Кіріспе
Шотландия жағалауындағы арал, Мулл аралы (An t Eilean Muileach) немесе жай ғана Мулл (; Muile) – Ішкі Гебрид аралдарының (Скайдан кейін) екінші ірі аралы және Шотландияның батыс жағалауында, Аргилл мен Бут кеңесінің аумағында орналасқан. Мулл аралының ауданы шамамен , ол Шотландия мен Ұлыбританияның төртінші ірі аралы. 2001 жылдан 2020 жылға дейін халық саны біртіндеп артты: 2020 жылы ол 3000 адамға жуық деп есептелді, 2011 жылғы халық санауы бойынша шамамен 2800 адамды құрады, ал 2001 жылы 2667 адам тіркелді. Шотландиядағы халық саны бойынша ең ірі аралдардың арасында сегізінші орында тұр. Жаз айларында туристердің көптеп келуімен халық саны артады. Жыл бойы тұратын халықтың көп бөлігі Тоберморидің әдемі түсті негізгі елді мекенінде шоғырланған. Аралда екі дистилляция зауыты бар: бұрын Ледайг деп аталған Тобермори дистилляция зауыты бір сортты шотланд вискиін, ал 2019 жылы Тироран маңында ашылған зауыт Whitetail джин өндіреді. Мулл жыл сайын шілде айында өткізілетін Хайленд ойындары сияқты көптеген спорттық жарыстарға төңкерілген. Аралда төрт қамал бар, олардың ішінде биік Дуарт қамалы және Мой қамалының мұнарасы бар. Оңтүстік жағалауда Лохбуи елді мекенінде тас шеңбері орналасқан.
the ship
The Isle of Mull (An t Eilean Muileach ) or just Mull (; Muile ) is the second largest island of the Inner Hebrides (after Skye) and lies off the west coast of Scotland in the council area of Argyll and Bute. Covering , Mull is the fourth largest island in Scotland and Great Britain. From 2001 to 2020, the population has gradually increased: during 2020 it was estimated to be 3,000, in the 2011 census it was about 2,800, and in 2001, it was measured at 2,667 people. It has the eighth largest island population in Scotland. In the summer, these numbers are augmented by an influx of many tourists. Much of the year round population lives in the colourful main settlement of Tobermory. There are two distilleries on the island: the Tobermory distillery, formerly named Ledaig, produces single malt Scotch whisky and another, opened in 2019 and located in the vicinity of Tiroran, which produces Whitetail Gin. Mull is host to numerous sports competitions, notably the Highland Games competition, held annually in July. The isle is home to four castles, including the towering castle of Duart and the keep of Moy Castle. On the south coast, a stone circle is located in the settlement of Lochbuie.
География
Муллдің жағалау сызығының ұзындығы шамамен 0,7 км, ал климаты Гольфстрим ағысының әсерінен жұмсақ. Аралдың таулы ядросы бар; аралдағы ең биік нүкте – Бен Мор шыңы. Орталықтан көптеген түбектер таралып жатыр, олардың көп бөлігі шұңқырлы далалармен жабылған. Солтүстіктегі Арос түбегінде Тобермори қаласы орналасқан, ол 1973 жылға дейін бург мәртебесіне ие болған (бургтар жойылғаннан кейін). Басқа елді мекендерге Сален, Дервиг және Калгари кіреді. Муллдың Росы оңтүстік-батыста жатыр және Бунессан, Пеннигель, Уискен және Фионнфорт ауылдарын қамтиды. Шығыс жағында Лохбуи, Лохдон және Крейнур орналасқан. Муллдың батыс жағалауынан Эрайд, Инч Кеннет, Иона, Гометра және Ульва сияқты көптеген аралдарды көруге болады. Кішкентай, адам тұрмайтын аралдарға Эорса, Кіші Колонсей, Трешниш аралдары және Фингал үңгірімен әйгілі Стаффа кіреді. Calve Island – Тобермори шығанағындағы адам тұрмайтын арал. Муллдың оңтүстік-батысынан екі шеткі жартасты маяк көрінеді: Дубх Артах және Скерривор. Торран тау жыныстары – бұл рифтер, кішкентай аралдар мен жартастардың үлкен шоғыры, олардың ауданы шамамен 15 шаршы миль (39 км²) және Росс Мулл түбегі мен Дубх Артах арасында, оңтүстік-батысқа қарай 2 миль (3 км) қашықтықта орналасқан. Лохбуиге жақын Фрэнк Локвуд аралы 1894-1895 жылдары Локбуидің 21-ші Маклиннің туысы және бас прокурор болған Фрэнк Локвудтың есімімен аталады. Муллдың батыс жағалауының бір бөлігі және осы маңдағы кейбір аралдар Лох-на-Кил ұлттық көркемдік аймағының құрамына кіреді.
