Бидің тарихы: ежелгі дәуірден бастау, мәдени мұраның көрінісі, сезімдерді жеткізу және адамдар арасындағы байланыс. Би – өнер мен руханиаттың үйлесімі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бидің дамуының уақыт жолы
Timeline of the development of dance
Би тарихын зерттеу қиын, себебі би көбінесе мыңжылдықтар бойы сақталатын, тас құралдар, аң аулау құралдары немесе үңгір суреттері сияқты нақты анықталатын материалдық іздерді қалдырмайды. Бидің адам мәдениетінің бір бөлігі ретінде қашан пайда болғанын дәл анықтау мүмкін емес. Би әр қоғамда әртүрлі болатын эстетикалық құндылықтарға толы және сол қоғамның мәдени мұрасын көрсететін символизммен оранып, осылайша әр қоғамнан ерекшеленеді. Би арқылы оқиға айтуға, сезімдер мен эмоцияларды жеткізуге, сондай-ақ басқалармен және өзіңізбен байланыс орнатуға болады.
The history of dance is difficult to access because dance does not often leave behind clearly identifiable physical artifacts that last over millennia, such as stone tools, hunting implements or cave paintings. It is not possible to identify with exact precision when dance becomes part of human culture. Dance is filled with aesthetic values, making it distinct from one society to another and is shrouded in symbolism that expounds on the cultural heritage of a community accordingly being unique from one society to another. Dance can help tell a story, convey feelings and emotions, and connect with others and ourselves.
Ерте заманғы би
Биге деген табиғи құлшыныс, адамзатқа айналудан бұрынғы ертедегі приматтарда болған болуы мүмкін. Би ежелгі адамзат өркениеттері пайда болмас бұрын, рәсімдердің, обрядтардың, тойлардың және көңіл көтерудің маңызды бөлігі болған. Археология ежелгі заманнан бергі бидің іздерін ұсынады, мысалы, Үндістандағы 10 мың жылдық Бхимбетка үңгірлік суреттері және б.з.д. 3300 жылға дейінгі Мысыр қабірлеріндегі билеген адамдардың бейнелері. Көптеген қазіргі заманғы би түрлерінің тамыры ежелгі дәуірдегі тарихи, дәстүрлі, салтанатты және этникалық билерге жетеді.
The natural impulse to dance may have existed in early primates before they evolved into humans. Dance has been an important part of ceremony, rituals, celebrations and entertainment since before the birth of the earliest human civilizations. Archaeology delivers traces of dance from prehistoric times such as the 10,000 year old Bhimbetka rock shelters paintings in India and Egyptian tomb paintings depicting dancing figures from c. 3300 BC. Many contemporary dance forms can be traced back to historical, traditional, ceremonial and ethnic dances of the ancient period.
Әлеуметтік байланыс және байланыс құралдары
Би ертедегі адамдардың өмір сүруі үшін маңызды болған ынтымақтастықты нығайтатын әлеуметтік байланыс құралы болған болуы мүмкін. Зерттеулер қазіргі заманғы ең шебер бишілердің жақсы әлеуметтік коммуникацияға бейімділікті анықтайтын екі нақты генмен байланысты екенін көрсетті. Сондай-ақ, бидің қарым-қатынас жасау механизмін түсіну үшін "кинестетикалық" термині дұрыс таңдау болып табылады, ол адамның өз денесінің қозғалысын сезіну қабілетін білдіреді. Бұл сөз екі бөліктен тұрады: (кинейн – қозғалу, эстезис – қабылдау). Ал би – қарым-қатынас құралы ретінде тіл сияқты, оны түсінуге, сезінуге, көруге және естуге болады. Биші адам барлық дене мүшелерін және сезімдерін қолданғанда, ол көрермендерге белгілі бір хабар жібергендей болады. Би қимылдары мен қосымша дыбыстар да маңызды рөл атқарады. Топпен орындалған биде қол ұстасу, иекке сүйену немесе бір-біріне қарама-қарсы билеу адамдардың байланысқандай сезінуіне және бір-бірімен ынтымақтасуына көмектеседі.
