Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орисаба (ор. Saβa, Отоми: Mbo'ñu) – Мексиканың Веракрус штатындағы қала және муниципалитет. Ол бауырлас Кордоба қаласынан батысқа қарай 20 шақырым қашықтықта орналасқан және Рьо-Бланко және Икстаччокитланмен шектес. Қала Федералдық тас жолдар 180 және 190 бойында жатыр. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 120 500 адамды құрады және қала шегінен тыс шағын аудандармен бірге муниципалитет көлемі шамалы. Муниципалитеттің ауданы 27,97 км² (10,799 шаршы миль) және халқы 123 182 адамды құрайды. Орисабаның қалалық аймағында 2020 жылы 462 261 адам тұрады. Орисабаның солтүстігіндегі Иксуатланцильо кентінде және оңтүстіктегі кең таулы аймақта (Сьерра-де-Зонголика) науатль тілінің бір түрінде сөйлейтін көптеген мыңдаған адамдар тұрады, бұл тіл көбінесе Орисаба науатлі деп аталады (ISO коды nlv).
Orizaba (oɾiˈsaβa, Otomi: Mbo'ñu) is a city and municipality in the Mexican state of Veracruz. It is located 20 km west of its sister city Córdoba, and is adjacent to Río Blanco and Ixtaczoquitlán, on Federal Highways 180 and 190. The city had a 2020 census population of 120,500 and is almost coextensive with its small municipality, with only a few small areas outside the city. The municipality, with an area of 27.97 km2 (10.799 sq mi), had a population of 123,182. While the metropolitan area of Orizaba has a population of 462,261 as 2020. In the town of Ixhuatlancillo north of Orizaba, and in a large mountainous area to the south (the Sierra de Zongolica), live many thousands of people who speak a variant of Nahuatl which is often called Orizaba Nahuatl (ISO code nlv).
Атау беру
Оризаба атауының "жағымды сулар орны" деген мағына беретін науатль тіліндегі Āhuilizāpan [a: wi li sa: pan] сөзінің испан тіліне бейімделуінен пайда болғаны қабылданған. Дегенмен, тағы бір мүмкіндік бар: ол – Хариш (Херез де ла Фронтера, Андалусия, 16 ғасырдағы испанша айтылуы), осы жер Оризабаның алғашқы испан қоныс салушыларының (1521) туған отаны болған. Хариш немесе – жеңілдетілген түрінде – Ариз, араб тілінің ықпалымен "i" жұрнағы және/немесе "aba" жұрнағы (бекініс мағынасында) қосылып, Аризиба немесе Аризаба болып, содан Оризаба атауы туындаған болуы мүмкін. (Кейбір авторлардың пікірінше, Хариш сөзі Тартесс астанасымен байланысты және ол Киелі кітаптағы Таршиш болуы мүмкін. Оның семит тіліндегі мағынасы "сауда бекеті" немесе "құйма орны" болуы мүмкін, себебі Тартесс қаласы қалайы саудасы мен қола өндірісінің ірі финикиялық орталығы болған.)
It is generally understood that the name Orizaba comes from a Hispanicized pronunciation of the Nahuatl name Āhuilizāpan [a: wi li sa: pan], which means "place of pleasing waters." Another possibility, however, is the word Harish (Jerez de la Frontera, Andalusia, in 16th century Spanish pronunciation), this place being the hometown of the first Spanish settlers (1521) of Orizaba. Harish or—in a simplified form—Ariz, with the addition (under the influence of the Arabic language) of the gentilic "i" and/or with the ending "aba", meaning fortification, would have become Ariziba or Arizaba, from which Orizaba would have derived. (The word Harish—in turn—is, according to some authors, linked to the capital of Tartessus and could refer to the biblical Tarshish. Its Semitic meaning could be "trading post" or "foundry site", since Tartessus was a major Phoenician center of tin commerce and bronze production.)
География
Қала 1200 м биіктікте, Рьо-Бланко өзенінің және Орисаба өзені сияқты бірнеше салаларының қосылған жерінде, шығыс Сьерра-Мадре-Ориенталға батысқа қарай созылатын үлкен аңғардың кіреберісіне жақын орналасқан. Бұл орналасқан жер, тауға көтерілудің бастапқы бөлігінде, ғасырлар бойы Мексика қаласы мен Мексика шығанағындағы Веракрус арасындағы негізгі сауда жолының маңызды торабы болып табылады. 1938 жылы Рьо-Бланконың жоғарғы бассейні Каньон-дель-Рио-Бланко ұлттық паркі деп жарияланды. Орисабада едәуір ылғалды, құрғақ қысқа ие субтропиктік тау климаты (Кёппен климаттық жіктелімі: Cwb) басым. Климат көбінесе жағымды, бірақ көбінесе бұлтты және жаңбырлы, ал Орисаба аңғарының топырағы өте құнарлы. Аңғардың солтүстігінен Пико-де-Оризаба (Цитллтепел) вулканы көрінеді, ол 5636 м (18490 фут) биіктігімен Мексиканың ең биік және Солтүстік Америкада үшінші биік тауы болып табылады.