Ерте тарих
Мулл аралында соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, шамамен 11 000 жыл бұрын адамдар қоныстанған болуы мүмкін. Бұл туралы аралдың солтүстік-батыс жағалауындағы Криет Дубхтағы мезолиттік тұрғын үйінде жүргізілген радиокөміртектік талдау көрсетіп тұр. Кейіннен қола және темір дәуіріндегі тұрғындар Дун Нан Галл мен Ан Шон Чейстелде брохтар, ал Лохбуиде көптеген жерлеу обаларымен бірге тас шеңберін салған. Екі кранног темір дәуіріне жатқызылған. 6-шы ғасырда ирландтық көшпенділер Мулл және айналасындағы жағалауға шабуыл жасап, Дал Риата Гелл патшалығын құрды. Патшалық түрлі рулық топтар басқаратын бірнеше аймаққа бөлінді. Олардың бірі – Cenél Loairn – Мулл мен оның шығысындағы құрлықты бақылады. Дал Риата материкті христиандастыруға ықпал етті; маңызды сәт 563 жылы болды, осы жылы ирландтық миссионер Колумба Муллдың оңтүстік-батысындағы Айона аралына келді және жергілікті халыққа жаңа дінді тарату үшін монастырь құрды.
Скандинав дәуірі
9 ғасырда викингтердің шабуылдары Дэл Риатаның құлауына және оның Норвегия аралдары патшалығымен алмастырылуына әкелді, ол 872 жылы Норвегияның бірігуінен кейін Норвегия патшалығының бір бөлігіне айналды. Аралдар патшалығы Дэл Риатадан әлдеқайда кеңейтілген, Сыртқы Гебрид аралдары мен Скайды да қамтыды. Аралдар патшалығы көне норвег тілінде «оңтүстік аралдар» деген мағына беретін Сюдрейяр деп аталды. Дэл Риатаның бұрынғы жерлері «Аргиль» (қазіргі «Аргилл») деген географиялық атау алды: гаэль жағалауы. 11 ғасырдың соңында Норвегия королі Магнус Босаяқ әскери науқан бастады, нәтижесінде 1098 жылы Шотландия королі Магнусқа Аралдар патшалығының аумағындағы барлық билік құқығынан бас тартуға мәжбүр болды. Бірақ шамамен 60 жылдан кейін, Норс-Гейл тегінен шыққан Сомерлед атты басшы Сюдрейярдың барлығын Норвегиядан бөліп алып, оны тәуелсіз патшалыққа айналдырды. 1164 жылы Сомерлед қайтыс болғаннан кейін Норвегияның номиналды билігі орнатылды, бірақ аймаққа бақылау Сомерледтің ұлдары мен оның інісі Крован әулетінің мұрагерлері арасында бөлісті. Оның ұлы Дугалл, қазір Лорн деп аталатын және Мулл аймағына кіретін Cenél Loairn аймағының бұрынғы аумағын алды. Ал Крован әулеті «Аралдар королі» атағын сақтап, Льюис, Харрис және Мэн аралдарын басқарды. Бірнеше онжылдықтан кейін олар ағылшын патшаларын жоғары тұрған билік деп мойындады, сондықтан Дугалдың мұрагерлері (Макдугалдар) Норвегия королі Хаконға шағымданды және 1237 жылы патшалық бөлініп, марапатталды: Гебрид аралдарындағы билік Макдугал әулетіне берілді және олар «Гебрид аралдарының корольдері» атанды. Олар Муллдегі Арос және материктегі, оның қарсы жағындағы Ардторниш есімді екі қамал салды, олар Мулл бұғазын бақылап тұрды. 13 ғасырдың басында Шотландия королі Александр II Эдгардың бұрынғы бас тартуына қарамастан, Сюдрейярды өз патшалығына кеңейтуге белсенді түрде тырысты. Бұл Норвегия мен Шотландия арасындағы қақтығысқа әкелді, ол Александр III тұсында да жалғасты. Норвегия королі Хакон IV Ларгс шайқасынан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1266 жылы оның бейбітшіл мұрагері Перт шарты арқылы үлкен сомада ақша алғанға дейін Сюдрейярдағы номиналды билігін Александр III-ке өткізді. Александр Сомерледтің мұрагерлерінің жартылай тәуелсіз билігін мойындады; бұрынғы Сюдрейяр Шотландияның бір бөлігі емес, шотланд тәжіне тәуелді болды.
