Кіріспе
1963 жылдан 1965 жылға дейін Алжир президенті болған Ахмед Бен Белла (أحمد بن بلّة ALA; 25 желтоқсан 1916 жыл – 11 сәуір 2012 жыл) – алжирлік саясаткер, әскери қызметкер және социалистік революционер. Ол 1962 жылдың 27 қыркүйегінен 1963 жылдың 15 қыркүйегіне дейін Алжир үкіметінің басшысы, ал кейін 1963 жылдың 15 қыркүйегінен 1965 жылдың 19 маусымына дейін Алжирдің бірінші президенті болды. Бен Белла Францияға қарсы Алжирдің тәуелсіздік соғысында маңызды рөл атқарды, ол FLN-ге жетекшілік етті, шетелдік қару-жарақтарды жеткізіп беруді ұйымдастырды және Каирден саяси стратегияны үйлестірді. Алжирде болмаса да, француз билігі оны бірнеше рет өлтіруге тырысты. Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Бен Белланың Оуджа тобы қысқа дағдарыстан кейін Бенюсеф Бенхедданың уақытша үкіметінен билікті басып алды және Бен Белла Ферхат Аббаспен бірге Алжирдің премьер-министрі болды. Бен Белла Ферхат Аббасты жылдамдықпен ығыстырып, 1963 жылдың 15 қыркүйегінде президент болды. Ол сайлауда 99,6 пайыз дауыспен жеңіске жеткен соң президенттікке сайланды. Бен Белла араб социалистік және панарабистік саясатты ұстанды және өзін Насершіл деп сипаттады. Ол бірнеше индустрияны мемлекеттік меншікке алды және Гамаль Абдель Насердің Мысыры мен Фидель Кастроның Кубасы сияқты басқа антисионистік араб мемлекеттерімен және солшыл мемлекеттермен жақсы қарым-қатынас орнатты. Президенттік кезінде ол саяси қақтығыстарға тап болды, 1963 жылы Мароккомен құм соғысында шекаралық қақтығыстарға және 1963–1964 жылдары оның режиміне қарсы Социалистік күштер фронтының сәтсіз көтерілісіне тап болды. 1965 жылы қорғаныс министрі Хоуари Бумедиен жасаған төңкерістен кейін ол биліктен алынып, үй қамауына алынды. 1980 жылы үй қамауынан босатылып, 2012 жылы қайтыс болды.
Ahmed Ben Bella (أحمد بن بلّة ALA; 25 December 1916 – 11 April 2012) was an Algerian politician, soldier and socialist revolutionary who served as the head of government of Algeria from 27 September 1962 to 15 September 1963 and then the first president of Algeria from 15 September 1963 to 19 June 1965. Ben Bella played an important role during the Algerian war of independence against France, leading the FLN, organizing the shipment of foreign weapons and coordinating political strategy from Cairo. Despite not being present in Algeria, French authorities tried to assassinate him multiple times. Once Algeria gained independence in 1962, Ben Bella's Oujda Group seized power from Benyoucef Benkhedda's provisional government after a short crisis, and Ben Bella became prime minister of Algeria with Ferhat Abbas as acting president. Ben Bella succeeded Ferhat Abbas on 15 September 1963 after rapidly sidelining him, and was elected president after winning an election with 99.6 per cent of the votes. Ben Bella pursued Arab socialist and Pan Arabist policies and came to describe himself as a Nasserist. He nationalized several industries and established good relations with other anti Zionist Arab states and left wing states such as Gamal Abdel Nasser's Egypt and Fidel Castro's Cuba. He encountered political conflict during his presidency, and was faced with border clashes in the Sand War with Morocco in 1963 and a failed rebellion by the Socialist Forces Front against his regime in 1963–1964. He was ousted from power and put under house arrest after a coup d'état by his Minister of Defense Houari Boumédiéne in 1965. He was freed from house arrest in 1980 and died in 2012.
