Кіріспе

Спортшылар мен туған кездегі Марс

Марс эффектісі – спорттағы көзге түсетін жетістік пен туған уақыт және орындағы Марс планетасының көкжиекке қатысты орны арасындағы болжамды статистикалық байланыс. Бұл даулы жайтты алғаш француз психологы және "жаңа астролог" Мишель Гокелен хабарлаған. Ол өзінің "Жұлдыздардың әсері" (1955) кітабында статистикалық тұрғыдан маңызды спорт чемпиондарының саны Марс планетасы шығып тұрған немесе биік нүктеге жеткеннен кейін туғанын айтты. Сонымен қатар, ол эклиптика жазықтығын он екі секторға бөліп, статистикалық маңызы бар екі "негізгі" секторды анықтады. Гокеленнің жұмысын психолог Ханс Эйзенк және басқалар қабылдады, бірақ кейінірек деректерді тексеру және эффектіні қайталау әрекеттері, негізінен, деректерді іріктеу және талдаудағы келіспеушіліктерге байланысты әртүрлі нәтижелерге әкелді. Осы құбылыс Жердің күнделікті айналымына байланысты болғандықтан, мұндай зерттеулер үшін туған уақыт пен орны туралы деректердің болуы мен дәлдігі, сондай-ақ "көзге түсу" критерийі маңызды. Кейінгі зерттеулер Марс эффектісін іріктеу қатесімен түсіндіреді, Марстың негізгі секторында туған чемпиондарға басымдық беріп, үлгіден шыққандарын қабылдамайды.

Қабылдау және қайталау

Гаукелиннің жұмысы Марс эффектісімен ғана шектелмеді: оның есептеулері бастапқыда қазіргі батыста қолданылатын туған шақ астрологиясының көптеген қағидаларын жобауға әкелді, бірақ ол "планеталардың орналасуы мен өте табысты адамдардың туған уақыты арасындағы маңызды статистикалық байланыстарды" бөліп көрсетті. Бұл мәлімдеме Марсқа ғана емес, астрологияның дәстүрлі "планеталық басқаруларына" сәйкес келетін бес планетаға қатысты. Дегенмен, спорттағы жетістіктерді өлшеу оңай болғандықтан, кейінгі зерттеулер, жарияланымдар мен пікір қақтығыстары көбінесе "Марс эффектісіне" назар аударды.

Бельгиялық спортшылар Пара комитет

1956 жылы Гокелин бельгиялық "Пара" комитетін өз қорытындыларын қарауға шақырды, бірақ Жан Дат 1962 жылға дейін ғана Гокелин ұсынған статистиканы растады және бельгиялық спортшыларды пайдаланып, оны қайталауға тырысуды ұсынды. Осы кезде Гаукелин "Les Hommes et Les Astres" ("Адамдар мен Жұлдыздар", 1960) атты еңбегін жариялап, қосымша мәліметтер келтірді. 1967 жылы "Пара" комитеті Марс әсерін тексеріп, оны қайталады, бірақ деректердің көп бөлігін (535-тің 473-і) әлі де Гокелин өзі жинады. Комитет нәтижелердің артефакт болуы мүмкін деген күдікке ілігіп, өз қорытындыларын тағы сегіз жыл жасырып, содан кейін өз еңбектерінде нақтыланбаған "демографиялық қателер" бар екенін мәлімдеді. Жарияланбаған ішкі талдаулар мұны жоққа шығарды, ал комитет мүшелерінің бірі Люк де Марре наразылық білдіріп, отставкаға кетті. 1983 жылы Абель, Курц және Зелен (төменде қараңыз) демографиялық қателер туралы пікірмен келіспей, қайта бағалау жариялады, "Гаукелин жалпы халықта туған кезде Марс секторларының күтілетін таралуын болжауда демографиялық және астрономиялық факторларды жеткілікті түрде ескерді" деді.

