Кіріспе

Марксистік философияда мәдени гегемония – басқарушы таптың мәдениетті қалыптастыру арқылы мәдени әртүрлілігі бар қоғамға таңуын білдіреді. Бұл қоғамның сенімдері, түсіндірмелері, қабылдаулары, құндылықтары мен әдет-ғұрыптары басқарушы таптың көзқарасын қабылданған мәдени нормаға айналдырады. Әлемдік үстем идеология ретінде билеуші таптың дүниетанымы әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайды барлық әлеуметтік топқа пайдалы, табиғи, сөзсіз және мәңгілік жағдайлар ретінде көрсетеді, ал шындығында ол тек басқарушы тапқа ғана пайда әкелетін жасанды құрылым. Философия мен социологияда мәдени гегемония терминінің мағынасы және коннотациялары ежелгі грек тіліндегі гегемония (ἡγεμονία) сөзінен шыққан, ол гегемонның (жетекшінің) басшылығы мен билігін көрсетеді. Саяси ғылымда гегемония – империяның геосаяси үстемдігін білдіреді, онда гегемон (жетекші мемлекет) бағынышты мемлекеттерді тікелей билік ету қаупімен емес, араласу мүмкіндігімен, яғни биліктің жасырын құралы арқылы басқарады – әскери шабуыл, оккупация және аумақтық аннексия сияқты тікелей билік ету шараларынан аулақ сақталады.

Тарихи

1848 жылы Карл Маркс капиталистік экономиканың экономикалық дағдарыстары мен іс жүзіндегі қайшылықтары жұмысшы табын пролетариаттық революцияға жетелейді, капитализмді құлатады, әлеуметтік институттарды (экономикалық, саяси, әлеуметтік) социализмнің ғылыми үлгілері бойынша қайта құрылымдайды және осылайша коммунистік қоғамға өтуді бастайды деп салды. Сондықтан, қоғам экономикасының жұмыс істеуіндегі диалектикалық өзгерістер оның әлеуметтік үстеме құрылымдарын (мәдениет пен саясатты) анықтайды. Осы мақсатта Антонио Грамши позициялық соғыс және маневрлік соғыс саясаты арасындағы стратегиялық айырмашылықты ұсынды. Позициялық соғыс – бұл интеллектуалдық және мәдени күрес, онда капитализмге қарсы революционер пролетариаттық мәдениетті жасайды, оның негізгі құндылық жүйесі буржуазияның мәдени гегемониясына қарсы тұрады. Пролетариаттық мәдениет таптық сананы арттырады, революциялық теория мен тарихи талдауды үйретеді, соның арқасында әлеуметтік топтар арасында революциялық ұйымдастыруды одан әрі дамытады. Позициялық соғыста жеңіске жеткеннен кейін, социалистік лидерлер революциялық социализмнің саяси практикасы – маневрлік соғысты іске асыру үшін қажетті саяси билік пен халықтың қолдауын алады.

Саяси экономика

Марксистік философия ретінде мәдени гегемония экономикалық таптың база мен үстемедегі функцияларын талдайды, осыдан Грамши мәдени үстемдік үшін құрылған және онымен қалыптасқан әлеуметтік құрылымдар ішінде әлеуметтік таптың функцияларын дамытты. Империализм тұсында мәдени гегемония жұмысшы және шаруа таптары қоғамның басым мәдени нормаларының (үстем таптың таңған идеологиясы) қоғамдағы жағдайдың табиғи ретін шындықпен бейнелейтініне сенеді және қабылдайды. Позиция үшін күресте жұмысшы санатының интеллигенциясы жұмысшы санатына қоғамдағы қалыптасқан мәдени нормалардың табиғи және сөзсіз әлеуметтік жағдай емес екенін түсіндіріп, саяси білім береді, сондай-ақ буржуазиялық мәдениеттің әлеуметтік құрылымдары әлеуметтік-экономикалық үстемдіктің құралы ретінде жұмыс істейтінін мойындауға көмектеседі, мысалы, институттар (мемлекет, шіркеу және әлеуметтік топтар), конвенциялар (дәстүр-салты мен әдет-ғұрыптар) және сенімдер (діндер мен идеологиялар) сияқты. Жұмысшылар мен шаруалар өздерінің жұмысшы табының мәдениетін іске асыру үшін, өздерінің зиялылары арқылы пролетариаттың империялық биліктің мәдени үстемдігімен қоғамдағы жағдай туралы ескі ойлау жолдарын жеңіп өтуі үшін өздерінің мәдениеті мен ұлттық тарихын қажетті түрде талдауы керек.

Әлеуметтік үстемдік

Грамши айтуынша, үстем идеологиямен орнатылған "қоғамдағы нәрселердің табиғи ретіне" мәдени және тарихи талдаулар, қарапайым адамдарға буржуазиялық мәдени гегемонияның әлеуметтік құрылымдарын ақыл-ой арқылы түсінуге мүмкіндік береді. Өмірдің кез келген саласында (жеке және қоғамдық) – ақыл-ой, адамдардың өз әлеуметтік тобындағы күнделікті өмірін түсіндіріп, онымен қатарласуға көмектесетін интеллектуалдық қабілеттің бір түрі; бірақ ақыл-ойдың шектері, мәдени гегемония арқасында мүмкін болған еңбектің қанауын ақыл-оймен түсінуге кедерілді етеді. Буржуазиялық мәдениеттің (әлеуметтік және экономикалық топтардың) қалыптасқан иерархиясын қабылдаудың қиындығын ескере отырып, көптеген адамдар жеке мәселелермен айналысады, сондықтан олар өздерінің әлеуметтік-экономикалық құлдырауының түбірлі себептерін, жеке және ұжымдық тұрғысынан сұрамайды.

Зиялы қауым

Билік ететін таптың мәдени гегемониясын қабылдау және оған қарсы күресу үшін жұмысшы және шаруа таптары өздерінің туған интеллигенциясының – ғалымдардың, академиктердің және оқытушылардың, ғалымдардың, философтардың, басқарушылардың және т.б. – моральдық және саяси басшылығына мұқтаж. Осылайша, Грамши буржуазияның зиялылары мен жұмысшы табының зиялылары арасындағы саяси айырмашылықты атап көрсетті, олар мәдени жағдайдың жақтаушылары және қарсыластары болып табылады.