Кіріспе

Италиялық опера әншісі Франческо Таманьо (28 желтоқсан 1850 – 31 тамыз 1905) – Еуропа мен Америкада үлкен табысқа жеткен итальяндық опералық драмалық тенор. 1887 жылғы 5 ақпанда Джузеппе Верди операсының алғашқы қойылымында ол "Отелло" рөлін орындады. Ол дауысының көптеген жазбаларын қалдырған алғашқы итальяндық тенорлардың бірі. Сонымен қатар, ол қызының туғаннан бастап күтімін өзіне алған және жалғыз ата-ана екенін мойындаған алғашқы халықаралық тұлғалардың бірі болды.

Музыкалық маңызы

Өз дәуірінің ең әйгілі ерлік теноры Таманьо 26 елде өнер көрсетіп, әсіресе жоғарғы регистрде ән айту күшімен танымал болды. Таманьо тенор робусто немесе тенор ди форца деп аталатын сирек кездесетін әншілердің қатарына кірді, және сыншылар оның дауысын кернейдің немесе тіпті зеңбірек дауысына теңеді. Таманьоның вокалдық диапазоны өзінің шарықталу кезінде жоғары C-шарпысына дейін жетті, бірақ ол жай ғана жоғары ноталарды "қайырушы" емес еді; оның жазбалары оның қабілетін, тіпті мансабының соңында да, қажет болған кезде жұмсақ ән айтуға және дауысының динамикалық деңгейін шеберлікпен және сезімталдықпен өзгертуге қабілетті екенін көрсетеді. 1887 жылы Миландағы Ла Скалада Вердидің «Отелло» операсындағы басты кейіпкердің ролін орындағандығымен танымал, сонымен қатар ол 1881 жылы Вердинің «Симон Бокканегра» операсының қайта жаңғыртылған нұсқасындағы алғашқы Габриэле Адорно болды, бұл «Венециялық моры» ролінен гөрі әлдеқайда лирикалық тапсырма еді. Ол 1884 жылы Ла Скалада қойылған Вердидің итальян тіліндегі «Дон Карлос» операсының премьерасына қатысты, Испания Инфантының аттас рөлін орындады. Таманьо басты рөлдерді алғаш рет ойнаған тағы бес опера: Карлос Гоместің «Мария Тюдор» (1879), Амилкаре Понкиеллидің «Il figliuol prodigo» (1880) және «Marion Delorme» (1885), Руджеро Леонкаваллоның «I Medici» (1893) және Исидор де Лараның «Мессалина» (1899). Ол «Иль-Троваторедегі» Манрико, «Ла форса дель дестинодағы» Дон Альваро, «Эрнани» және «Полиутодағы» басты рөлдер, «Гийом Тельдегі» Арнольд, «Ле Пророктағы» Лейденнің Иоанны, «Лес-Гугеноттағы» Рауль, «Ла Африканедегі» Васко, «Роберт ле дьяволдағы» Роберт және «Ла Жуивтегі» Элеазар сияқты белгілі рөлдерді орындағаны үшін мақтау алды. Ол «Аидадағы» Радаместің, «Самсон мен Далиладағы» Самсонның, «Ле-Руа де Лахордағы» Алимнің және «Геродиададағы» Иоанн Крестительдің жаңа драмалық партияларында ерекше көзге түсті. Дегенмен, жас кезінде, дауысы тым күшті болып кетпей тұрып, ол өзінің жеңіл және нәзік ән айтуының арқасында «Лучия ди Ламмермурдағы» Эдгардо рөлі сияқты жеңіл және нәзік рөлді ойнай алды. Таманьо 1873 жылы Туринде басталып, тағы 32 жылға созылған, тек жүрек-қан тамырлары ауруының басталуынан кейін орта жасында қайтыс болған, солист ретіндегі мансабында шамамен 55 түрлі опера мен қасиетті шығармада (оның ішінде Вердидің «Реквиемы» және Джоакино Россинидің «Стабат Матери») ән шырқады. Бір ерекше жағдайды қоспағанда, Таманьо веризмо операсынан аулақ болды, оны белканто дәстүріндегі стильдік дайындығымен үйлеспейтін деп есептеді. Бұл ерекше жағдай Умберто Джорданоның «Андреа Шение» операсы болды. Ол 1898 жылы Джорданомен бірге «Шение» партитурасын зерттеді және жұмыстың келесі қойылымдарында тенордың төрт көрнекті солосын керемет орындағаны үшін мақтау алды. Ол Джорданоның бәсекелесі Джакомо Пуччинимен де достық қарым-қатынаста болды. 1892 жылы ол Пуччинидің кемшіліктері бар ертедегі «Эдгар» операсының қайта жаңғыруына қатысты, ол композитордың қадағалауымен Мадридте қойылды, бірақ тіпті Таманьоның бұл іске қатысуы «Эдгарды» жандандыруға жеткіліксіз болды және ол сирек орындалады. (Таманьо сонымен қатар 1894 жылы Нью-Йоркте Пьетро Масканьидің веризмнің архетипік туындысы «Cavalleria rusticana» операсының бірнеше қойылымын өткізді.) 1905 жылдың 1 қыркүйегінде «Нью-Йорк Таймс» газетінде жазылған Таманьоның өлім туралы хабарламасына сәйкес, тенордың жоғарғы регистрінің ерекше мүмкіндігі болды, ол өзінің жоғары А, В және С ноталарын күнделікті сөйлеу сияқты оңай шығарды. Алайда, барлық әншілер сияқты, оның да дауысының кемшіліктері мен жаман әдеттері болды. Оның дауысының жанды, күшті тоны, әсерлі болса да, «бал тәрізді» немесе «ұсыныс жасайтын» деп сипаттауға болмайды, бұл махаббат дуэттерінің интимді бөлімдеріне оның үлесін азайтады, мысалы, «Отеллоның» бірінші актісін тәждейтін басты кейіпкер мен Дездемона арасындағы дуэт. Ол ноталарды көруде шебер емес еді, бұл шектеуді өзінің эмоционалды адам екенін және музыканы «басынан» емес, «жүрегінен» жеткізуді ұнататынын айту арқылы ақтады. Тәнтігерлер кейде оны жоғары ноталарды қажетінен артық ұстап, кейде оларды өткір етуге тырысқаны үшін сөгіске іліктірді. Сондай-ақ, ол дирижердің темпінен кейде алға немесе артқа қалуы үшін үнемі сөгіс алды. Таманьо үш онжылдықтан асатын қарқынды және жоғары бағаланған мансапқа ие болды. Осы уақыт ішінде ол Еуропа, Оңтүстік Америка және АҚШ-тың барлық маңызды театрларында ән шырқады. Ол күрделі актер немесе мінсіз музыкант болмаса да, оның үлкен дауысы және итальян және француз репертуарларындағы ең күшті тенор партияларын жарылғыш орындауы көрермендерге зор әсер етіп, оған бүкіл әлемде танымал болуға және Атлант мұхитының екі жағындағы промоутерлерден жоғары жалақы талап етуге мүмкіндік берді.

