Кіріспе
Чэнь Юлян (陳友諒; 1320 – 3 қазан 1363) – Қытай тарихындағы Чэнь хан әулеті мемлекетінің негізін қалаушы және алғашқы императоры. Ол Юань әулетінің соңындағы халық төңкерісіндегі әскери басшылардың және халық қаһармандарының бірі болды.
Chen Youliang (陳友諒; 1320 – 3 October 1363) was the founder and first emperor of the dynastic state of Chen Han in Chinese history. He was one of the military leaders and heroes of the people's revolution at the end of the Yuan dynasty.
Өмірбаян
Чэнь дүниеге Хубэйдің қазіргі Мианьян (沔陽) қаласында балықшы отбасында келген. Бірінің айтуынша, ол Чэнь (陳) тегімен туған, екіншілерінің пікірінше – Сие (謝) тегімен. Вьетнамдық жазбаларда Чэнь Юлианның Чэнь Ицзидің (陳益稷) немесе Юань әулетіне қоныстанған Тран әулетінің басшысы Тран Ич Тактың (Trần Ích Tắc) ұлы екені айтылады. Бала кезінде ол кедейлікте өсті, ол және оның отбасы балық аулауда көп табысқа жете алмады. Чэнь бір кезде аудандық шенеунік болып қызмет еткен, ал кейін Қызыл тюрбан көтерілісі кезінде Ни Вэньцзюньдің қол астында генерал болды. Ни Вэньцзюнь Қызыл тюрбан көтерілісшілерінің басшысы Сюй Шухуэйге (徐寿辉) қастандық жасауды жоспарлады, бірақ Чэнь Юлиан Ни Вэньцзюньді Сюй Шухуэйді өлтірмес бұрын өлтірді. Осы кезде Чэнь Юлиан Фуцзянь және Цзянсиді басып алды. Цзянсинің басып алынғанын естіген Сюй Шухуэй астананы сол жерге көшіруді қалады, бірақ Чэнь Юлиан Сюй Шухуэй оны сол жерде қауіпті деп санады және оны тоқтату үшін елші жіберді. Сюй әскерімен Цзянсиге келген соң, Чэнь Юлиан Сюй Шухуэйге қарсы шығып, оны өлтірді. 1357 жылы Чэнь Цзянчжоуда (江州; қазіргі Цзюцзян, Цзянси) өзін «Хан патшасы» деп жариялады, ал келесі жылы Сюй Шухуэй қайтыс болғаннан кейін император атанды. Оның дәуірінің аты, сондай-ақ империясының аты – Да Хан (大漢; сөзбе-сөз «Ұлы Хан») болды. Чэнь Юлиан Чжоу Пушэнды (邹普胜) Бас ұстаз, ал Чжан Бисянды (张必先) премьер-министр (丞相) етіп тағайындады. 1359 жылдан 1363 жылға дейін Чэньнің флоты Янцзы өзенінің жоғарғы ағысында ең күшті болды. Оның билігі Мин әулетінің негізін қалаушы Чжу Юаньчжан басқарған басқа көтерілісші мемлекет – Вудың билігімен кем болмады. 1360 жылы Хан флоты мен әскері Ву әскеріне қарсы ұзақ соғыс бастады. Сол кезде Ву әскерінің базасы Цзицинде (қазіргі Нанкин) орналасқан. Ву кейін 1368 жылы «Мин» деп аталды. Ву астанасына жасалған шабуыл Вудың тамаша тыңшылығының арқасында жеңіліске ұшырады (вероятно, жыл басында Хан флотының бір бөлігінің дезертирлеуіне байланысты). Соғыс Поян көліндегі шешуші шайқасқа дейін жалғасты, онда Ву флоты үш күндік шайқастан кейін Ханның үлкен флотын аз айырмамен жеңді. Поян көліндегі шайқастан бір ай өткен соң Хан флоты Поян көлінен қашып шығуға тырысты. Кемелер арасындағы шайқастар кезінде Чэнь қаза тапты (басына жебе тиген деген қауесет бар). Ол 1363 жылғы 3 қазанда қайтыс болды, оның өмірі 43 жылды құрады. Бірақ Тран әулеті Чэньдің өтінішіне жауап бермеді. Тран Ич Так сатқын деп есептелді және Тран патшалық отбасынан заңды түрде шығарылды, сондықтан Đại Việt сатқынның ұрпағымен одақтасуға бармады. Đại Việt-тің солтүстік көршісінің ісіне араласуына да себеп болмады. Чжу Юаньчжан: «Юлианның өлімінен кейін әлемді бейбіт ету қиын болмады». «Мен Юлианды мақтаншыл деп санаймын, ал Шичэнды тар көңілді деп санаймын; мақтаншылдар қақтығысқа бейім, ал тар көңілділердің алысқа бағытталған жоспарлары жоқ». Ян Цзин: «Бұрын Чэнь мен Чжан Ву және Чу аймақтарын басып алып, өзендерді тоқтату үшін қайықтар жасап, тауларды кесіп өту үшін астық жинап, әскерлерін құрып, өздерін жеңіске жеткендер деп атады. Бірақ Поянг шайқасынан кейін Юлиан қаза тапты, ал Чэнь әскерін шығысқа бұрды, ал Чжан басылды. Бұл адамның таңдауы емес, бұл тағдырдың өзі». Рао Хансиан: «Цзян Ханның алғы шебі, Үш Чу аймағының таңғажайып адамы». (江汉先英、三楚雄风。) Цай Донгфан: «Мен Юлианның жеңілісіне өзі себепкер болды дедім. Цзянчжоу жоғалды, оның базасы жойылды, ол Вучанға қашты; сол кезде ол әскерін қайта құрып, уақытын күтуі керек еді. Бірақ ол шыдамсыздық танытып, барлық жұмыртқасын бір себетке салып, баласынан айырылды, сүйікті әйелінен айырылды, тіпті өзі де қайтыс болды, соның салдарынан әлемге күлкі болды. Мемлекеттің өркендеуі мен құлдырауы адамның таңдауымен байланысты екені анық. Ол Вуцзян қаласында өзін-өзі өлтірген кезде ешқашан шайқаста жеңілген емес деп айтқан Сян Ю сияқты болмауы керек». Тарихшы Ву Хан: «Чэнь Юлиан сәтсіз аяқталса да, ол Юань әулетіндегі моңғолдар мен хан жер иелерінің кластарының билігіне қарсы шыққан батыр болды. Ол тарихқа үлес қосты. Сол кезде адамдар оны жаны ашып, сағынды. Оның қабірі әлі күнге дейін Янцзы өзенінің жаңадан салынған көпірінің астында сақталған, оны зиярат етуге келетіндер аза тұтады».