Аралдардың иелері
XIII ғасырдың соңында шотланд патшасы Джон Балиоль мен Роберт де Брюй арасында шотланд тәжін иелену үшін қатыгез дау туды. Сол кезде Сомерлдің ұрпақтары үш руға бөлінді: Дугалдың ұрпақтары (Макдугаллдар), оның жүрегі Дональдтың (Макдоналлдар) және Дональдтың бауырының (Макрори немесе Макруари) ұрпақтары. Макдугаллдар Балиольді, ал Макдоналлдар мен Макрори де Брюйді қолдады. Роберт I шотланд жауындарын, соның ішінде Коминстерді және Макдугаллдарды жеңген соң, олардың жерлерін тәркіледі деп жариялады және оларды досы, Аралдар лорды Ангус Ог Макдональд пен король Роберттің туысы Кристина Макрориге бөлді. Соңғысы Лорн және кішігірім аралдарды алды, бірақ Баннокбернде король Робертпен бірге шайқасқан Ангус Огқа ең үлкен үлес берілді: Ислей, Джура, Гига, Колонсей және Мулл аралдары, сондай-ақ Дюрор, Гленко, Арднамурчан, Лохабер, Морверн және Кинтайр жерлері. Баннокберннен кейін Ангус Огтың үлкен ұлы Александр Макдональд, сол кезде тірі болған, Мулл мен Тирені алды. Ангус Огтың кіші ұлы Джон Ислай әкесі мен ағасының қайтысынан кейін Аралдар лорды болды. Ол алғаш Гарморандық Эми Макруариге, Макрори руының мұрагеріне үйленді, осылайша Сомерлдің мемлекетінің қалдықтарын біріктірді. 1354 жылы, жер аударылып, атамекендік жерлерін бақылаусыз қалдырған Джон, Макдугалл руының мұрагері, Муллқа қатысты барлық құқығын Аралдар лордына өткізді. Роберттің ұлы Дәуіт II патша болғанда, ол ағылшын тұтқындарында біраз уақыт өтті. Босатылғаннан кейін, 1357 жылы, ол Макдугаллдың Лорн билігін қалпына келтіріп, Роберттің Макрориге берген құқығын жойды. 1354 жылғы құқықтан бас тарту, осындай жағдайға байланысты бейбітшілікті сақтауға бағытталған әрекет болған сияқты, Мулл мен Лорнды бөліп, Муллды Аралдар лордығына бағындырды. 1437 жылы Аралдар лорды Александр анасының тарапынан Росс билеу құқығын мұра еткенде, лордық едәуір кеңейді. Бұл кеңею Макдональдтарды өздерінің билік орталығын Ислейден Арос және Ардторниш қамалдарына көшіруге мәжбүр етті. 1462 жылы Аралдар лордының ең амбициялысы Джон Макдональд Шотландияны жаулап алу үшін Англияның IV Эдуардымен одақтасты. Англиядағы азаматтық соғыс бұл одақтың іске асуына және 1475 жылға дейін, ағылшын сарайы оның бар екенін өз еркімен жариялағанға дейін, оны анықтауға кедергі келтірді. Лордтықтан айыру туралы талаптар табиғи түрде туды, бірақ Джон құрлықтағы аумақтарының көп бөлігінен бас тарғанда олар басылды. Алайда Джонның жүрегі Россқа шабуыл жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Шабуылдан екі жыл өткен соң, 1493 жылы Шотландия королі IV Джеймс Аралдар лордығын тәркіледі деп жариялады, осылайша аймақты Шотландияның ажырамас бөлігіне айналдырып, тәуелділік емес, енгізді.
