» жібін пайдаланған алғашқы банкнот. Ливия динары банкноттарының сериясы Серия Номиналдар Түстер Шығарылған күндер 1 LD 1/4, LD 1/2, LD 1, LD 5 және LD 10 Қызғылт сары, күлгін, көк, зәйтүн және сұр 1971–1972 2 Барлық жасыл 1980–1981 3 Көгілдір, қоңыр, күлгін, жасыл және түрлі-түсті 1984 4 Түрлі-түсті 1988 – шамамен 1990 LD 1/4, LD 1/2 және LD 5 банкноттарында ағылшын тілінде мәтін 4, жаңартылған Шамалы өзгеріс шамамен 1991–1993 LD 1/4, LD 1/2 және LD 5 банкноттарындағы ағылшын тіліндегі мәтін алынып тасталды 5 LD 1/4, LD 1/2, LD 1, LD 5, LD 10 және LD 20 Түрлі-түсті 2002 6 LD 1, LD 5 және LD 10 Көгілдір, күлгін және жасыл 2004 Жаңа қолдан жасалған фольга (LD 1 және LD 5) немесе голограмма (LD 10) алдыңғы жағының жоғарғы сол жағында жаңа қолдан жасалған құрал 7 LD 1, LD 5, LD 10, LD 20 (2-ші серия), LD 50 (1-ші серия) Көгілдір, қызыл және жасыл 2008–2009 Жаңа дизайн және күшейтілген қауіпсіздік мүмкіндіктері 7A LD 5 және LD 10 Қызыл (LD 5), Жасыл (LD 10) 2011 2012 «Жамахирия» деген Каддафи дәуіріне сілтемелер алынып тасталған 7-ші сериядағы банкноттармен бірдей 1 (2013–қазіргі уақытқа дейін) LD 1, LD 5, LD 10, LD 20, LD 50 Түрлі-түсті 2013–қазіргі уақытқа дейін 2011 жылғы Ливия революциясынан кейінгі банкноттардың алғашқы сериясы 2 (2019) LD 1 Көгілдір 2019–қазіргі уақытқа дейін Ливия динарының полимерлік субстратқа шығарылған алғашқы банкноты, 2011 жылғы Ливия революциясының 8 жылдығына арналған 3 (2021) LD 5 Қоңыр 2021–қазіргі уақытқа дейін Ливия динарының полимерлік субстратқа шығарылған екінші банкноты.

Халықтық номенклатура және атаулар

Ливиялық динарды көбінесе джни (батыс Ливия диалектісі) немесе джне (шығыс Ливия диалектісі) деп атайды, бұл британдық гинеяның атынан шыққан (мысыр фунты үшін генех جنيه), ол жиырма бір шиллингке тең алтын монета. "Динар" атауы ресми орталардан тыс жерлерде сирек қолданылады. Дирхам – ресми бөлшек бірлік – күнделікті сөйлесуде ешқашан айтылмайды. Оның орнына, 1 гарш = 10 дирхам есебімен, "қырш" сөзінің түрі – "гарш" қолданылады. Мың динарды әдемілеп "кило" деп атайды. Сонымен қатар, бес динарлық және он динарлық банкноталар кейде жас буынның ерлер жаргонында сәйкесінше "фаифа" және "цена" деп аталады, бұл ағылшын тіліндегі "бес" және "он" сөздерінің ойыншықтай феминизациясы, сондай-ақ британдық жаргоннан қалған "fiver" және "tenner" сөздері болуы мүмкін. Ливиялықтар өз валютасын 10 динарлық банкнотада бейнеленген ливиялық азаттық күрескері Омар әл-Мохтардың есімімен атайды.

Шығыс Ливия динары

2016 жылдан бері Ливияның Орталық банкі Өкілдер палатасымен бірігіп, өз ливиялық динарын шығарды, құрамында LD 20 және LD 50 банкноттары мен LD 1 монетасы бар. Бұл банкноттар мен монеталар Ресейдегі Goznak баспасымен басылып, дайындалды. Олар елдің шығыс жартысында қолма-қол ақша тапшылығына жауап ретінде шығарылды, бұл Ливияның шығыс және батыста екі қарсы үкіметі бар екенін көрсетеді.