The town lies at 1,200 m. (4000 ft.), at the confluence of the Río Blanco with several tributaries, including the Río Orizaba, near the mouth of a large valley heading westward into the eastern Sierra Madre Oriental. This location, at the bottom of the ascent into the mountains, is an important transition point along what has been for centuries the main trade route between Mexico City and Veracruz on the Gulf Coast. in 1938 the upper Río Blanco watershed was designated Cañón del Río Blanco National Park. Orizaba has an unusually wet dry winter subtropical highland climate (Köppen climate classification: Cwb). The climate is generally pleasant, though often cloudy and rainy, and the soil of the Orizaba valley is extraordinarily fertile. Overlooking the valley from the north is the Pico de Orizaba (Citlaltépetl), a volcano that, at 5,636 m. (18,490 ft.), is the highest mountain in Mexico and third highest in North America.
Тарихқа дейінгі кезең және жаулап алу
Оризаба испандықтар басып алған кезде-ақ маңызды қала болған, және Эрнан Кортестің аудармашысы және жақын адамы Ла Малинше испандық азамат Хуан Джарамиллоға Оризабада үйленген. Бұл оқиғаны Хуйлоапандағы "Таза ұғым" шіркеуінің қабырғасындағы тақта еске салады.
Orizaba was already an important town at the time of the Spanish conquest, and it was in Orizaba that La Malinche, Hernán Cortés's interpreter and mistress, was married to the Spanish gentleman Juan Jaramillo. A plaque at the Temple of "The Immaculate Conception" in Huiloapan commemorates this event.
Колониялық кезең
Оризаба отарлық кезеңде маңызды қалаға айналды. 1774 жылдың 27 қаңтарында испан корольі Карлос III Оризабаға қалашық (вилла) мәртебесін берді, ал 1830 жылдың 29 қарашасында Оризаба қала деп жарияланды.
During the colonial period, Orizaba became an important city. On January 27, 1774, the Spanish king Carlos III granted town (villa) status to Orizaba, and on November 29, 1830 Orizaba was declared a city.
Тәуелсіздік соғысы
1812 жылдың қазан айында Хосе Мария Морелос қаланы көтерілісшілер әскері үшін жаулап алды. 1821 жылы, соғыс аяқталғанға дейін Агустин де Итурбиде Кордова шарты жасалған көрші қалада Оризабада болды, және одан кейін де сонда қалды.
In October 1812, José María Morelos captured the city for the insurgent army. In 1821 to the end of the war, Agustín de Iturbide was in Orizaba before and after the signing of the Treaty of Córdoba in the neighbor city.
Тәуелсіз кезең
Лукас Аламан 1836 жылы Оризабада алғашқы тоқыма фабрикасын (Коколапан) құрғаннан кейін, қала өнеркәсіптік қала ретінде экономикалық өмірін бастады. 1839 жылы "La Luz" газеті жарық көрді, ал Веракрус губернаторы Франсиско Эрнандес-и-Эрнандес штатқа Веракрус Ллаве деген ат берді (Оризабада туған генерал Игнасио де ла Ллаведі еске алу үшін). 1874 жылдың 8 мамырында Веракрус губернаторы Аполинар Кастильо Оризабаны Веракрус штатының астанасы деп жариялады, бірақ 1878 жылы бұл мәртебе Халапаға ауыстырылды. Порфирио Диас билігі тұсында Оризаба штаттың ең білімді қаласы деп танылды. Диас үкіметінің соңғы жылдары Кананеяда маңызды жұмысшылар ереуілі болды. Тағы бір маңызды ереуіл, Рио-Бланкода, Оризабада болды және ол Мексика революциясына қадам салды. АҚШ-тың екі дүниежүзілік соғыста да қатысқан USS Orizaba (ID 1536) көлік кемесі қаланың құрметіне аталды.
When Lucas Alamán established, in 1836, the first textile factory (Cocolapan) of Orizaba, the city started its economic life as an industrial city. In 1839, the newspaper La Luz was created and Veracruz Governor Francisco Hernández y Hernández gave the name of Veracruz Llave (remembering General Ignacio de la Llave, who was born in Orizaba) to the state. On May 8, 1874, Orizaba was declared the capital city of Veracruz by Governor Apolinar Castillo, but in 1878 the status was transferred to Xalapa. During the rule of Porfirio Díaz, Orizaba was declared the most educated city in the state. In the late years of Díaz's government, there was an important workers' strike in Cananea. Another important strike, in Río Blanco, took place in Orizaba and was an important prelude to the Mexican Revolution. The US transport ship USS Orizaba (ID 1536), active in both World Wars, was named after the city.