Маклейнс
Осы уақыт ішінде Cenél Loairn ұрпақтары өздерінің ерекшелігін сақтап келді; олар енді Маклин (MacLean) аталды. Джон Макдональдтың жер аударылуынан кейін, Джеймс IV Маклиннің Мулл аймалындағы билігін қайта орнатты. Маклин әулетінің бұрынғы басшысы Аралдардың бірінші лордының қызына үйленді және Дуарт қамалын қалыңдық ретінде алды; осыдан бастап ол Маклиннің Муллдегі билігінің бекінісіне айналды. Әулеттің екінші тармағы Муллдың оңтүстік жағындағы Мойдада мұнаралы үй салды, ал бас тармақ Дуарт қамалын өздерінде сақтап қалды. Аңыз бойынша, алтынға толы испандық галеон Тобермори шығанағының түбіндегі лайда жатыр. Кейбір мәліметтерге сәйкес, 1588 жылы ағылшын флотынан қашқан, жеңілген испан армадасының «Флоренсия» (немесе «Флорида» немесе «Сан-Франциско») кемесі Тобермориде жабдықтану үшін тоқтаған. Төлем дауынан кейін кеме өртеніп, оқ-дәрі қоймасы жарылып, кеме суға батты. Оның бортында, айтуынша, 300 000 фунт стерлингтік алтын құймасы болған. Басқа дереккөздер кеменің «Сан-Хуан де Сицилия» (немесе «Сан-Хуан де Баптиста») болғанын, ол қазына емес, әскер тасығандығын мәлімдейді. Осы мәліметтерге сәйкес, арал басшысы Лаклан Мор Маклин испан командирімен келісім жасап, кемені қайта жабдықтау және жөндеу үшін, сондай-ақ жақын аралдардағы жауларымен араздасқан Маклин әулетіне әскери көмек көрсету үшін келісімге келді. ХVII ғасырдың ортасынан ХХ ғасырдың соңына дейін кеме қалдықтары мен оның аңыздағы қазынасын іздеуге көптеген әрекеттер жасалды. Бірақ Тобермори шығанағынан ешқандай маңызды қазына табылған жоқ. Шотландиядағы Реформациядан кейін Маклин әулеті протестантизмді қолдады. ХVII ғасырдың ортасына қарай олар король Карл II-нің Соғыс және Келісім шартын мойынламауына қарсы шығып, азаматтық наразылық акцияларын қолдап, конвентикулярлық қозғалыстың жақтастары болды. Аргиллдің 9-шы графы Арчибальд Кэмпбелл мұндай адамдарды қуғындауға қарсы болғанымен, Шотландияның құпия кеңесі оның иелігіндегі, соның ішінде Лорндағы конвентикулярлық жиналыстарды таратуға бұйрық берді. Жауыздық атмосферасы тез Муллге тарады, онда конвентикулярлық жиналыстарға қарсыластар батылданды, нәтижесінде екі діни топ арасында зорлық-зомбылық оқиғалары көбейді. 1678 жылы Кэмпбеллге Муллді басып алу және зорлық-зомбылықты және конвентикулярлық жиналыстарды тарату туралы нақты тапсырма берілді. Кэмпбелл әулеті 1681 жылға дейін бүкіл аралды бақылауына алды. Кэмпбелл Дуарт қамалын басып алып, Маклин басшыларын Муллден қуды; олар Муллдың солтүстік-батысындағы Трешниш аралдарындағы Кернбург қамалына көшіп кетті. Кэмпбеллдің өзінің беделі Джеймс VII билігіне қарсы Аргилл көтерілісін бастаған кезде әлсіреді. Кейінгі Кэмпбелл басшыларының адалдығы Кэмпбеллдердің Дуартты өздерінде ұстап тұруын қамтамасыз етті (Кэмпбеллдер оны сатқаннан және ол бір ғасыр бойын басқа иелерде болғаннан кейін ғана Маклин әулеті оны сатып алу арқылы қайта иелене алды). Кэмпбеллтің қысымымен Аргилл шерифінің басшылығымен шривальдық билік құрылды, оны олар бақылады.
Кейінгі тарих
Якобит көтерілістерінен кейін, Мұрагерлік юрисдикциялар туралы заң Муллдегі және Аргилл шерифтігіндегі Кэмпбеллдердің билігін жойды; Кэмпбеллдер енді тек жер иелері ретінде ғана ықпал ете алды. Маклиннің қолында болған көптеген қамалдар (мысалы, Мой) Кэмпбеллдер тарапынан қиратылды немесе уақыт өте келе тозығына ұшырады, бірақ жақын жерде жайлы үйлер салынды. 