Өмір жолы және әншілік мансабы

1850 жылы Италияның солтүстігіндегі Турин (Торино) қаласында үлкен отбасында дүниеге келген Таманьо, шарап сатушының ұлы болды. Оның вокалдық қабілеті ерте жасында-ақ көрінді, ата-анасы оны кәсіп үйренуге ынталандырғанмен, ол Туриннің «Liceo Musicale» музыкалық мектебінде дирижер және композитор Карло Педроттиден ән сабақтары алып, хор ретінде тәжірибе жинақтауға үлкерді. 1873 жылы Таманьо музыкалық білімін аяқтады, содан кейін міндетті әскери қызметтен өткеннен кейін, Педротти директорлық қызмет атқаратын Туриннің «Teatro Regio» (Royal Theatre) театрында бірнеше шағын рөлдерді ойнады. Одан кейін ол маңызды опералық рөлді орындау мүмкіндігін пайдаланып, 1874 жылғы 20 қаңтарда Палермодағы «Teatro Bellini» театрында Джузеппе Вердидің «Un ballo in maschera» операсында Риккардо рөліндегі сенсациялық өнерімен танылды. Таманьо Феррара, Ровиго, Венеция және Барселонада ән айтумен айналысып, оның беделін арттырды, 1877 жылы Миланның «La Scala» театрында тұңғыш рет өнер көрсетуге мүмкіндік алды. Компания өзінің ең жақсы инженерлерінің бірі Фред Гайсбергті Италияға жазба сессияларын жүргізу үшін жіберді. (Таманьоның буын әншілері үшін, олар опера театры ортасында көпшілік алдында өнер көрсетуге дағдыланған, мұндай сессиялар қорқынышты тәжірибе болуы мүмкін.) Компания Таманьоға алғашқы жазбаларын жасау үшін 2000 фунт стерлинг ақшалай аванс төледі. Ол сондай-ақ компаниядан әр сатылатын, жеке нөмірленген, арнайы таңбаланған жазба үшін авторлық төлемдер алды. Роланд Желаттың «The Fabulous Phonograph» (Collier Books, New York, 1977, 119 б.) басылымының қайта қаралып жазылған нұсқасында Таманьоның 1902 жылғы желтоқсанда қол қойылған жазба шарты «авторлық төлем принципін» алғаш рет енгізгені айтылады. Желат Таманьоның Ospedaletti сессиясынан 19 жазбаны жұртшылыққа шығаруға мақұлдағанын мәлімдейді. Олар 1903 жылғы сәуірде сатылымға шықты және баспасөзде кеңінен жарнамаланды, Таманьо әлемдегі ең ұлы тенор ретінде танылды. Сатып алушылар бір диск үшін бір фунт стерлинг немесе басқа валютадағы эквивалентін төледі; салыстырарлық егер Карузоның алғашқы 10 дюймдік дисктері (өткен жылы Италияда жасалған) 10 шиллингке немесе оған тең сомаға сатылды. Таманьоның әр дискісі үшін төленген сома қарапайым адам үшін кем дегенде бір апталық жалақыны құрады, ал ол үшін ол кейде екі минуттан да аз музыканы қамтитын бір жақты өнім алды. Таманьоның жазбалары, оның замандастары Нелли Мельба, Аделина Патти, Пол Плансон және Маттия Баттистини сияқты жоғары сатыдағы клиенттерге бағытталған. Таманьоның 1903 және 1904 жылдардағы жазбаларында Джакомо Мейербер, Камиль Сен-Санс, Жюль Массне, де Лара, Джордано, Россини және, әрине, Верди сияқты композиторлардың шағын тобы болды. «Отеллодан» басқа, ол бірнеше рет арияларды жаздырған опералар «Il trovatore», «Guillaume Tell» (Гульельмо Телл), «Le prophète» (Il profeta), «Samson et Dalila» (Sansone e Dalila), «Hérodiade», «Messaline» және «Andrea Chénier» болды. Таманьо