Dance may have been used as a tool of social interaction that promoted cooperation essential for survival among early humans. Studies found that today's best dancers share two specific genes associated with a predisposition for being good social communicators. Also, the term "kinesthetic" is the right term to help understanding how dance makes communication, and it means recognition of movement of one's own body, this word is a combination of two words (kinein=to move, aesthesis= perception). And dance in communication is like language, you can understand, feel, see and hear. When someone uses all the body muscles and feeling in a dance you will send like a message to the audience or who was watching. So dance moves and background sounds play a big role too. When there is a group performance by holding hands or shoulders or even dancing opposite each other makes them feel communicated and bonded.
Халықтық мерекелер ретінде
Көптеген ежелгі билер ата-бабаларымыз әлемдегі тыныштық сақталуы үшін құдайларды көңілді ұстау қажет деп сенген, оларға арналған қасиетті рәсім ретінде орындалған. Би көптеген тойларда қолданылып, бүгінгі күнге дейін сақталған. Тарих барысында бидің түрлі мақсаттары болғанын көреміз, мысалы, халық билері, егін жинау және құдайға табыну. Бидің дамуы халықтық бастаулардан сарайлардағы қойылымдарға, ал қазір театрға немесе тіпті киноға дейін жетті.
Many dances of the early periods were performed as a ritual to the gods who ancestors believed needed to be kept entertained for world peace. Dance used in many celebrations and until now. Throughout history we can notice that dance had many uses such as also community dance, harvesting and worship. Dance evolution started as folk origins to court presentations and now theater or even cinema movies.
Салтанаттар мен рәсімдерде
Би діни немесе шамандық рәсімдерде орындалуы мүмкін, мысалы, құрғақшылық шағында жасалатын жаңбыр биі. Жаңбыр шақыру үшін би билейтін шамандар туралы ежелгі қытай мәтіндерінде айтылған. Би – ежелгі Египеттегі кейбір діни обрядтардың маңызды бөлігі, сондай-ақ би африкалық халықтардың көптеген рәсімдері мен обрядтарының ажырамас бөлігі болып табылады. Әдет-ғұрыптық билер храмдарда және діни мерекелерде орындалуы мүмкін, мысалы, Үндістанның Раса билері (көптеген үнді классикалық билерінің бастауы әдет-ғұрыптық билерде болуы мүмкін) және Тибеттің Чам билері.
Dance may be performed in religious or shamanic rituals, for example in rain dance performed in times of drought. Shamans dancing for rain is mentioned in ancient Chinese texts. Dance is an important aspect of some religious rites in ancient Egypt, similarly dance is also integral to many ceremonies and rites among African people. Ritual dances may also be performed in temples and during religious festivals, for example the Rasa ritual dances of India (a number of Indian classical dances may have their origin in ritual dances), and the Cham dances of Tibet.
Емдеу әдісі ретінде
Бидің тағы бір ерте пайдалануы емдік рәсімдердегі екстаздық транс күйлеріне бастау болуы мүмкін. Биді осы мақсатта Бразилияның жаңбырлы ормандарынан Калахари шөліне дейінгі көптеген мәдениеттер қолданады. Ортағасырлық Еуропаның өлім билері (danses macabres) қатысушыларды аурудан қорғайды деп есептелген; алайда, осы билердің гистериясы мен ұзақтығы кейде шаршаудан өлімге алып келген. Еуропа мәдениетінде би туралы ең алғашқы жазбалардың бірі Гомерге қатысты, оның "Илиадасында" хорея (χορεία khoreia) сипатталған. Ерте гректер би өнерін түрлі сезімдерді көрсететін жүйеге айналдырды. Мысалы, Фуриялардың биі осылай бейнеленгенде, оны көргендердің арасында қорқыныш тудыратын. Грек философы Аристотель биді поэзиямен теңестіріп, кейбір бишілердің ырғақты қимылдармен мінез-құлықты, сезімдерді және іс-әрекеттерді көрсете алатынын айтты. Грек мүсіншілерінің ең көрнектілері бишілердің поздарын, сезімдерді бейнелеу өнері үшін зерттеді.