18 ғасырда аралда гайелдік бард өмір сүрді, оны әйгілі Чарльз Макдональд тек "Мулл сатиригі" деп сипаттады. Сатирик, якобит бард Аласдер Мак Махистер Аласдердің жақтасына қарсы шығып, оған көптеген сақталған өлеңдерінде шабуыл жасады. Якобит ақыны Шотландияның кальвинистік шіркеуінен Рим-католик шіркеуіне ауысқанда, Мулл сатиригі оның мұны шын ниеттен емес, қуғынға түскен Стюарт әулетінің құрметі үшін жасағанын айыптады. 1773 жылы Самуэль Джонсон мен Джеймс Босвелл Батыс аралдарына саяхат жасағанда аралға келді. 19 ғасырға дейін аралдың негізгі экономикалық қызметтері – мал өсіру, балық аулау және сабын мен шыны жасау үшін қолданылатын күл алу үшін теңіз шөптерін жағу болды. Тобермори 1788 жылы Британдық балық шаруашылығы қоғамы тарапынан балық аулау өнеркәсібін қолдау мақсатында жоспарланған елді мекен ретінде салынды. 18 және 19 ғасырлардағы Таулы аймақтарды тазарту салдарынан адамдар қойларға орын ашу үшін жер аударылды; ал Таулы аймақтардағы картоп ашаршылығы (1846–1847) жаппай эмиграцияға себеп болды. Бұл факторлар халық санының 10 000-нан 4 000-қа дейін, содан кейін 20 ғасырда 3 000-ға дейін төмендеуіне әкелді; бұл экономикаға елеулі әсер етті. Осыған қарамастан, Муллде бірнеше сәнді үйлер салынды, оның ішінде Торосай қамалы да бар. 1889 жылы Шотландияда арнайы жергілікті басқару туралы заңмен округтер ресми түрде құрылды; Мулл жаңадан құрылған Аргилл округінің бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бүкіл арал шектеулі аймаққа айналды. Тобермори шығанағы HMS Western Isles басқаратын теңіз базасына айналды. База мен шектеулі аймақ, қатаң тәртібімен және қаһарлы мінезімен "Тоберморидің террорисі" деген лақап атқа ие болған коммодор (кейін вице-адмирал) сэр Гилберт Стивенсонның басқаруында болды. Базада суастына қарсы күреске эскорт топтарын даярлады. 1940-1945 жылдар аралығында база арқылы 911 кеме өтті. 20 ғасырдың соңындағы реформалардан кейін Мулл қазір Аргилл мен Бьюттің кеңірек аймағының бір бөлігі болып табылады. 2020 жылдың шілде айында Country Life журналында жарияланған мақалада "Бенмор иелігі Мулл аралының 32 000 акрын алып жатыр" делінген, соның ішінде туристер де тоқтауға болатын викториандық аңшылық үйі – Нок Хаус та бар. Қонақтар "Бенмор леди" қайығына сапарға шыға алады. Үйдің көп бөлігі Аргиллдің тоғызыншы герцогы әйелі үшін, Виктория патшайымының қыздарының бірі үшін салынған; олар 1871 жылы үйленді. Есептерге сәйкес, патшайым да онда болған, сондай-ақ Вордсворт, Китс, Дж.М.Барри және сэр Уолтер Скотт сияқты басқа да адамдар болды.
Демография
2011 жылғы Шотландия санағына сәйкес Мулл аралының тұрақты тұрғындарының саны 2800 адам, ал шаруашылықтардың саны 1271 болды. Жақын орналасқан аралдарды қоса алғанда, Мулл аралының халқы 2996 адамды құрады. + Мулл және жағажай аралдарының халқы 1911 және 1981 жылдары, 2011 жылғы санағ бойынша: Арал Халқы 1911 ж. 1981 ж. 1991 ж. 2001 ж. 2011 ж. Calve 1 0 0 0 0 Dubh Artach (Маяк) 3 0 0 0 0 Erraid 30 0 0 8 6 Gometra 44 0 0 5 2 Inch Kenneth 4 0 0 0 0 Iona 222 122 130 125 177 Little Colonsay 4 0 0 0 0 Mull 3809 2197 2678 2667 2800 Ulva 56 17 30 16 11 + Азаматтық округтердің халқы Азаматтық округ Халқы 2011 ж. Kilfinichen and Kilvickeon 745 Kilninian and Kilmore 1606 Torosay 645 Барлығы 2996
+ Population of Civil Parishes Civil Parish Pop. 2011Kilfinichen and Kilvickeon 745Kilninian and Kilmore 1606Torosay 645Total 2996
Гелл тілі
