Кіріспе

Орисаба (ор. Saβa, Отоми: Mbo'ñu) – Мексиканың Веракрус штатындағы қала және муниципалитет. Ол бауырлас Кордоба қаласынан батысқа қарай 20 шақырым қашықтықта орналасқан және Рьо-Бланко және Икстаччокитланмен шектес. Қала Федералдық тас жолдар 180 және 190 бойында жатыр. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 120 500 адамды құрады және қала шегінен тыс шағын аудандармен бірге муниципалитет көлемі шамалы. Муниципалитеттің ауданы 27,97 км² (10,799 шаршы миль) және халқы 123 182 адамды құрайды. Орисабаның қалалық аймағында 2020 жылы 462 261 адам тұрады. Орисабаның солтүстігіндегі Иксуатланцильо кентінде және оңтүстіктегі кең таулы аймақта (Сьерра-де-Зонголика) науатль тілінің бір түрінде сөйлейтін көптеген мыңдаған адамдар тұрады, бұл тіл көбінесе Орисаба науатлі деп аталады (ISO коды nlv).

Атау беру

Оризаба атауының "жағымды сулар орны" деген мағына беретін науатль тіліндегі Āhuilizāpan [a: wi li sa: pan] сөзінің испан тіліне бейімделуінен пайда болғаны қабылданған. Дегенмен, тағы бір мүмкіндік бар: ол – Хариш (Херез де ла Фронтера, Андалусия, 16 ғасырдағы испанша айтылуы), осы жер Оризабаның алғашқы испан қоныс салушыларының (1521) туған отаны болған. Хариш немесе – жеңілдетілген түрінде – Ариз, араб тілінің ықпалымен "i" жұрнағы және/немесе "aba" жұрнағы (бекініс мағынасында) қосылып, Аризиба немесе Аризаба болып, содан Оризаба атауы туындаған болуы мүмкін. (Кейбір авторлардың пікірінше, Хариш сөзі Тартесс астанасымен байланысты және ол Киелі кітаптағы Таршиш болуы мүмкін. Оның семит тіліндегі мағынасы "сауда бекеті" немесе "құйма орны" болуы мүмкін, себебі Тартесс қаласы қалайы саудасы мен қола өндірісінің ірі финикиялық орталығы болған.)

География

Қала 1200 м биіктікте, Рьо-Бланко өзенінің және Орисаба өзені сияқты бірнеше салаларының қосылған жерінде, шығыс Сьерра-Мадре-Ориенталға батысқа қарай созылатын үлкен аңғардың кіреберісіне жақын орналасқан. Бұл орналасқан жер, тауға көтерілудің бастапқы бөлігінде, ғасырлар бойы Мексика қаласы мен Мексика шығанағындағы Веракрус арасындағы негізгі сауда жолының маңызды торабы болып табылады. 1938 жылы Рьо-Бланконың жоғарғы бассейні Каньон-дель-Рио-Бланко ұлттық паркі деп жарияланды. Орисабада едәуір ылғалды, құрғақ қысқа ие субтропиктік тау климаты (Кёппен климаттық жіктелімі: Cwb) басым. Климат көбінесе жағымды, бірақ көбінесе бұлтты және жаңбырлы, ал Орисаба аңғарының топырағы өте құнарлы. Аңғардың солтүстігінен Пико-де-Оризаба (Цитллтепел) вулканы көрінеді, ол 5636 м (18490 фут) биіктігімен Мексиканың ең биік және Солтүстік Америкада үшінші биік тауы болып табылады.

Тарихқа дейінгі кезең және жаулап алу

Оризаба испандықтар басып алған кезде-ақ маңызды қала болған, және Эрнан Кортестің аудармашысы және жақын адамы Ла Малинше испандық азамат Хуан Джарамиллоға Оризабада үйленген. Бұл оқиғаны Хуйлоапандағы "Таза ұғым" шіркеуінің қабырғасындағы тақта еске салады.

Колониялық кезең

Оризаба отарлық кезеңде маңызды қалаға айналды. 1774 жылдың 27 қаңтарында испан корольі Карлос III Оризабаға қалашық (вилла) мәртебесін берді, ал 1830 жылдың 29 қарашасында Оризаба қала деп жарияланды.

Тәуелсіздік соғысы

1812 жылдың қазан айында Хосе Мария Морелос қаланы көтерілісшілер әскері үшін жаулап алды. 1821 жылы, соғыс аяқталғанға дейін Агустин де Итурбиде Кордова шарты жасалған көрші қалада Оризабада болды, және одан кейін де сонда қалды.

Тәуелсіз кезең

Лукас Аламан 1836 жылы Оризабада алғашқы тоқыма фабрикасын (Коколапан) құрғаннан кейін, қала өнеркәсіптік қала ретінде экономикалық өмірін бастады. 1839 жылы "La Luz" газеті жарық көрді, ал Веракрус губернаторы Франсиско Эрнандес-и-Эрнандес штатқа Веракрус Ллаве деген ат берді (Оризабада туған генерал Игнасио де ла Ллаведі еске алу үшін). 1874 жылдың 8 мамырында Веракрус губернаторы Аполинар Кастильо Оризабаны Веракрус штатының астанасы деп жариялады, бірақ 1878 жылы бұл мәртебе Халапаға ауыстырылды. Порфирио Диас билігі тұсында Оризаба штаттың ең білімді қаласы деп танылды. Диас үкіметінің соңғы жылдары Кананеяда маңызды жұмысшылар ереуілі болды. Тағы бір маңызды ереуіл, Рио-Бланкода, Оризабада болды және ол Мексика революциясына қадам салды. АҚШ-тың екі дүниежүзілік соғыста да қатысқан USS Orizaba (ID 1536) көлік кемесі қаланың құрметіне аталды.