Another early use of dance may have been as a precursor to ecstatic trance states in healing rituals. Dance is used for this purpose by many cultures from the Brazilian rainforest to the Kalahari Desert. Medieval European danses macabres were thought to have protected participants from disease; however, the hysteria and duration of these dances sometimes led to death due to exhaustion. In European culture, one of the earliest records of dancing is by Homer, whose Iliad describes chorea (χορεία khoreia). The early Greeks made the art of dancing into a system, expressive of all the different passions. For example, the dance of the Furies, so represented, would create complete terror among those who witnessed them. The Greek philosopher, Aristotle, ranked dancing with poetry, and said that certain dancers, with rhythm applied to gesture, could express manners, passions, and actions. The most eminent Greek sculptors studied the attitude of the dancers for their art of imitating the passion.
Үнді классикалық биі
Биді сипаттайтын ең алғашқы қолжазба – Натья Шастра, оған классикалық үнді биінің қазіргі заманғы түсіндірмесі негізделген (мысалы, Бхаратанатьям). Соңғы моғолдар мен Оудх навабтарының билігі тұсында би «наутч» деп аталатын, әдепсіз сезімталдыққа толы мәртебеге түсіп қалды. Кейіннен британдық билік биді әдепсіз саудамен және жезөкшелікпен байланыстырып, бидің қоғамдық өнер көрсетуіне тыйым салды. Көптеген адамдар бұған қарсы болды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алды және биге бұрынғы даңқына оралуы үшін қолайлы жағдай жасады. Классикалық формалар мен аймақтық ерекшеліктер қайта жаңғыртылды, этникалық ерекшеліктер құрметке ие болды, ал оларды шеберлердің жеке дарынымен және жаңа өнертапқыштармен үйлестіру арқылы классицизм сақталған, бірақ жаңа бейнесі бар би пайда болды. Шри-Ланкада ежелгі сингалдық жылнама Махавамсада, патша Виджая б.з.д. 543 жылы Шри-Ланкаға қонғанда, тойдан музыка мен бидің дыбыстарын естігені айтылады. Шри-Ланка билерінің тарихы ежелгі тайпаларға, ал одан бұрынғы инь-ян егіздері мен «яккалар» (шайтандар) туралы мифтерге дейін жетеді. Шри-Ланканың классикалық билері (канди билері) жоғары дамыған тала (ритм) жүйесіне ие және талампатта деп аталатын қоңыраулармен сүйемелденеді.
An early manuscript describing dance is the Natya Shastra on which is based the modern interpretation of classical Indian dance (e. g. Bharathanatyam). During the reign of the last Mughals and Nawabs of Oudh, dance fell down to the status of 'nautch', an unethical sensuous thing of courtesans. Later, linking dance with immoral trafficking and prostitution, British rule prohibited public performance of dance. Many disapproved it. In 1947, India won its freedom and created for dance an ambience where it could regain its past glory. Classical forms and regional distinctions were re discovered, ethnic specialties were honored, and by synthesizing them with the individual talents of the masters in the line and fresh innovations, emerged dance with a new face but with classicism of the past. In Sri Lanka, the ancient Sinhalese chronicle Mahavamsa states that when King Vijaya landed in Sri Lanka in 543 BCE he heard sounds of music and dancing from a wedding ceremony. The origins of the dances of Sri Lanka are dated back to the aboriginal tribes, and to the mythological times of aboriginal yingyang twins and "yakkas" (devils). The classical dances of Sri Lanka (Kandyan dances) feature a highly developed system of tala (rhythm) and provided by cymbals called thalampataa.
