Кіріспе

Астрологиялық карта немесе диаграмма астрология

Астроскоп (немесе басқа да қолданылатын атаулар, мысалы, туған карта, астрологиялық карта, жұлдыздық карта, аспан картасы, космограмма, витасфера, радикалдық карта, радикс, карта дөңгелегі немесе жай ғана карта) – Күн, Ай, планеталар, астрологиялық аспектілер және сезімтал бұрыштардың белгілі бір уақыттағы орнын көрсететін астрологиялық карта немесе диаграмма. Мысалы, адамның дүниеге келген сәті. «Гороскоп» сөзі грек тіліндегі «ōra» және «scopos» сөздерінен шыққан, олардың мағынасы «уақыт» және «байқаушы» (horoskopos, көпше түрі horoskopoi, немесе «сағатты белгілеуші»). Астрологияны қолдайтындар гороскопты сол уақытқа қатысты оқиғаларды болжау әдісі ретінде пайдалануға болады деп санайды және ол астрологияның гороскопиялық дәстүрлерінің негізін құрайды. Дегенмен, астрологияға байланысты тәжірибелер 18 ғасырдан бері жалған ғылым ретінде танылған. Гороскоптар туралы мақалалар көбінесе басылымдарда және интернет-газеттерде жарияланады. Күн белгісі астрологиясы негізінде, яғни туған кезде Күннің орнына немесе оқиғаның күнтізбелік маңыздылығына сүйене отырып, астрологтың түсіндірмесін білдіреді. Көптеген газеттер мен журналдарда оқырмандарды көбейту мақсатында жазылған, Күннің немесе Күн жүйесінің басқа да аспектілерімен тікелей байланысы жоқ болжамдар жарияланады. Бұл болжамдар Күннің зодиактағы орнына, туған айдың кусписіне (белгіге екі күн бұрын немесе кейін болатын аралық) немесе декантына (туған ай үш он күндік кезеңге бөлінеді) негізделген болуы мүмкін. Осыған сәйкес, адамның Күн белгісі немесе «жұлдыз белгісі» анықталады. Үнді астрологиясында туған карта «кундали» деп аталады, ол жұлдыздар мен Айдың қозғалысына негізделген деп есептеледі. Жақсылыққа байланысты шаралар мен рәсімдер, соның ішінде неке, жігіт пен қыздың туған карталарын салыстырғаннан кейін ғана басталады. Гороскоптардың дұрыстығын растайтын ғылыми зерттеулер жоқ, ал интерпретацияға қолданылатын әдістер жалған ғылымның мысалдары болып саналады. Қазіргі ғылыми тұрғыдан алғанда, адам мен туған сәттегі аспандағы жұлдыздардың орналасуы арасындағы ықпалды түсіндіре алатын ешқандай белгілі өзара әрекеттесу жоқ. Қатаң бақылау тобын және экспериментке қатысушылар мен зерттеушілер арасындағы құпиялылықты қамтамасыз ете отырып жүргізілген барлық сынақтарда гороскоптардың нәтижесі таза кездейсоқтықтан аспады. Сонымен қатар, кейбір психологиялық зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдарды бірден қанағаттандыруға жеткілікті жалпылама тұлғалық сипаттамалар мен болжамдар жасауға болады, бұл эффекті Форер немесе Барнум эффектісі деп аталады.

Кіріспе

Гороскоп – белгілі бір уақытта белгілі бір жердегі аспанның стилденген картасы болып табылады. Көптеген жағдайларда перспектива геоцентрлік (гелиоцентрлік астрология – бір ерекшелік). Нақты планеталардың (Күн мен Айды қоса алғанда) орналасуы, сондай-ақ ай түйіндері, үйлердің шекаралары, оның ішінде зенит және асцендент, зодиак белгілері, тұрақты жұлдыздар және лоттар сияқты есептелген факторлар да картаға түсіріледі. Планеталардың өзара және басқа да нүктелер арасындағы бұрыштық қатынастар, яғни аспектілер әдетте анықталады. Бұл факторларға берілетін маңыз және олардың түсіндірілуі дәстүрге қарай өзгереді. Дегенмен, адам туған сәтте жұлдыздардың орналасуы оның мінез-қалпы мен жеке басын, соның ішінде кемшіліктерін көрсетеді.