Зелен сынағы

1975 жылы Пол Курцтың «Гуманист» журналында Гаукелиннің астрологиясын сынаған мақала жарияланды, оған Гаукелин мен оның әйелі Франсуаза жауап берді. Содан кейін профессор Марвин Зелен, статистик және жаңа құрылған Паранормальді құбылыстарды ғылыми тұрғыдан зерттеу комитетінің (CSICOP, қазіргі Скептикалық зерттеу комитеті (CSI)) мүшесі, 1976 жылы сол басылымдағы мақаласында демографиялық аномалияны жою үшін Гаукелиннің 2088 жазбасынан 100 спортшыны кездейсоқ таңдап, бірдей уақытта және орында туған нәрестелердің үлгісімен туу/планета арасындағы байланысты тексеріп, салыстыру үшін базалық деңгейді (күтілетін мүмкіндік) анықтауды ұсынды (кейін бұл 100 спортшының үлгісі 303 спортшыға дейін кеңейтілді). 1977 жылдың сәуірінде CSICOP зерттеушісі Джордж О. Абель Курцке Зеленнің тестісі Гаукелиндердің пайдасына оң нәтиже бергенін хабарлады. Гаукелиндер де профессор Зелен ұсынған сынақты орындады және нәтижесінде, жалпы халық үшін (яғни чемпиондар емес) Марстың «негізгі» секторда болу мүмкіндігі шамамен 17% болса, ал спорт чемпиондарында бұл көрсеткіш 22% болды, яғни айқын айырмашылық байқалды. Бірақ Зелен, Абель және Курцтың кейінгі мақаласында бұл нәтиже нақты көрсетілмеді, керісінше бастапқы деректерге күмән келтірілді. Гаукелиндердің жарияланған қорытындысын жоққа шығару үшін Марвин Зелен бақылау тобының 17 000 чемпион емесін емес, 303 чемпионның құрамын талдады. Бұл қосалқы үлгіні (22%-ға қарсы 17%-ды сынау үшін бұрыннан да тым кішкентай болған) әйел спортшыларды алып тастау арқылы, Гаукелинге ең қолайлы нәтиже берген топты бөліп шығарды, ал қалған спортшыларды қалалық/ауылдық және париждік/париждік емес аймақтарға бөлді. Зеленнің нәтижелері жарияланғанға дейін және кейін CSICOP кеңесінің сол кездегі жалғыз астрономы, астроном және CSICOP мүшесі Деннис Роулинс бұл процедураға және CSICOP-тің одан кейінгі баяндамаларына қарсылық білдірді. Роулинс жеке түрде Гаукелиндердің нәтижелерінің дұрыс екенін және «Зелен тестісі» оны тек растай алатынын, ал Зелен бақылау тестісінің бастапқы мақсатынан – Марспен «негізгі» секторларда туғандардың базалық деңгейін тексеруден – ауытқығанын айтты. Оның ойынша, тесті спортшылардың үлгісін бөлу арқылы Марс/негізгі сектор арасындағы байланыстың маңыздылығын азайтып, ғылыми стандарттарды сақтауға тиіс болған зерттеушілер, шын мәнінде, дұрыс емес тесттің нәтижесін жасыру үшін дәлелдерді бұрмалап, манипуляциялады. Курц, Зелен және Абельдің талдауы үлгіні негізінен 303 таңдалған чемпиондардың кездейсоқтығын тексеру үшін бөлді, ал оның кездейсоқтығы жоқ екенін Роулинс 1975 және 1977 жылдары көрсеткен. Зеленнің 1976 жылғы «Гаукелинге шақыруында» былай делінген: «Енді бізде бұл мәселені шешу үшін біржақты растау немесе жоққа шығарудың объективті жолы бар», бірақ бұл мақсат енді дау тудырды. Роулинс процедуралық қарсылық білдіріп, былай деді: «Марспен байланысты спортшылардың қосалқы үлгілерінде өлшем мен ауытқудың кері байланысын байқаймыз (яғни, қосалқы үлгі неғұрлым кішкентай болса, жетістік соғұрлым жоғары болады) – бұл үлгілердің өлшемдерін бөлуге бейімділік әсер еткен жағдайда күтілетін нәрсе». CSICOP сондай-ақ нәтижелерді қарағаннан кейін Гаукелиндер кездейсоқ таңдамағанын мәлімдеді. Ауылдық жерлерде туған чемпиондармен салыстыру үшін бір аптада және бір ауылда туғандарды табу қиын болғандықтан, олар үлкен қалаларда туған чемпиондарды ғана таңдады. Гаукелиндердің бастапқы тізімінде шамамен 2088 чемпион болды, оның ішінде 42 париждік, ал 303 спортшының қосалқы үлгісінде де 42 париждік болды. Сонымен қатар, Париж 20 округке бөлінген, әртүрлі экономикалық топтар мен этникалық топтар әдетте әртүрлі округтерде тұрады. Гаукелиндер 42 париждік чемпионды (Париждің барлық округтерінде туған) тек бір округте туған чемпиондармен салыстырды. Егер 22% байланыс жартылай ауылдық жазбалар, экономикалық, әлеуметтік немесе этникалық айырмашылықтар сияқты факторларға негізделген артефакт болса, бұл факт кездейсоқ емес таңдау арқылы жасырылады.