Ерте өмір
Ахмед Бен Белла 1916 жылғы 25 желтоқсанда Магниа коммунасында дүниеге келді. Оның әкесі фермер және шағын саудагер болған. Оның төрт інісі мен екі қарындасы болған. Оның үлкен ағасы Бірінші дүниежүзілік соғыста алған жараларынан қаза тапты, ол Франция үшін шайқасқан. Тағы бір бауыры аурудан қайтыс болды, ал үшіншісі 1940 жылы Францияда, нацистер жеңіске жеткен шатақ кезінде жоғалып кетті. Бен Белла оқуын Магниада бастады, онда француз мектебінде оқыды, ал оны Тлемсен қаласында жалғастырды, мұнда ол алғаш рет нәсілдік кемсітушілікке тап болды. Еуропалық мұғалімінің мұсылмандарға деген көңілсіздігінен мазасыз болған ол империализм мен колониализмге қарсы күресті және Алжирдегі француз мәдени ықпалының басымдығын сынады. Осы кезеңде ол ұлтшыл қозғалысқа қосылды.
Француз армиясында қызмет ету
Бен Белла алғаш рет 1936 жылы француз армиясына ерікті болып қатарына жазылды. Армия – алжирліктердің отаршылдық үкімде алға жылжуының сирек мүмкіндіктерінің бірі болды және ерікті түрде тіркелу кең таралған. Марсельге жіберілген ол 1939-1940 жылдары «Олимпик де Марсель» клубында орталық жартылай қорғаушы болып ойнады. Ол клуб үшін 1940 жылдың 29 сәуірінде Канн қаласында «ФК Антиб» командасына қарсы Франция кубогы матчында бір гол соқты. Клуб басшылары оған командаға кәсіби ойыншы ретінде қосылуды ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Сондай-ақ ол «IRB Maghnia» клубында да ойнады. Бен Белла 1940 жылы француз армиясы алжирліктерге кемсітусіз қараудың ең жақсы мүмкіндігін ұсынады деп сеніп, қайтадан әскери қызметке қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франция үшін күрескен ол екі рет марапатталды, 1940 жылы нацистік басқыншылық кезінде зениттік постын күзеткені үшін «Круа-де-Герр» орденін алды. Францияның құлауынан кейін ол демобилизацияланды, бірақ марокколық тиральерлерден (жаяу әскер) құралған «Тәуелсіз Франция» полкіне қосылды және Италия кампаниясы бойында қызмет етті. Италияда Монте-Кассино шайқасында көрсеткен батылдығы үшін марапатталды, ол жараланған офицерді қауіпсіз жерге сүйреп әкеп, батальонды басқаруды өз қолына алды. Осы үшін ол офицер шеніне көтеріліп, «Тәуелсіз Франция» күштерінің ең жоғары наградасы – «Медиль Милитер» орденін Шарль де Гольден тікелей алды. 1945 жылдың 8 мамырында Франция Германияның капитуляциясын тойлап жатқанда, Алжирдің Сетиф қаласында кең ауқымды наразылықтар болды. Соғыс алжирліктерге жасалған отаршылдық репрессияны күшейтті, бұл 100-ден астам еуропалық және шамамен 1500 алжирліктің қаза болуына әкелген қарсылыққа ұшырады, деп ресми есептерде көрсетілген.
Алжирдегі француз режиміне қарсы көтерілістің алғашқы ұйымы
1945 жылы Сетиф және Гельма қырғындарынан кейін Бен Белла Алжирге оралып, француз режиміне қарсы оппозициялық қозғалыста белсенді саяси қызметке кірісті. Француз билігі оны фермасында өлтіру үшін шабуылдаушылар жіберді. Оның өміріне жасалған қастандық сәтсіз аяқталды, бірақ фермасы тәркіленді және ол жасырын өмір сүре бастады. 