Этимология

Латынша horoscopus сөзінің түпнұсқасы грекше ὡρόσκοπος – "туған шақ, жұлдыз картасы", "туылған сәттегі [уақытты] бақылаушы", ὥρα – "уақыт, сағат" және σκόπος – "бақылаушы, қараушы" сөздерінен шыққан. 11 ғасырдағы орта ағылшын тіліндегі мәтіндерде бұл сөз латынша түрінде кездеседі және ерте заманауи ағылшын тілінде horoscope деп ағылшыншаланады. "Жұлдыз картасын құру" мағынасындағы horoscopy есімі 17 ғасырдан бері қолданылып келеді. Грек тілінде ὡρόσκοπος "көтеріліс" мағынасында, тек адамның туған уақытында ғана емес, сонымен қатар кез келген маңызды оқиғаның уақытында да қолданылып, ал ὡροσκοπία – "көтерілісті байқау" Птолемейден бері пайдаланылып келеді.

Батыс астрологиясындағы ұғымдар

Туған адам – белгілі бір уақыт пен жерде тіркелген оқиғаның (мысалы, туу) нысаны және ол аспан сферасының ортасында деп есептеледі. Аспан сферасы – Жерден аспанға қарауға негізделген, шартты түрдегі сфера, оған зодиак, шоқжұлдыздар және планеталар бейнеленеді. Экватор жазықтығы – ғарышқа проекцияланған Жер экваторының жазықтығы. Эклиптика жазықтығы Жер мен Күннің орбиталарымен анықталады. Практикалық тұрғыдан, экватор және эклиптика жазықтықтары шамамен 23,5° тұрақты бұрышпен бір-біріне қатысты сақталады. Горизонт жазықтығы туған адамға ортасталған және сол нүктеде Жерге жанасатын жазықтық. Радиусы шексіз үлкен сферада бұл жазықтықты Жер орталығында орналасқан ортасы бар параллель жазықтыққа жуық деп қарастыруға болады. Бұл гороскоптың геометриясын қатты жеңілдетеді, бірақ туған адамның қозғалыста екенін ескермейді. Астрология бойынша кейбір авторлар параллакс әсерін қарастырған, бірақ көпшілігі (Айдан басқа) олардың салыстырмалы түрде шағын екеніне келіседі.

Зодиак

Зодиак немесе "жануарлар шеңбері" – ғарыш кеңістігіндегі аймақ немесе белдеу, ол аспан сферасына проекцияланады, ал планеталар біздің көзқарасымыздан осы арқылы қозғалады. Шамамен 16 градус ені бар геометриялық символдық құрылыс, ол 12 белгіге бөлінеді, әрқайсысы 30 градус бойлықта (барлығы 360 градус, толық шеңбер), ал Күннің көрінетін жолы – эклиптика – оның орта сызығы болып табылады. Батыс астрологтарының көпшілігі қолданатын тропикалық зодиак Күннің аспан экваторын кесіп өтіп, Арыс зодиак белгісіне кіретін сәтте басталады. Кейбір батыс астрологтары Үнді ("Джйотиш") астрологтары ұнататын сидериялық зодиакты қолданады, ол аспандағы шоқжұлдыздардың нақты орналасуына негізделген, тропикалық зодиактан өзгеше, ол маусымдарға байланысты өзгермелі формат. Тропикалық зодиак көктемгі нүктені (солтүстік жартышардағы көктемнің бірінші күні) Арыстың бірінші градусы деп анықтайды, бірақ сидериялық зодиак оның прецессиясына мүмкіндік береді. Көптеген адамдар сидериялық және тропикалық зодиак белгілері арасындағы айырмашылықты шатастырады. Жердің айналу осінің шамамен 26 000 жыл ішінде "қозғалысы" (көбінесе "үлкен жыл" деп аталады) нәтижесінде көктемгі күн мен түн теңелуінің аспандағы жылдамдығы шамамен 0 градус, 0 минут, 50.23 секундты құрайды, яғни 72 жыл сайын бір градусқа қарай жылжиды. Осылайша, күн мен түн теңелуінің прецессиясы шамамен 6 жыл сайын 5 доға минутына тең градуспен жүреді. Тропикалық белгілер жұлдыздарға емес, жыл мезгілдеріне байланысты. Мысалы: 2002 жылдың 28 тамызында туған адам Батыс астрологиясы бойынша (жыл сайын 23 тамыздан 22 қыркүйекке дейінгі стандартты Күн белгісі) Күн белгісінің Қызғалдақ екенін түсінеді, бірақ 2002 жылдың сол күні Күн Арыстан шоқжұлдызында болған (ол 2002 жылдың 10 тамызынан бері сол жерде болды және 15 қыркүйекке дейін сонда қалады, содан кейін ғана Қызғалдаққа өтеді). Сидериялық және тропикалық белгілердің әрқайсысы 30° геометриялық конвенция болып табылады, ал зодиак шоқжұлдыздары – аспан сферасына проекцияланған мифологиялық бейнелердің суреттік бейнелері, олар көруге болатын жұлдыздардың топтамаларының үлгілеріне негізделген, олардың ешқайсысы эклиптиканың дәл 30° бөлігін қамтымайды. Сондықтан шоқжұлдыздар мен белгілер бір емес, бірақ тарихи себептерге байланысты олардың аттары бірдей болуы мүмкін. Кейбір астрологтар зодиак белгілерін мүлдем қолданбайды, астрологиялық аспектілер мен басқа да хорскоп ерекшеліктеріне көбірек назар аударады. Күн белгісі – бұл туған адам үшін Күн орналасқан зодиак белгісі. Бұл көпшілікке таныс жалғыз астрологиялық факт. Егер оқиға күн шығу кезінде болса, асцендент пен Күн белгісі бірдей болады; басқа көтерілетін белгілерді содан кейін екі сағат сайын бағалауға болады. Куспид – екі белгі немесе үй арасындағы шекара. Кейбірлер үшін куспид қарастырылып отырған екі белгінің шағын бөлігін қамтиды.