Мулл мен оған іргелес аралдарда гаэль тілі ерте орта ғасырлардан бері дәстүрлі тіл болды. Алайда, 20-ғасырда, әсіресе, сөйлеушілер саны азайды, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мулл аймағында едәуір төмендеу (20%) байқалды. Бұл жастардың көптеп көшіп кетуімен және тілді қолданудан бас тартуымен байланысты. 1951 жылғы халық санағында бар болғаны 10 адам ағылшын тілінде сөйлей алмайтынын мәлімдеді. Келесі онжылдықтарда тілді жаңғыртуға бастама берілді. Билік органдарымен ұзақ даулардан кейін 1996 жылы гаэль тіліндегі білім беру енгізілді. Сален бастауыш мектебінде гаэль тіліндегі оқу бөлімі, одан кейін Бунессан бастауыш мектебінде екінші бөлім ашылды; орта мектептің бірінші екі сыныбында гаэль тілі оқытыла бастады және гаэль тіліндегі ойын топтары құрылды. 2006 жылы зерттеулер көрсетті, жұмыс істейтін жастағы халықтың тек 10%-ы гаэль тілінде сөйлей немесе түсіне білсе, мектеп жасындағы балалардың тіл білу деңгейі әлдеқайда жоғары. Сөйлеушілер санының жергілікті жерлерде айқын айырмашылығы бар, мысалы, Крейнюрде (Creag an Iubhair) шамамен 25%, ал Ароста 4% құрады. Дегенмен, тілдің сақталуы тұрғысынан Мулл аймағында оптимизмге орын бар деп саналады. Тобермориде виски құю зауыты (Tobermory distillery) және 2005-2009 жылдары сыра зауыты (Isle of Mull Brewing Company) орналасқан. Тироран аралдағы тағы бір дистилляциялық зауытқа (Whitetail Gin) үй иесі, ол 2019 жылы 220 жылдан астам уақыттан кейін аралдағы алғашқы жаңа зауыт ретінде ашылды. Туризмнің маңызы зор. 1964 жылы Крейнюр пирсінің құрылысы туристерді тартуды бастаған кезде экономика жандана бастады. Қазір туризм арал экономикасының негізгі тірегі болып табылады. 1990 жылдардан бастап экожүрек туризмге қызығушылық артты, ал 2005 жылы аққұйрықты бүркіттерді қайта қоныстандыру экожүрек туристер үшін ерекше тартымдылыққа айналды. Арал теңіз бүркіттерін көруге мүмкіндік беретін сирек орындардың бірі, 2020 жылдың сәуір айына қарай кемінде 22 жұп тіркелді. Мулл аралының ірімшігі – Шотландияның шитті ірімшігі, ол Мулл аралында өндірілген шикі сиыр сүтінен жасалады. Ионаға бара жатқанда Росс-оф-Мулл аймалынан өтуден басқа, келушілер көбінесе Тобермориде уақыт өткізеді, Гленгорм қамалына барып, содан кейін жағажайлардың бірінде демалады. Бір есепте "оңтүстік-батыс жағалауында қызғылт гранитті жартастарымен және әдемі күн батуларымен танымал ақ жағажайлар көп, олар каякингке де өте қолайлы" делінген. Туристерге арналған жатақханаларға өздігінен тамақтанатын коттедждер, бірнеше қонақүйлер және кемпингтер кіреді. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясы туризмге кері әсер етті. 2020 жылдың қыркүйек айындағы бір есепте "COVID-19 пандемиясының Шотландия мен Ұлыбританияға қарағанда Биік таулы және Аралдар аймағына пропорционалдық емес әсер еткені" айтылды. Индустрия "бизнес амандығы мен қалпына келуі" үшін қысқа мерзімді қолдауға мұқтаж болды және бұл қолдау "физикалық қашықтық пен саяхат шектеулері болғанша секторға қатты әсер ететіндіктен" жалғасады деп күтілді. 2021 жылдың басында Шотландия үкіметі "3-деңгейлі коронавирустық шектеулерден зардап шеккен" қонақжайлылық және бөлшек сауда бизнесіне қаржылық көмек көрсету үшін "Арал теңдестігі" (Island Equivalent) атты схеманы енгізді. 2020 жылғы бұрынғы схемаларға Стратегиялық бизнес қоры және Коронавирустық бизнеске қолдау қоры кірді.
Автобустар
Автобустарды West Coast Motors Ltd. компаниясы басқарады. Тобермориден Калгариге Дерваг арқылы (494-маршрут), Тобермориден Крейнурға Сален арқылы (495-маршрут) және Крейнурдан Фионнфортқа Бунессан арқылы (496-маршрут) бағыттары бар. Лохбуи және Грулинге шектеулі қызметтер іске асырылады. West Coast Motors Мулл, Иона және Стаффа айналасында экскурсиялар ұйымдастырады, оның ішінде Обаннан қайықпен жүру де қамтылған. Крейнурдан Дуарт қамалына маусымдық шақырылатын микроавтобус қызметі де бар. Калгариден Саленге Ulva Ferry арқылы қауымдық қызмет те жұмыс істейді.