1947 жылы ұлттық партиялар жергілікті сайлауда үлкен жетістікке жеткеннен кейін, 1948 жылы француз шенеуніктері Алжир Ассамблеясының сайлауын бұрмалады, бұл туралы социалистік генерал-губернатор Марсель Эдмонд Нагелен келісіп, оны қолдады. Осыдан кейін Бен Белла демократиялық тәуелсіздікке бейбіт жолмен қол жеткізудің мүмкін еместігіне көз жеткізді. Мессали Хадж және оның партиясымен бірге ол Францияның отаршылдық режиміне қарсы мүмкіндігінше тезірек қару көтеруді мақсат еткен «Арнайы ұйым» (OS) құруға көмектесті. Бұл ұйым Ұлттық Азаттық Майданының (ҰАМ) тікелей алдыңғы қадамы болды. Ол ҰАМ-ның (уилаялар) өңірлік әскери бөлімдерін ұйымдастыруға, бүлікшілерді қарумен қамтамасыз етуге және достық араб елдерінен қаржылық қолдау алуға жауапты болды. 1949 жылдың 4 сәуірінде Бен Белла ұйымға қаражат жинау үшін Оран қаласындағы орталық почта бөлімін тонады, нәтижесінде 3 миллион франк алды, оны қару сатып алуға жұмсады. Ақыры 1950 жылы ол ұсталып, сегіз жылға Блида түрмесіне қамалды. Түрмеде ол Сұлтан Галиевтің еңбектерімен танысты, бұл оның болашағына үлкен әсер етті. 1952 жылы ол түрмеге нанмен тымыздан әкелінген пышақпен терезелердің торларын кесіп, түрмеден қашып, Туниске, содан кейін Мысырға бет бұрды. 1952 жылы ол Каирге жетіп, президент Гамал Абдель Насерден пана тапты. 1954 жылы Алжир соғысы басталған кезде Бен Белла Каирде болды, ол сол жылы қарашада Швейцарияда Алжир көшбасшыларының құпия кездесуінде құрылған Ұлттық Азаттық Майданының (ҰАМ) басқарған Бірлік және Әрекет революциялық комитетінің тоғыз мүшесінің бірі болды. ҰАМ көп ұзамай француз отаршылдарына қарсы қарулы көтеріліс бастады, ол Алжирде партизан соғысына айналды.
Алжир соғысы
Бен Белла соғыс кезінде маңызды рөл атқарды, ФЛН-ді басқарып, шетелдік қару-жарақтарды тасымалдауды ұйымдастырды және саяси стратегияны үйлестірді. Алжирде болмағанмен, француз билігі оған қарсы өлтіру әрекеттерін жалғастырды. Ұлттық тәуелсіздік алғаннан кейін ол Бенюсеф Бенхеда кабинетінде Алжирдің вице-президенті болып тағайындалды. Бен Белла және оның серіктестері Алжирдегі Ұлттық азаттық армиясын (ALN) қару-жарақ, оқ-дәрі және басқа да керек-жарақтармен қамтамасыз ету үшін базалар мен маршруттар жүйесін әзірлеу үшін жауапты болды. ALN логистикалық жүйесі соғыстың алғашқы жылдарында Мысыр мен Ливияға бағытталған. 1956 жылы Тунис пен Марокконың француздық оккупациясы аяқталғаннан кейін Бен Белла және оның серіктестері екі елде де лагерьлер жүйесін құрып, ер адамдарды оқытып, оларды Алжирге жіберді. Бен Белла 1956 жылы 20 тамыздағы Суммам конференциясынан шеттетілді деп санады, сондықтан оны «зайырлылық», тәуелсіз Алжирде еуропалық азшылықты біріктіру туралы шешім және делегаттардың қателігі үшін қабылдамады. Абане Рамдане айтуынша, Бен Белланың жарғыны қабылдамауы оның кабилдер жасағандығымен байланысты. 1956 жылдың қазан айында ол француз әскери билігімен Алжирде тұтқындалды, ол ұшып бара жатқан ұшақты ұрлады. 1962 жылы Эвиан келісімдеріне дейін тұтқында ұсталып, 5 шілдеде босатылды. Оның бұдан бұрын тұтқындалуы Гай Моле саясатына қарсы болған Ален Саваридің отставкасына әкелді; ФЛН террорлық науқанының биіктігінде тұтқын болған ол ұйыммен байланысы бойынша салыстырмалы түрде ақталды. 1962 жылдың мамыр-маусым айларында Триполиде өткен ФЛН конференциясында Бен Белла Суммам конференциясын жойды және Алжирдің ұлттық араб ислам мәдениеті мен жеке басын жүзеге асыруға басымдық берді. Пәкістанның ФЛН-ді қолдауының арқасында Бен Беллаға француздар мен олардың одақтастары ұйымдастырған халықаралық аңшылыққа қарсы шетелге саяхаттау үшін Пәкістанның дипломатиялық паспорты берілді. Бен Белла 1980-ші жылдары Алжирден жер аударылған жылдары да Пәкістанның дипломатиялық паспортымен саяхаттаған. 