Батыс астрологиясында гороскоптың құрылысы

Жұлдызды карта жасау үшін астролог ең алдымен, адамның туған уақыты мен орнын, немесе қандай да бір оқиғаның басталуын анықтау керек. Жергілікті стандартты уақыт (жазғы уақытқа немесе соғыс уақытына түзетулермен) сол сәтте Гринвич орта уақытына немесе әмбебап уақытқа айналдырылады. Астролог одан кейін осыны туған жердің жергілікті жұлдыздық уақытына түрлендіруі қажет, осылайша асцендент пен медиумды есептей алады. Астролог содан кейін Күн, Ай және планеталардың солтүстік жартышардағы көктемгі күн мен түннің теңелуіне немесе бекітілген жұлдыздарға (қолданылып жатқан астрологиялық жүйеге байланысты) қатысты белгілі бір жылдың, күнің және жұлдыздық уақыттың орналасқан жерлерін тізімдейтін эфемерида деп аталатын кестелер жиынтығына жүгінеді. Астролог содан кейін Гринвичтің және сұранылып отырған жердің бойлықтарының айырмасын қосып немесе алып тастап, туған жердің нақты жергілікті орта уақытын (LMT) анықтайды, бұл сұранылып отырған нақты уақыт пен жерде планеталардың көкжиекте қайда көрінетінін көрсетеді. Жердің астында жасырылған планеталар да жұлдызды картада көрсетіледі. Жоғарыда аталған процесті пайдалана отырып, астрологтар екі адам кездесіп, қарым-қатынас құрғанда әдетте біріктірілген карта жасайды. Астрологтардың пікірінше, біріктірілген карта қарым-қатынастың сипаты мен функциясы туралы ақпарат береді. Жұлдызды картада эклиптика шеңберінің айналасында 12 сектор бар, олар шығыс көкжиектен басталады, асцендент немесе өрлеу белгісімен. Бұл 12 сектор үйлер деп аталады және осы бөліністерді есептеу үшін көптеген жүйелер бар. Үй кестелері 19 ғасырдан бері осы қиын міндетті жеңілдету үшін жарияланып келеді.

Үйлер

Диаграмма осылайша 12 үйдің негізгі құрылысымен басталады. Оның үстіне зодиак белгілері түсіріледі. Тең үй жүйесінде кез келген екі үйдің арасындағы шекара сызығы олардың әрқайсысы үшін бірдей градуста болады: Арыстанның 12° градусында екінші үй Қыздың 12° градусынан басталады, үшінші үй Таразының 12° градусынан басталады, және т.с.с. Горизонт және эклиптика жазықтықтарының қиылысу бұрышының әсерін ескеретін үй жүйелерінде есептеулер одан да күрделі болады. Мұндай есептеулер үшін оқиға болған жердің ендігін білу қажет. Бұл есептеулерге арналған кестелер бар, бірақ қазір олар көбінесе компьютерде есептеледі. Көптеген астрологиялық компьютерлік бағдарламалар пайдаланушыға түрлі үй жүйелерін таңдауға мүмкіндік береді.