Ұшу-қону алаңы
Саленнің жанында жеке жеңіл ұшақтар үшін қону алаңы бар. Тобермориді Глазгоу мен Обанмен байланыстырған гидроұшақ болған. Тұрақты рейстер 2009 жылы тоқтатылды. 1960 жылдары Логанаир Гленфорса әуежайынан Глазгоуға жоспарлы рейстерді жүргізді. Бұл 1965 жылы Саленнің жанында Корольдік инженерлер салған шөппен өсірілген ұшу-қону жолағы. 2014 жылдан бері бұл қону алаңын көрші Гленфорса қонақ үйінің иелері Брендан мен Эллисон Уолш басқарып келеді.
Туристік темір жол
Мулл аралы темір жолы Крейнурден Торосай сарайына дейін жүрді, бірақ 2011 жылы жабылды.
Мектептегі білімі
Аралда бір орта мектеп (Tobermory High School) және алты бастауыш мектеп бар. Сален бастауыш мектебінде гаэль тілінде оқытатын бөлімше бар. Оңтүстік-батыстағы Иона, Бунессан және Фионнфорттан 11–18 жастағы орта мектеп оқушылары Обан орта мектебіне оқиды және дүйсенбіден бейсенбіге дейін Обан жатақханасында тұрады.
Байланыс
Мулл 1871 жылы Обан мен Грасс-Пойнт арасындағы су асты телеграф кабелі арқылы құрлыққа қосылды. Тобермори, Дервиг, Калгари, Крейнур, Пеннигель, Тироран, Фионфорт, Бунессан және Ионада телеграф кеңселерi болды. 1892 жылы Пошта кеңсесi Тобермори маңындағы Мейл ан Инбхайр жерінде эксперименталды сымсыз телеграф стансасын салды. 2014 жылы Килчоан (Арднамурчан) мен Тобермори және Данстаффнадж (Обан жанында) мен Торосай арасында жоғары жылдамдықты интернеттi қолдау үшiн оптикалық талшықты кабельдер төселді. 2015 жылғы ақпан айында Тобермори мен Торосай арасындағы байланысты аяқтау үшiн қосымша жер асты кабельдері салынды.
БАҚ және өнер
АМ радиосы 1930 жылы Обаннан, ал теледидар 1954 жылы аралға келді. 1978 жылы Торосай қамалынан батысқа қарай 2 километр жердегі Друим-Морда жаңа АМ радио және УХФ теледидар таратушылар салынды. Цифрлық хабар тарату 1998 жылдың 15 қарашасында басталды, ал аналогтық хабар тарату 2010 жылдың 27 қазанында тоқтатылды. Цифрлық таратушылар Мулл, оны қоршаған аралдар мен материктің кейбір бөліктерінде 22 релелік желіге ие, олар бірлесіп Торосай таратушылар тобын құрайды. Мулл Театры – Тоберморидің шетіндегі 2008 жылғы театр өндіріс орталығында орналасқан кәсіби театр компаниясы. Компания пьесаларға тапсырыс береді, Шотландия және одан тыс жерлерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырады, сондай-ақ білім беру және насихаттау бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол 1966 жылы Дервигтегі "Mull Little Theatre" театрында басталды және Гиннес рекордтарының кітабына сәйкес "Әлемдегі ең кішкентай кәсіби театр" атанды. Шотландияның Ұлттық Театры 2009 жылдың сәуірінде Мулл Театрында тұрды. Тобермориде орналасқан "Ан Тобар" ("Құдық") – Аргиллдегі мемлекеттік қаржыландырылатын жалғыз көпсалалы өнер орталығы. 1997 жылы құрылған бұл орталық көркем өнер, қолөнер және музыканы дамытумен айналысады. 2013 жылдың 1 сәуірінен бастап Ан Тобар мен Мулл Театры Комар болып біріктірілді.