Қытай биі
Қытай билерінің ұзақ тарихы бар. Көне мәтіндерде айтылған, мысалы, жеңмен қимылдармен билеу сияқты кейбір билер бүгінге дейін орындалып келеді. Ертедегі билердің бір бөлігі шамандық ритуалдармен байланысты болған. Алғашқы халық билері сарай билеріне де айналды. Көне дәуірдің маңызды билері – біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтағы Чжоу әулеті кезінде пайда болған рәсімдік яюе биі. Қытайда би өнері Тан әулеті тұсында өркендеп, әлемнің түкпір-түкпірінен келген бишілер император сарайында өнер көрсеткен. Дегенмен, Су және Юань әулеттері кезінде Қытай операсы кең таралды, көптеген билер осы операға енгізілді. Қызығы, бұл практика бір биші балет стилінде билеу үшін аяғын таңғыша орап билеген кезден басталуы мүмкін. Қытайдың ең танымал дәстүрлі билері – айдаһар биі мен арыстан биі. Арыстан биі Тан дәуірінде бүгінгі күнгі биге ұқсас формада сипатталған.
There is a long recorded history of Chinese dances. Some of the dances mentioned in ancient texts, such as dancing with sleeve movements are still performed today. Some of the early dances were associated with shamanic rituals. Folk dances of the early period were also developed into court dances. The important dances of the ancient period were the ceremonial yayue dated to the Zhou dynasty of the first millennium BC. The art of dance in China reached its peak during the Tang dynasty, a period when dancers from many parts of the world also performed at the imperial court. However, Chinese opera became popular during the Song and Yuan dynasty, and many dances were merged into Chinese opera. a practice that ironically may have originated from dancing when a dancer wrapped her feet so she may dance ballet fashion. The best known of the Chinese traditional dances are the dragon dance and lion dance. Lion dance was described in the Tang dynasty in form that resembles today's dance.
Тарихқа дейінгі дәуір
Иран алқабындағы халық биді музыка, ойын, драма немесе діни ғұрыптар түрінде білген, ал ритм үшін кем дегенде б.з.д. 6 мың жылдығынан бері маска, жануарлар немесе өсімдіктердің киімдері, музыкалық аспаптар сияқты құралдарды пайдаланған. Би, ойын және драманың мәдени аралас түрлері мерекелеу, жоқтау және құлшылық сияқты ғұрыптарға қызмет еткен. Ал актерлер музыка, би, дене қимылдары және өзін-өзі көрсете білу шеберлері болған. Бишілердің, ойыншылардың немесе актерлердің суреттері бар заттар Ирандағы Тепе Сабз, Джафар Абад, Чога Миш, Талл е Жари, Чешмех Али, Исмаил Абад, Талл е Бакун, Тепе Сиалк, Тепе Мусиан, Тепе Яхья, Шахдад, Тепе Гян, Кул Фарах, Суса, Кок Тепе, Луристан зираттары және т.б. сияқты көптеген археологиялық ежелгі орындарда табылған.
The people of the Iranian plateau have known dance in the forms of music, play, drama or religious rituals and have used instruments like mask, costumes of animals or plants, and musical instruments for rhythm, at least since the 6th millennium BC. Cultural mixed forms of dance, play and drama have served rituals like celebration, mourning and worship. And the actors have been masters of music, dance, physical acts and manners of expression. Artifacts with pictures of dancers, players or actors were found in many archaeological prehistoric sites in Iran, like Tepe Sabz, Ja'far Abad, Chogha Mish, Tall e Jari, Cheshmeh Ali, Ismaeel Abad, Tal e bakun, Tepe Sialk, Tepe Musian, tepe Yahya, Shahdad, Tepe Gian, Kul Farah, Susa, Kok Tepe, Cemeteries of Luristan, etc.