Жұлдыздардың орналасуы

Үйлердегі белгілердің салыстырмалы орналасуын анықтағаннан кейін, астролог Күнді, Айды және планеталарды олардың тиісті аспандық бойлықтарында орналастырады. Кейбір астрологтар сондай-ақ кіші планеталық денелерді, тұрақты жұлдыздарды, астероидтерді (мысалы, Хиронды) және басқа да математикалық есептелген нүктелер мен бұрыштарды, мысалы, вертексті, экваторлық асцендентті және т.б. ескереді. Көптеген астрологтар сонымен қатар араб бөліктері (немесе грек лоттары) деп аталатын нәрселерді қолданады, олардың ең көп таралғаны – Бақыт бөлігі (Pars Fortunae).

Қатысуы

Астролог жорамалды толықтыру үшін планеталар жұптары арасындағы аспектілерді немесе салыстырмалы бұрыштарды қарастырады. Нақтырақ аспектілер маңыздырақ деп есептеледі. Нақты аспект пен шын аспект арасындағы айырмашылық орбита деп аталады. Астрологиялық қауымдастық мойындайтын аспектілер: Конъюнкция (0°), Оппозиция (180°), Квадрат (90°), Тригон (120°), Секстиль (60°), Жартыквадрат (45°), Сесквиквадрат (135°), және Квинкункс (150°). Бұл аспектілер нақты болғанда маңыздырақ, бірақ олар әсер ететін орбита ішінде жұмыс істейді деп саналады, оның мөлшері әр аспектінің маңыздылығына байланысты өзгереді. Осылайша, конъюнкциялар секстильдерге қарағанда үлкен орбитамен жұмыс істейді деп есептеледі. Көптеген қазіргі астрологтар Күн, Ай және Юпитерге қатысты аспектілер үшін 8° немесе одан аз орбитаны, ал басқа планеталар үшін кішірек орбитаны қолданады. Кейбір астрологтар, мысалы, космобиология және Уран астрологиясының мамандары, өте тар орбиталармен кіші аспектілерді (15°, 22.5°, 67.5°, 72°, 75°, 105°, 112.5°, 157.5°, 165°) қолданады. Әлемде мойындалған негізгі астрологиялық жүйе – Веда индуистік астрологиясы. Осыған сәйкес, барлық планеталар бір-біріне қарама-қарсы, яғни 180 градус бұрышта көрінеді. Бірақ Марс, Юпитер және Сатурнның ерекше аспектілері бар. Марс өзінің жорамалдағы орнынан 4-ші және 8-ші үйлерді де көреді, Сатурн өзінің орнынан 3-ші және 10-шы үйлерді де көреді, ал Юпитер өзінің жорамалдағы орнынан 5-ші және 9-шы үйлерді көреді, яғни лагна картасындағы олардың орналасқан үйлерін.

Бағасы жоғары

Асцендент (ASC) – күн шығысымен шығыс горизонтта көтерілетін және Жер өзінің осімен айналғанда өзгеретін эклиптикадағы нүкте. Асцендент астрологиялық картаны түсіндіруде өте маңызды. Ол Күн, Ай және планеталардан да күшті, себебі ол туған шақ картасының барлық аспектісіне әсер етеді. Асцендент – туған шақ картасындағы бірінші энергиялық нүкте және ол өмірге деген көзқарасымызды көрсетеді. Асценденттегі белгі басқалармен қарым-қатынаста өзімізді қалай таныстыратынымызды және күнделікті мәселелерге қатысты бастапқы әрекеттерімізді сипаттайды. Асценденттің орнын анықтау үшін бойлық координатасы қажет, өйткені гороскоптар жергілікті уақытты пайдаланады. Гороскоп құрылғаннан кейін, астролог картаны түсіндіру жұмысын бастайды. Бұл түсіндіру қолданылатын гороскоптық астрологияның саласына байланысты.

Қытай жылқы шоғыры

Қытай астрологиясында жұлдыз жорамалдары Қытай зодиагының символикасына негізделген, ол сексагенерлік цикл бойынша әр жылға сәйкес келетін элементтер мен жануарлар жүйесі. Қытай жұлдыз жорамалдары батыс жұлдыз жорамалдарымен бірге газеттер мен журналдардағы жұлдыз жорамалдары бөлімінде жиі кездеседі.