Табиғат тарихы
Мулл аралы – табиғат зерттеушілері мен фотографтардың Ұлыбританияның ең сирек кездесетін түрлерін көру үшін танымал жері. Муллдың 800-ден астам тамырлы өсімдік түрі бар (684 жергілікті және 171 табиғи түрде тараған), оның ішінде 33 түрдегі папоротник, кем дегенде 18 түрдегі орхидея және 22 жергілікті ағаш түрі. Аралда шамамен 700 лишайник, 571 бауыр және мүк түрлері, 247 теңіз балдырлары бар. Бұл аралда тіркелген өсімдік түрлерінің жалпы саны 2,388-ге жетеді. Сонымен қатар, Муллде 2,000-нан астам саңырауқұлақ түрі тіркелді: Деннис пен Уотлинг жазғандай, "Ішкі Гебрид аралдарының саңырауқұлақтары туралы сөз болғанда, Мулл мен Рум флорасы еске түседі". Аралда 261 түрлі құс мекендейді, оның ішінде аққұйрықты бүркіт бар. Бұл түр Рум аралына қайта қоныстандырылып, содан кейін Муллға көшіп келді, қазір осы аралдағы популяциясы өте жақсы сақталған. Жағалау суларында балық, кит, дельфин және порпоизалар кездеседі. Арал жағалауда тіршілік ететін және күндіз аң аулайтын сусамырлардың мекені. Муллдегі сусамырларды сақтау үшін "Мулл сусамырлары тобы" құрылды. Аралда сонымен қатар, бүркіт, алтын бүркіт және қысқақұлақты соу сияқты бірнеше жыртқыш құстар бар, оларды Ұлыбританияның басқа аймақтарында көру өте қиын. Жақында Муллде қарағай мартендері де пайда болды. Байқаулар мен модельдеу нәтижелеріне сүйене отырып, бұл түрлер 2004 жылы құрлықтан ағаш тасымалдау кемелерімен кездейсоқ түрде әкелінген деп есептеледі. Мулл аралында қарағай мартендері бұрыннан болған деген болжам жоқ. Хебридтік кит және дельфин қоры 1994 жылы құрылды және қоғамдық зерттеулер мен білім беру арқылы теңізді қорғаумен айналысатын қайырымдылық ұйымы болып табылады. Қор Хебридтердегі киттерді ұзақ мерзімді бақылау бағдарламаларын жүзеге асырады, сонымен қатар жұртшылықтан түскен хабарларды жинап, "Silurian" атты желкенді кемесінде зерттеу экспедицияларын ұйымдастырады. Қор Шотландияның батыс жағалауын қамтиды және Тоберморида орналасқан, онда оның бас кеңсесі, ашу орталығы және зерттеу кемесінің тұрақ орны бар. Аралда сонымен қатар жапондық түйеқұйрық сияқты инвазивті өсімдік түрлері мен жабайы мысықтар және американдық норкалар сияқты жануарлар бар, олардың бәсекелестік пен жыртқыштық арқылы жергілікті түрлердің популяциясына зиян келтіруі мүмкін. 2015 жылы "Beatson's Building Supplies" компаниясымен бес жылдық демеушілік келісімшарты жасалды. Жағалау аймағында суға түсуге арналған бірнеше сүңгу орындары бар. Мулл аралдық велосипед клубы бар. "The Cross at the Castle" велокросс жарысы жыл сайын Тобермори маңындағы Гленгорм қамалында өткізіледі және Сантакросс әлем чемпионаты мен Шотландияның бір жылдамдықтағы велокросс чемпионаты өтеді. "Mull Runners" клубы әр тамыз айында Крайнур мен Сален арасында жарты марафон және 10 шақырымдық жүгіруді ұйымдастырады. Регби Гармонияда (Крайнурден Саленге дейінгі жолдың жанында, Крайнурден солтүстікке қарай) ойналады. "Mull Rugby 7s" жарысы жыл сайын мамыр айында Мулл аралдық регби клубында өтеді. Тобермориде (Эррей паркі), Крайнурде (Крайнурден Саленге дейінгі жолдың жанында, Крайнурден 2 шақырым солтүстікке қарай) және Ионада гольф алаңдары бар. Мулл аралдық хайленд ойындары әр шілде айында Тобермори гольф клубының (Эррей паркі) аумағында өткізіледі. Жарыс түрлеріне ауыр салмақтар, жеңіл жаттығулар және тау билері кіреді. Крайнурдағы Мулл аралдық қонақ үйінің бассейні ақы төлегендерге ашық. Тоберморида тегін теннис корттары бар. Футбол негізінен оңтүстік жақта ойналады. "Bunessan F. C." жаз бойы бірнеше ойын ойнайды, ең бастысы оңтүстік-батыс жағалаудағы Иона ФК командасымен. "Bunessan F. C." сонымен қатар шілде айында жыл сайын 5-ке қарсы 5 турнирін өткізеді.
Қоғамдық бастамалар
1996-1997 жылдары жүргізілген зерттеулер мен қоғамдық тыңдаулар нәтижесінде Мулл мен Иона аймақтары үшін басымдықтарды анықтау мақсатында даму қоры құрылды. 1997 жылы «Мулл мен Иона қоғамдық қоры» құрылып, аралдар үшін «Қоғамды жаңарту стратегиясын» жариялады. Олар аралдағы жалғыз ет дүкенін сатып алды (2010 жылдың ақпан айында жабылды), қоғамдық басқарудағы табиғатты қорғау қызметін құрды, түрлі қайта өңдеу жобаларын бастады, сондай-ақ қаржы жинау және оқыту саласында кеңес беру қызметтерін ұсынады.