1962 жылдың қыркүйегінде Белла Алжирдің барлық жерін өз бақылауында ұстады. Ол 20 қыркүйекте бір жақты сайлауда премьер-министр болып сайланды, оны 29 қыркүйекте АҚШ мойындады. Алжир Біріккен Ұлттар Ұйымының 109-шы мүшесі ретінде 1962 жылдың 8 қазанында қабылданды. Премьер-министр ретінде Бен Белла алжирлік жұмысшылардың өздігінен қолға алған өзін-өзі басқаруды заңдастырды. 1963 жылы наурыз айында ол (кеңесшілерінің тобымен) бұрын еуропалық меншіктегі барлық жерлерді мемлекет меншігіне алу туралы жарлықтар жинағын жасады. Оның сөзінше, «Триполи бағдарламасы өлі әріп болып қалды, ал тәуелсіздік пен революция алжирлік жер ірі жер иелерінің қолында болғанша, ешқандай мағынаға ие болмады». Ол өз позициясын ФЛН жасаған конституцияны бекіту үшін қолданды және одақтастарын аластатты. Мұхаммед Хидер мен Ферхат Аббас 1963 жылы саяси қызметтерінен бас тартты. Олар Бен Белла ұсынған конституцияда көрсетілген диктаторлық үрдістерден қорқып, бір партиялы мемлекетті бекітті және саяси плюрализмді қабылдамады. Алайда бұл шара алжирлік халық үшін қиындық тудырмады: конституция бекітілді және 1963 жылдың 15 қыркүйегінде Бен Белла қарсылықсыз және үлкен басымдықпен елдің президенті болып сайланды. Президент болған кезде Бен Белла колониялық кезеңнен кейінгі мемлекеттік инфрақұрылымды құру мәселесімен кездесті; елде тәуелсіз мемлекеттік дәстүрлер болмаған және оның жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлері әрқашан француздармен жұмыс істеген. Бен Белланың билік етудің теңгерімді әдісіне және ысырапшылыққа толы өмір салтына деген бейімділігіне қарамастан (оның губернатор сарайында тұрмағаны және алжирлік азаматтармен ашық есік саясатын ұстанығаны), үкіметтегі әрекеттері әрдайым оның ниетіне сәйкес келмеді. Елді тұрақтандырғаннан кейін ол бастапқыда танымал, бірақ жерсіз шаруалардың игілігі үшін ығыстырып жүргізілген жер реформаларын қолға алды және социалистік риторикаға көбірек айналды. Оның автоменеджмент саясаты алжирлік шаруалар бұрынғы француз жерлерін басып алғаннан кейін қабылданған және марксистік Югославия көшбасшысы Иосип Броз Титоның әсерінен жасалған. Ол сондай-ақ өз елінің дамуына, реформалар жүргізуге, ұлттық сауаттылық үшін науқандар жүргізуге, бірнеше өнеркәсіпті мемлекет меншігіне алуға және экономиканы әлеуметтендіру мен арабтандыруға шақырды. Алайда, ол көптеген жағдайларда үкімет саясатын өзі ойдағыдай жүзеге асырды, мысалы, Ұлттық ынтымақ қоры үшін алжирлік халықтан «ерікті түрде» әшекейлер мен банкноттарды тапсыруды сұрады. Халықаралық қатынастарда ол бұрынғы отаршыл Франциямен байланысты сақтауға мәжбүр болды, сонымен қатар АҚШ пен Совет Одағынан экономикалық көмек қабылдады, өйткені екеуі де оның режимін өз орбитасына және біріне-бірі қарсылыққа түсіруге тырысты. Сонымен қатар Бен Белла Алжирдің үшінші әлемнің азаттық қозғалыстарының және үшінші әлемнің өзінің жетекшісі болуын қалады. Ол Фидель Кастро, Че Гевара және Кубамен жақсы қарым-қатынас орнатты. 1962 жылы Кубаға барғаннан кейін Куба Алжирге дәрігерлер мен медициналық көмекпен денсаулық сақтау миссиясын жіберді, кейін Мароккоға қарсы құм соғысы кезінде қару-жарақ пен әскер жіберді. 