Тарих
Тарихи Ираннан зерттелген ең ерте би – Митраға (Митра культі) табыну биі, онда бұқа құрбандыққа шалынған. Ежелгі Персияны бірінші гректер, содан кейін арабтар, одан соң моңғолдар жаулап алды, нәтижесінде саяси тұрақсыздық пен азаматтық соғыстар орын алды. Осы өзгерістердің салдарынан, дәстүрлі би өнері біртіндеп жоғалып кетті. Иран ұлттық балет труппасы таратылып, оның мүшелері түрлі елдерге эмиграциялады. 18-шы ғасырда балет француз және итальян корольдік сарайларынан композитор-биші Жан Батист Луллидің қатаң басшылығымен Париж операсына көшті. Лулли балетті одан әрі дамытып, оны жоғары өнерге айналдыруды көздеді. Оның ықпалымен балет кәсіби бишілер орындайтын танымал өнер түріне айналды, бұрынғыдай сарайдағылар емес. 18-шы ғасырда балет, қозғалыс арқылы бейнеленген сарай биінен, жеке өнер түріне айналды. Балет қойылымдары белгілі бір сюжетке негізделіп, кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынасты көрсететін көркем қозғалыстарды қамтыды. Бұл драмалық стиль «балет-д’аксьон» деп аталды. Балет-д’аксьон бишілердің өзінен тікелей алынған адамдық сезімдерді бірінші рет көрнекті етуге тырысты. Бұрынғыда актерлер киген маскалар алынып тасталды, соның арқасында эмоциялық мазмұн бет әлпетінен оқылды. Әр тайпа өзінің ерекше би стилін дамытты, олар мақсатына қарай үш санатқа бөлінді. Біріншісі – діни би, көптеген тайпалардың пікірінше, ол бейбітшілік, денсаулық және гүлденуді арттырады. Діни билерде көбінесе маскарадтық актерлер қатысады, олар рухтар мен оларды жайластырушылардың рөлін ойнайды.
The earliest researched dance from historic Iran is a dance worshiping Mithra (as in the Cult of Mithras) in which a bull was sacrificed. Ancient Persia was occupied by foreign powers, first Greeks, then Arabs, and then Mongols and in turn political instability and civil wars occurred. Throughout these changes a slow disappearance of heritage dance traditions occurred. The Iranian national ballet company was dissolved and its members emigrated to different countries. By the 18th century, ballet had migrated from the French and Italian royal courts to the Paris Opéra under the careful direction of composer/dancer Jean Baptiste Lully. Lully sought to develop ballet into more serious art. Under his influence, ballet was turned into a recognized art that was performed by professional dancers rather than courtiers. During the 18th century, ballet transitioned from a courtly dance of moving images as a spectacle to performance art in its own right. Ballet performances developed around a central narrative and contained an expressive movement that revealed the relationships between characters. This dramatic style of ballet became known as the ballet d'action. The ballet d'action strove to express, for the first time, human emotions drawn directly from the dancers themselves. Masks previously worn by performers were removed so that emotional content could be derived from facial expressions. Each tribe developed its own unique style of dance, falling into three categories based on purpose. The first is religious dancing, which many tribes purport enhances peace, health, and prosperity. Religious dances often involved masqueraders, performing as both the spirits and those who placated them.</onlyinclude>
Постмодернизм
ХХ ғасырдың басында заманауи бидің өркендеуінен кейін, 1960 жылдары постмодернизмнің дамуы байқалды. Постмодернизм қарапайымдыққа, ұсақ-түйектердің әсемдігіне, жаттығусыз дененің сұлулығына және жай қозғалысқа бет бұрды. Ивон Рейнердің «Жоқ» атты белгілі манифесті, барлық костюмдерді, сюжеттерді және сыртқы әшекейлерді шикі, өңделмеген қозғалысқа бағындыру арқылы осы ойлау ағынының шегіне жетті. Бірақ көп ұзамай декорациялар, безендірулер және қызықтырушылық элементтері заманауи хореографтардың лексикасына қайта оралды.