Сын

Тарих бойы және бүгінгі күнге дейін жұлдыз жорамалдары мен зодиак белгілеріне деген қызығушылық өте кең таралған. Олардың көптеген адал жанкүйерлері бар, олардың ішінде танымал адамдардан бастап, қарапайым халыққа дейін. Сенушілердің көп болуы және, мүмкін, әркімнің жеке өміріндегі жұлдыз жорамалдарымен немесе зодиакпен байланысы болғандықтан, астрологияның ғылыми дәлелдерге негізделмегенін және жалған ғылым екенін қабылдау қиын болуы мүмкін.

Психологиялық сын

Адамның мінез-құлқын анықтау үшін, көбінесе туған күні немесе зодиак белгілері қолданылады. Дегенмен, туған шақта жасалған картаны пайдаланып мінез-құлықты болжау ғылыми тұрғыдан дұрыс емес және сенімді емес. Қос соқыр зерттеуде зодиактың мінез-құлықты болжаудағы сенімділігі тексерілді, онда астролог адамның зодиак белгісін оның CPI (Калифорния психологиялық инвентаризациясы) нәтижесімен сәйкестендіруі керек болды. CPI – адамның жеке басын анықтаудың сенімді әдісі. Зерттеу барысында астрологтардың зодиак белгісін кездейсоқ тағайындаудан артық CPI нәтижесімен дұрыс сәйкестендіре алмағаны анықталды. Бұл астрологияның тек қана мүмкіндік сынағы екенін және мінез-құлықты болжаудың сенімді жолы емес екенін көрсетеді. Сол сияқты, зодиак белгісі адамның өмірінде болатын оқиғаларды болжайтын гороскоптар жасау үшін де қолданылуы мүмкін. Бірақ зодиак белгісін мінез-құлықты анықтау үшін қолдану сияқты, гороскоптарды жасауда да сенімділік жоқ. Әдетте, бір астрологтың гороскопқа берген болжамы басқа астрологтың болжамынан мүлдем өзгеше болады. Дегенмен, көптеген адамдар өз гороскопының өміріндегі оқиғалармен толық сәйкес келетініне сенеді. Мұның бірнеше себебі болуы мүмкін. Гороскоптардағы сөздер дұрыс емес, жалпылама және күнделікті оқиғаларға негізделген. Бұл адамдардың күткендеріне сәйкес пікірлерін өзгертетінін көрсетеді. Осының салдарынан гороскоптар сенімді болып көрінеді, бірақ шындығында олардың ғылыми негізі жоқ.

Ғылыми сын

Астрологияны қолдаушылар болғанымен, ғылыми қауым оны мойындамайды. Кейбір жұлдысу карталары өз болжамдарын жұлдыздардың "қозғалысына" негіздейді. Бірақ бұл қате, себебі жұлдыздардың өзі қозгалмайды, бірақ Жер өзінің осімен айналып және Күнді аралап өтуі салдарынан олар қозғалғандай көрінеді. Сонымен қатар, астрология берген ешбір жауап ғылымға негізделмеген. Американдық астрономның пікірінше, адамдардың жұлдысу карталарына сенуінің себебі "өзін-өзі іріктеу қатесі" деп аталатын психологиялық құбылыспен түсіндіріледі, яғни адамдар өздері дұрыс деп үміттенеген нәрселердің түсіндірмелерін немесе растауларын іздеуге бейім. Сондықтан астрологияның жұмыс істейтіндей көрінуіне адам миының үлгілерді іздеу қабілеті себеп, тіпті олар болмаса да. Көптеген астрологтар астрологияның ғылым екенін мәлімдейді, алайда көптеген тәжірибелер мен зерттеулерге қарамастан, астрологияның тиімділігі мен ғылыми дәлелдері әлі де толыққанды дәлелденбеді. Қорытындылай айтқанда, астрологияның тексерілген механизмі жоқ және астрологтар ғылыми әдістерді қолданбайды, сондықтан оны ғылым деп санауға болмайды.

Христиандық сын

Христиан дінінде көптеген адамдар Киелі кітаптан Есімдер кітабы 4:19, Есімдер кітабы 18:10-12 және Ишая 47:13-14 аяттарын келтіре отырып, адамдар жұлдыз жорамалдарын пайдаланбауы немесе астрологиямен айналыспауы керек дейді. Евангелист және пастор Билли Грэм былай деді: "Құдай жұлдыздарды (сондай-ақ ғаламдағы барлық нәрсені) жаратты, бірақ Ол оларды бізге жол көрсету немесе болашақты болжау үшін емес, Өзінің күші мен даналығының куәсі ретінде жаратты."