1964 жылдың 30 сәуір күні оған Совет Одағының Батыры атағы берілді. Өкіметтік кезеңінде Бен Белла ФЛН-нің бұрынғы көшбасшыларымен, соның ішінде Мұхаммед Хидер, Ферхат Аббас, Мұхаммед Будиаф және Хосин Айт Ахмедпен саяси күреске тап болды. Ахмед Бен Беллаға қарсы күресу үшін Социалистік күштер фронтын (FFS) құрды, ал қалғандары Бен Белланың диктаторлық басшылығына наразы болып оған қосылды. 1963 жылы FFS режимге қарсы қарулы көтеріліс шақырып, Кабилия аймағында ғана күші болды, ал 1964 жылдың жазына қарай көтеріліс басылды және FFS көшбасшылары тұтқындалды. Саяси қарсылыққа қоса, Бен Белла діни оппозицияға да тап болды. Алжир Ұламалар қауымдастығы Бен Белла жеткізгісі келген «мемлекеттік ислам» нағыз мұсылмандық құндылықтарын қолдану емес, халықты ұнатуға бағытталған әрекет екенін мәлімдеді. Оның үкіметі 1965 жылдың маусымында Африка-Азия халықаралық жинында болу жоспарлап жатқанда, қорғаныс министрі Хуари Бумедьен басшылығымен қан төгілмейтін төңкеріс салдарынан құлатылды. Ол сегіз ай жер астындағы түрмеде ұсталды, содан кейін келесі 14 жыл үй қамауында өмір сүрді.
Үй қамауы және кейіннен босату
1965 жылы биліктен шеттетілгеннен кейін Бен Белла сегіз ай түрмеде ұсталды. Одан соң ол Бюрутадағы шалғай виллаға көшіріліп, 14 жыл үй қамауында болды. Бірақ, оған жеке өмірін өткізуге рұқсат берілді және 1971 жылы алжирлік журналист Зохра Селламиге үйленді; олардың танысуын Бен Белланың анасы ұйымдастырған. Олар дінге берілген мұсылман болды және Мехдия мен Нурия есімді екі қызды өрбітті. 1991 жылы ол МДА партиясын елдегі сәтсіз парламент сайлауының бірінші турында жетекшілік етті. 1997 жылы МДА партиясына тыйым салынды.
Кейінгі өмірі
2003 жылы Бен Белла Каирде өткен конференцияда Иракқа қарсы агрессияға қарсы халықаралық науқанның президенті болып сайланды. Ол өзін бірнеше сұхбатта "ыстыққан және бейбітсүйгіш" исламшы ретінде сипаттады. Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін бірпартиялық мемлекет құрғанына қарамастан, ол Алжирде демократияның белсенді жақтаушысы болды. Ислам әлемінде туындаған радикализмнің исламның бұрыс және кемшін түсіндірілуінен пайда болғанын айтты. Даулы мәселелерге қарамастан, ол отаршылдыққа қарсы күрестегі рөлі үшін құрметке ие болды және көптеген араб зиялылары оны соңғы нағыз араб ұлтшылдарының бірі деп санайтын. Ол сондай-ақ Африка Одағының Ақылдылар тобының төрағасы болды, оның міндеті – Африка Одағы Комиссиясына қақтығыстарды алдын алу, басқару және шешу мәселелері бойынша кеңес беру болып табылды. Топтың сол кездегі өзге мүшелері: президент Мигель Тровоада (Сан-Томе және Принсипидің бұрынғы президенті), доктор Салим А. Салим (ҰАҰ-ның бұрынғы бас хатшысы), доктор Бригалия Бам (Оңтүстік Африка сайлау комиссиясының төрағасы) және Элизабет Погнон (Бениннің Конституциялық сотының бұрынғы президенті).
Ауру, қайтыс болу және мемлекеттік жерлеу
2012 жылдың ақпан айында Бен Белла медициналық тексерулерден өту үшін ауруханаға түсті. Сол кезде оның қайтыс болғаны туралы ақпарат тарады, бірақ оның отбасы оны жоққа шығарды. Бен Белла 2012 жылдың 11 сәуірінде Алжирдегі үйінде қайтыс болды. Өлімінің нақты себебі белгісіз болғанмен, ол бұрын екі рет Айн Нааджада тыныс алу мүшелерінің ауруымен емделген. Оның денесі 12 сәуірде қойылды, ал 13 сәуірде Ел-Алия зиратында жерленді. Алжирде сегіз күндік ұлттық аза тұру жарияланды.