АҚШ спортшылары CSICOP

Сонымен қатар, CSICOP Зелен, Абелл және Роулинспен консультациялар жүргізе отырып, АҚШ спортшыларын зерттеуді бастады. 1979 жылы жарияланған нәтижелер терiс болды. Гаукелин KZA тобының жалпы алғанда, ең жақсы емес спортшыларды таңдағанын, оның еңбегіне қатысты критерийлерін ескермегенін және оларға баскетболшылар мен 1950 жылдан кейін туған адамдардың кіргенін айтты.

CFEPP сынағы

1994 жылы Францияда Паранормальды құбылыстарды зерттеу комитеті (Comité pour l'Étude des Phénomènes Paranormaux, немесе CFEPP) жүргізген ауқымды зерттеудің нәтижелері спортшылардың тууында "Марс әсерінің" қандай да бір дәлелін көрсетпеді. Зерттеу 1982 жылы ұсынылған, ал комитет Гаукелиннің талап еткен әдістемесін қолдануға бұрыннан келісім берген. CFEPP есебі голланд газеті Trouw-қа "жарияланды". 1990 жылы CFEPP зерттеудің алдын ала есебін жариялады, онда 1066 француз спорт чемпиондарының мәліметтері пайдаланылды, оның ішінде 1066 спортшының толық деректері, сондай-ақ критерийлерге сай келетін, бірақ туған уақыты белгісіз 373 спортшының тізімі, зерттеу әдістемесі және деректерді іріктеу критерийлері талқыланды. 1996 жылы есеп, Дж. В. Нинхейстің түсіндірмелерімен және Гаукелиннің комитетке жолданған бірнеше хаттарымен бірге "Марс әсері – 1000-нан астам спорт чемпиондарының француздық тесті" атты кітап ретінде жарық көрді. CFEPP өз экспериментінің қандай да бір әсер көрсетпегенін мәлімдеді және бұл әсер Гаукелиннің деректерді іріктеу кезіндегі субъективтілігіне байланысты деп қорытындылады, Гаукелиннің спортшылар тізімін өзгерту туралы комитетке ұсынған ұсыныстарын еске салды. Ертелдің пікірінше, спортшыларды деңгейлік топтарға бөлу арқылы Марс әсерін анықтауға болады.

Статистикалық түсіндірме

Кейбір зерттеушілер Гаукелиннің Марс әсерінің статистикалық маңыздылығын көптеген салыстыруларға қатысты түзетпегенін және бұл мәселені өз жарияланымдарында қарастырмағанын айтты. Мұнда қарапайым және түсіндірмелі аргумент келтіріледі: 10 аспан денесі және олардың орналасуы үшін 12 сектор бар. Бұдан әрі, секторлар жұптарының 132 комбинациясы бар, демек, бір планета мен екі сектордың 1320 түрлі комбинациясы бар. Гаукелиннің деректерімен бірдей көлемдегі кездейсоқ деректер жинағында кем дегенде бір мұндай комбинацияны (бір планета мен екі секторды) табу ықтималдығы шамамен 25% құрайды, бұл Гаукелин алған нәтиже сияқты статистикалық маңызды нәтиже береді. Бұл көптеген салыстыруларды ескергенде, Марс әсері тіпті 0,05 деңгейінде де статистикалық маңызды болмайды және бұл, басып айтқанда, жалған оң нәтиже болуы мүмкін. Алайда, көптеген салыстырулар туралы аргумент бірнеше зерттеуде әсердің байқалуы дәлелденсе, күшін жояды немесе әлсірейді. Кейбіреулер соңғысы дұрыс деп санайды. Джеффри Диннің пікірінше, бұл әсер ата-аналардың балаларының туған күндерін өздері хабарлауынан туындауы мүмкін, Гаукелиннің зерттеуінде ешқандай мәселе болмаған. Гаукелин 1950 жылдан кейін Марс әсерін табуға қол жеткізбеді. Дин бұл дәрігерлердің туу уақытын хабарлау жиілігінің артуына байланысты болуы мүмкін деген идеяны ұсынды. Ол кезде қате туралы ақпарат Гаукелинге қолжетімді болған жоқ. Диннің сөзіне göre, сынаманың 3% қателігі нәтижеге түсіндіру бере алады.