жазба жасаған кезде денсаулығы нашарлап, ұзақ және ауыр мансабынан кейін жартылай зейнеткерлікке шыққан. Нәтижесінде, оның дауысы әлі де таңғажайып күшті және техникалық тұрғыдан жақсы бақыланған болса да, енді бұрынғыдай емес еді, бірақ сол кездегі жазба технологиясы Таманьоның сол кездегі қабілетінің толық көлемін жазуға лайық болмады. Поттер Таманьоның вокалдық қабілеттерін тенор ән өнерінің тарихы туралы кітабында бағалап, оның «жазылған мұрасы» «Вердимен баға жетпес байланыс» екенін айтады, ал Стейн «Ұлы дәстүрде» (19-23 беттер) Таманьоның дисктерін «өте қабілетті әншінің көркем және адал орындауы» деп мақтайды. Скотт «The Record of Singing» (131-133 беттер) Таманьоның «Отелло» жазбаларының «тарихи тұрғыдан құндылығы жоғары» екенін, әсіресе «Эсултате» «таңғажайып күшке» ие екенін және олардың барлығы «бірегей» «сөйлеу қарқындылығын» көрсетеді деп мәлімдейді. Шын мәнінде, «Ұлы әншілер» кітабының авторы Генри Плезантс Таманьоның «Отеллоның» өлім ариясының «жанарлық үмітсіздігі» «балауызға салынған басқа ештеңемен салыстыруға келмейді» дейді (Macmillan Publishing, қайта қаралған басылым, Лондон, 1983, 252-254 беттер). Symposium Records Таманьоның жарық көрген және жарық көрмеген жазбаларының екі дискінен тұратын антологиясын шығарды (каталог нөмірі 1186/87), ал олардың кең таңдауы 1990 жылы Pearl/Opal лейблінде (CD 9846) шығарылды. Таманьоны кеңірек контексте тыңдағысы келетіндер EMI-нің үш дискілік «La Scala Edition», 1-том, 1878-1914 (CHS 7 64860 2) жинағына көңіл бөлуі мүмкін. Бұл жинақта Таманьоның төрт трекі, сонымен қатар оның бірнеше әріптестерінің жазбалары бар, олардың ішінде «Отеллодағы» Яго рөлін орындаған баритон Виктор Маурель және сондағы Лодовико рөлін орындаған бас Франческо Наварини бар. Көбірек мамандыққа ие (бірақ Таманьоның жазба сапасына жақындататын) 2007 жылы Historic Masters компаниясы Таманьоның барлық 12 дюймдік жазбаларын жоғары сапалы винил дискілерінде (неміс архивінен табылған түпнұсқа металл «мастерлерден»/бөлшектерден басылған) шығарды. 2012 жылы барлық 10 дюймдік жазбалар да шығарылды. Таманьоның барлық жазбаларының (жарық көрген немесе жарық көрмеген) көбі табылған. Historic Masters жинағы Майкл Аспиналл жазған Таманьоның өмірбаяны туралы эссемен бірге келеді, ол Таманьоның дискографиясын да талқылайды және оның вокалдық техникасын бағалайды. Жиынтықта, басқа нәрселермен қатар, жақында жаңадан табылған «Отеллодан» («Si pel ciel») шеру және Таманьоның жеке сынақ басылымына тиесілі болған «Messaline» операсынан ария бар. «Отелло» дуетіндегі баритон аты-жөні белгісіз, бірақ Аспиналл бұл Таманьоның кіші әкесі Джованни болуы мүмкін деп санайды, ол шағын ән мансабына ие болған. Аспиналл өзінің эссесін былай аяқтайды: «Таманьо – болашақ ұрпақтардың таңғажайып жазбалары үшін даусын жазған ең харизматикалық және коммуникативті әншілердің бірі. Таманьоның толық жазбаларын тыңдау мүмкіндігі оның музыкалық драманың ұлы есімдері арасындағы зор мәртебесін түсінуге көмектеседі».