After the explosion of modern dance in the early 20th century, the 1960s saw the growth of postmodernism. Postmodernism veered towards simplicity, the beauty of small things, the beauty of untrained body, and unsophisticated movement. The famous "No" manifesto, by Yvonne Rainer, rejecting all costumes, stories and outer trappings in favour of raw and unpolished movement was perhaps the extreme of this wave of thinking. However, it was not long before sets, décor and shock value re entered the vocabulary of modern choreographers.
Көше биі/Хип-хоп биі
Сонымен қатар, көше биінің кең таралуы бұқаралық мәдениетке әсер етті. 1973 жылы әйгілі Jackson 5 тобы телеарнада "Робот" биін орындады (постмодерн суретшісі Майкл Джексон қойған хореография), бұл би түрі Ричмонд, Калифорнияда қалыптасқан. Осы оқиға және кейін Soul Train бағдарламасында қара нәсілді бишілердің (мысалы, Дон Кэмпбелл) өнер көрсетуі, белгілі бір мағынада, көше мәдениетінің революциясын бастады. Нью-Йорктегі B-boying, Лос-Анджелестегі Locking, Фресно, Калифорниядағы Popping, Оклендтегі Boogaloo, Ричмондтағы Robot – барлығы 60-шы жылдардың соңы мен 70-шы жылдардың басында өзіндік шығармашылық гүлденуді бастан өткерді. Әрқайсысының өзіндік тарихы, тәжірибесі, инноваторлары және негіздері бар. 20-ғасырдың заманауи биінің пайда болуы үшін Мэри Вигман, Грет Палукка, Харальд Кройцберг, Ивонн Георги және Исадора Дункан есімдерін атау қажет. Хип-хоп биі 1967 жылы Ямайкадан Нью-Йоркке келген Клайв Кэмпбелл, әрі хип-хоптың әкесі атанған Kool DJ Herc арқасында дүниеге келді. Ол өзінің туған жерінен регги музыкасының үлгілерін алып келді және екі дискіні және бір үнтаспаның бірдей көшірмесін пайдаланып, музыкалық аралықтарды (breaks) жасаған алғашқы диджей болып есептеледі. Бірақ оның осы әндердегі музыкалық үзілістерді ұзартуы – перкуссиялық ритмдер ең күшті болатын бөлім – "брейк бойз" және "брейк герлз" деп аталатын бишілердің мәдениетін құруға және осы үзілістер кезінде билеуге мүмкіндік берді. Ұзақ уақыт бойы "b boys" және "b girls" деп аталған бұл бишілер брейк-данстың негізін қалады, ол қазіргі хип-хоп биінің маңызды бөлігіне айналды.
At the same time, mass culture experienced expansion of street dance. In 1973, famous group Jackson 5 performed on television a dance called Robot (choreographed by postmodern artist Michael Jackson), a dance form cultivated in Richmond, CA. This event and later Soul Train performances by black dancers (such as Don Cambell) ignited a street culture revolution, in a sense. B boying in New York, Locking in L. A., Popping in Fresno, CA, Boogaloo in Oakland, CA, Robot in Richmond, CA, all had their own creative explosions happen around the late 60's – 70's. Each with their own histories, practices, innovators and foundations. For the emergence of 20th century modern dance see also: Mary Wigman, Gret Palucca, Harald Kreutzberg, Yvonne Georgi, and Isadora Duncan. Hip hop dance started when Clive Campbell, aka Kool DJ Herc and the father of hip hop, came to New York from Jamaica in 1967. Toting the seeds of reggae from his homeland, he is credited with being the first DJ to use two turntables and identical copies of the same record to create his jams. But it was his extension of the breaks in these songs—the musical section where the percussive beats were most aggressive—that allowed him to create and name a culture of break boys and break girls who laid it down when the breaks came up. Briefly termed b boys and b girls, these dancers founded breakdancing, which is now a cornerstone of hip hop dance.