Кіріспе

Фрэнсис Фукуяманың "Адамнан кейінгі болашағымыз: Биотехнологиялық революцияның салдары" кітабы – 2002 жылы жарық көрген Фрэнсис Фукуяманың еңбегі. Онда ол жаңа және дамып келе жатқан биотехнологияларды трансгуманистік мақсаттарда қолданудың либералды демократияға төндіретін әлеуетті қауіптерін талқылайды.

Адам табиғаты

Фукуяма адам табиғатын "генетикалық факторлардың нәтижесінде туындайтын, адам түріне тән мінез-құлық пен қасиеттердің жиынтығы" деп анықтайды. "Типикалық" еңбек адамдық қасиеттерді сипаттау үшін өлшенген параметрлердің қалыпты таралуы сияқты, статистикалық құбылыс ретінде түсіндіріледі – мысалы, бойдың немесе интеллект коэффициентінің қалыпты таралуы. Автор "патологиялық" пен "нормалы" арасын ажырату қиын екенін мойындайды, бірақ олардың арасындағы шекараны жүргізу ғана емес, сонымен қатар реттеуші органдар заңнамалық процедура арқылы оны тұрақты түрде анықтай алады. "Маған көбінесе ауру мен денсаулық арасында ешқандай қағидалық айырмашылық жоқ деп есептейтіндер – ешқашан ауырмаған адамдар болып көрінеді: егер сізде вирус болса немесе аяғыңыз сынса, бірдеңе дұрыс емес екенін анық сезінесіз".

Адамның қадір-қасиеті

Адамның моральдық таңдау жасау қабілеті, тіл, ақыл-ойы, әлеуметтенуге бейімділігі, эмоциялар, сезіну және сана – адамды жануарлардан ерекшелендіретін маңызды қасиеттер. Фукуяма осы қасиеттердің толық жиынтығын «Х-фактор» деп атайды, ол «жеке бөліктердің қосындысынан» гөрі «күрделі тұтас» болып табылады және адамның қадір-қасиетінің негізін құрайды. Одан әрі, ол «адамзаттың әрбір мүшесі толыққанды адам болуға мүмкіндік беретін генетикалық мүмкіндікке ие, осы мүмкіндік адамды басқа тіршілік иелерінен ерекшелендіреді» деп санайды. Осылайша, ол адамның қадір-қасиетінің бастауын адамның генетикасына жатқызып, адамның ұрық жасушаларын ретсіз өзгертуге қарсы аргумент келтіреді. Фукуяма адам жасушалары мен тіндерінің моральдық мәртебесі, олардың «толыққанды адам болу әлеуетіне» ие болғандықтан, адам эмбриондарынан жоғары екенін айтады. Ол сондай-ақ: «Осы себепті, діни көзқарастарға сүйенбестен, зерттеушілердің адам эмбриондарын жасауға, көбейтуге және жоюға еркіндік берілуіне күмәнді қараудың себебі бар» деген қорытындыға келеді. «Табиғатшылдық қателігінің» жаңылысы. Моральдық міндеттерді табиғатты бақылау арқылы алуға болмайды деген пікірге (яғни «табиғатшылдық қателігіне») жауап ретінде Фукуяма адамдардың құндылықтарды бағалау үшін эмоцияларын жиі пайдаланатынын көрсетеді. Мысалы, зорлықпен өлімге ұшырау қорқынышы өмір сүру құқығын тудырады, оны кейбір адамдар дін бостандығынан жоғарырақ санайды. Либертариандық құқық теориясының өкілдері Джон Роулз бен Рональд Дворкиннің көзқарастарындағы қайшылықтар. Мысалы, Фукуяма Джон Роулздың «Әділет теориясы» еңбегінде генетикалық тұрғыдан бағдарламаланған әлеуметтік өзара әрекеттесу сияқты адам табиғатының айқын көріністеріне сілтеме жасайтынын көрсетеді. Ал Рональд Дворкин адам табиғаты туралы да болжамдар жасайды: уақыт өте келе дами алатын ерекше табиғи адамдық әлеуеттің болуы, осы әлеуетті дамытуға жұмсалатын күш-жігер және адамның осы әлеуетіне қатысты таңдаулары. Мысалы, Фукуяма АҚШ Жоғарғы Сотының «Кейсиге қарсы» шешімі «моральдық дербестікті ең маңызды адам құқығы» деп қорғайды. Құндылықтар ұжымдық іс-қимылға мүмкіндік береді. «Адамдар құндылықтар мен нормалардың ортақ екеніне ризашылық білдіреді. Жекеше тұрғысынан ұстанылған құндылықтар өз мақсатына жетпейді және адамдардың ортақ мақсаттар үшін бірлесіп жұмыс істей алмайтын өте дисфункционалды қоғамға әкеледі». Саяси тарих адам табиғатының шектерін ескермеген саяси режимдердің сәтсіздігін көрсетеді. Мысалы, Фукуяма коммунизмнің толық сәтсіздікке ұшырауының себебі, оның «туысқандар мен жеке меншікке деген табиғи бейімділікті құрметтемеуі» болды деген қорытындыға келеді.