Cai Dongfan: "I said that Youliang caused his own defeat. Jiangzhou was lost, his base was gone, and he fled to Wuchang; at this point he should build his army and bid his time. But he was impatient, put all his eggs in one basket, lost his children, lost his favorite mistress, and even died himself, becoming a mockery for the world. It is obvious that the rise and fall of a state is really related to man's choices. One should not be like Xiang Yu who, at the moment of his suicide in Wujiang, claimed that he had never lost a battle." Historian Wu Han: "Although Chen Youliang failed, he was, after all, a hero who opposed the rule of the Mongolian and Han landlord classes in the Yuan dynasty. He played a role in history. At that time, people sympathized with him and missed him. His grave is still preserved under the newly built Yangzi River Bridge for visitors to mourn."
Ескерткіш
Сондай-ақ, Чэнь Юлянның қабірі (陈友谅墓), ескерткіш қабір (衣冠冢).
Қабір
1363 жылғы 3 қазанда Чэн Юлиан Поян көлі шайқасында қаза болғаннан кейін оның нақты денесі жоғалып кетті. Оның киімдерін оның ілесушілері қайыққа тиеп, Хубэй провинциясының Ухан қаласындағы Янцзы өзені көпірінің Учан көпір басына (武昌桥头), Шесхан тауының оңтүстік беткейіне (Хубэй провинциясының Ухан қаласындағы танымал саяжай – Сары тұруқ мұнарасының жанында) жерлеуге жіберді. Қабір оңтүстікке қарап тұр, тікбұрышты, бұрыштары дөңгелектелген, биіктігі 2,2 метр. Қабірдің негізі 12 метрге созылған. Қабір тау бетіне салынған. Жанында алтыбұрышты, мақсаты белгісіз павильон орналасқан, оның тіреулеріне жазулар қашалған. Цин әулеті кезінде бұл орын Хубэй провинциялық Бақылау бюросының «Найюань» (乃园) бағының бір бөлігіне айналды, сондықтан оны сирек барып көретін. 1908 жылы Ван Яохуан мен Гэн Чжунчжао Цин әулетінің Гуансю жылнамасының отыз төртінші жылында осы қабірді тапты. 1912 жылы Хубэй провинциясының Ішкі істер департаменті жөндеу жұмыстарын сұрады және қабірге дейін (қабір мен арка арасында) 16 сатықты қабір жолы мен биік арка салды. Ескерткіш арканың бетіне «Жан Хан Сянь Ин» («江汉先英»), ал артқы жағына «Сан Чу Сюнфэн» («三楚雄风») деп жазылды. Қабірдің екі жағында тақташа павильондары бар. 1913 жылы зират қайта жаңартылып, қарағай мен кипарис ағаштарымен қоршалды. 1923 жылы (1911 жылғы төңкерістен кейін) Қытай Республикасы оны қайтадан салды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, шағын жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1956 жылы қабір Хубэй провинциясының мәдени ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Мәдени революция кезінде қиратылды. 1981 жылы жергілікті билік оны қалпына келтіру үшін қаржы бөлді. 1998 жылдың маусым айында толыққанды жөндеуден өтіп, кірпіштен қаланған қабырғалары мен «Дахан Чен Юлиан қабірін қайта құру» монументі орнатылды.
Еске алу сарайы
2013 жылдың 18 желтоқсанында сағат 9:00-де жергілікті үкімет Хубэй провинциясы, Сиантао қаласы, Миань көшесі, 90-шы тұғырлы жерде "Чэн Юлиан еске алу залын" (陈友谅纪念馆) ашты. Бұл ескерткіш зал үш қабаттан тұрады, 3891 шаршы метрді алып жатыр, ал жалпы құрылыс ауданы 1615 шаршы метрді құрайды. Бірінші екі қабатта 920 шаршы метрлік көрме зал орналасқан, соңғы қабат кеңсе және демалыс аймағы ретінде пайдаланылады.
Аңыздар
Юань Мейдің "Зи Бу Ю" (袁枚《子不語》) еңбегінің 10-томында "Чен Юлиан ғибадатханасын жою" деген мақала бар, онда Чжао Сили (赵锡礼) қаудан әкімі болып тағайындалғанда қираған Цзиньчжоу Чен Юлиан ғибадатханасының оқиғасы айтылады. Чжао бұл белгісіз Ванье ғибадатханасы екенін ғана білді, оны ұятты орын деп ойлап ғибадатхананы бұзды, бірақ ол ғибадатхана Чен Юлианға арналғанын білмеді, және бұл туралы Жан Тяншиден (张天师) сұрағанға дейін хабары болмады.
Романдар
Чэн Юлианг Луи Чаның "Жаратылыс қылы мен Аждаһа семсері" романындағы кейіпкер ретінде бейнеленеді.