Орта ғасырлық философия мектебі

Кіріспе

Ортағасырлық философия мектебі

Схоластика – Аристотельдің 10 санатына негізделген, философиялық талдаудың сынға алатын, органикалық әдісін қолданған ортағасырлық философия мектебі. Христиандық схоластика монахтық мектептерде қалыптасты, олар схоластикалық яһуди-ислам философияларын аударды, осылайша Аристотельдің жинақталған еңбектерін «қайта ашты». Оның метафизикасын және алғашқы қозғаушы туралы тұжырымын латын католиктерінің догматикалық үштік теологиясымен үйлестіруге тырысқан бұл монастырь мектептері, еуропалық ортағасырлық университеттердің алғашқы негізін құрады, соның нәтижесінде қазіргі заманғы ғылымның дамуына үлкен үлес қосты; 1100-1700 жылдар аралығында Еуропадағы білім беруде схоластика басымдық құрды. Схоластиканың өркендеуі Италия, Франция, Португалия, Испания және Англияда гүлденген осы мектептермен тығыз байланысты болды. Схоластика – философия немесе теология емес, білім алудың әдісі, себебі ол диалектикалық ойлауға ерекше мән береді, білімді логикалық қорытындылар арқылы кеңейтуге және қайшылықтарды шешуге баса назар аударады. Схоластикалық ой-толғам қатаң тұжырымдамалық талдаумен және ерекшеліктерді мұқият ажыратумен де ерекшеленеді. Оқу залында және жазбаша жұмыстарында бұл көбінесе ашық пікірталас түрінде көрінеді: дәстүрден алынған тақырып сұрақ ретінде қойылады, қарсы жауаптар беріледі, қарсы ұсыныс дәлелденіп, қарсы аргументтер жоққа шығарылады. Оның қатаң диалектикалық әдіске баса назар аударғаны үшін схоластика ақырында көптеген басқа да ғылым салаларына қолданылды. Схоластика бастапқыда ортағасырлық христиан ойшылдарының өз дәстүрлеріндегі әртүрлі авторитеттерді үйлестіруге және христиан теологиясын классикалық және кейінгі антикалық философиямен, әсіресе Аристотельдің, сондай-ақ неоплатонизммен келістіруге тырысқан бағдарлама болды. Схоластиктер, сонымен қатар «мектеп оқушылары» деп те аталатын, олардың ішінде Ансельм Кентерберийлік («схоластиканың әкесі»), Питер Абелярд, Александр Хейлс, Альберт Магнус, Дунс Скот, Уильям Окхэм, Бонавентура және Томас Аквинский сияқты көрнекті тұлғалар бар. Аквинскийдің «Теологиялық жинақ» (1265–1274) атты шедеврi схоластикалық, ортағасырлық және христиандық философияның шыңы деп есептеледі; ол Аквинскийдің Римдегі Санта-Сабина провинциалдық студиясында регент-мастер болып қызмет еткен кезде басталды, ол кейіннен Сан-Томас Аквинскийдің понтификалдық университеті Angelicum-нің негізі болды. Аквинскийден кейін де схоластикалық дәстүрдегі маңызды жұмыстар жалғасты, мысалы, ағылшын схоластиктері Роберт Гроссетест және оның шәкірті Роджер Бэкон, сондай-ақ Франсиско Суарес және Луис де Молина, лютерандық және реформаторлық ойшылдар да осы дәстүрді жалғастырды.

Scholasticism was a medieval school of philosophy that employed a critical organic method of philosophical analysis predicated upon the Aristotelian 10 Categories. Christian scholasticism emerged within the monastic schools that translated scholastic Judeo Islamic philosophies, and thereby "rediscovered" the collected works of Aristotle. Endeavoring to harmonize his metaphysics and its account of a prime mover with the Latin Catholic dogmatic trinitarian theology, these monastic schools became the basis of the earliest European medieval universities, contributing to the development of modern science; scholasticism dominated education in Europe from about 1100 to 1700. The rise of scholasticism was closely associated with these schools that flourished in Italy, France, Portugal, Spain and England. Scholasticism is a method of learning more than a philosophy or a theology, since it places a strong emphasis on dialectical reasoning to extend knowledge by inference and to resolve contradictions. Scholastic thought is also known for rigorous conceptual analysis and the careful drawing of distinctions. In the classroom and in writing, it often takes the form of explicit disputation; a topic drawn from the tradition is broached in the form of a question, oppositional responses are given, a counterproposal is argued and oppositional arguments rebutted. Because of its emphasis on rigorous dialectical method, scholasticism was eventually applied to many other fields of study. Scholasticism was initially a program conducted by medieval Christian thinkers attempting to harmonize the various authorities of their own tradition, and to reconcile Christian theology with classical and late antiquity philosophy, especially that of Aristotle but also of Neoplatonism. The Scholastics, also known as Schoolmen, included as its main figures Anselm of Canterbury ("the father of scholasticism"), Peter Abelard, Alexander of Hales, Albertus Magnus, Duns Scotus, William of Ockham, Bonaventure, and Thomas Aquinas. Aquinas's masterwork Summa Theologica (1265–1274) is considered to be the pinnacle of scholastic, medieval, and Christian philosophy; it began while Aquinas was regent master at the studium provinciale of Santa Sabina in Rome, the forerunner of the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas, Angelicum. Important work in the scholastic tradition has been carried on well past Aquinas's time, such as English scholastics Robert Grosseteste and his student Roger Bacon, and for instance by Francisco Suárez and Luis de Molina, and also among Lutheran and Reformed thinkers.

Этимология

"Схоластик" және "школастика" терминдері латын тіліндегі scholasticus сөзінен шыққан, ол грек тіліндегі σχολαστικός (scholastikos) сөзінің латынша жазылуы. Ал scholastikos сөзі σχολή (scholē) – "мектеп" сөзінен туындаған сөйкестес. Scholasticus "мектепке қатысты" немесе "мектептік" деген мағынаны білдіреді. "Схоластиктер" шамамен "мектеп ғалымдары" болған.

Тарих

Христиандық схоластиканың негізін Боэций логикалық және теологиялық еңбектерімен, сондай-ақ еврей философиясы, әсіресе еврей Каламымен қалады.

Алғашқы схоластика

Батыста білімнің алғашқы маңызды жаңаруы ерте орта ғасырдағы Каролингтік қайта өрлеумен болды. Пизалық Петр мен Йорктан Алкуинның кеңестерімен Шарльман Англия мен Ирландияның ғалымдарын өз таяу округіне тартты. 787 жылы жарияланған жарлық бойынша ол өзінің империясындағы әрбір аббаттықта мектептер құрды. Осы мектептерден схоластика атауы шыққан, және олар ортағасырлық білімнің орталықтарына айналды. Осы кезеңде Батыста ежелгі грек тілінің білімі жоғалып, тек Ирландияда ғана сақталды, онда оның оқытылуы мен қолданылуы монастырь мектептерінде кеңінен таралған. Ирландиялық ғалымдар франктер сарайында маңызды рөл атқарды, олар білімдерімен танымал болды. Олардың арасында схоластиканың негізін қалаушылардың бірі Иоганн Скот Эриугена (815–877) болды. Эриугена ерте монастырь дәуірінің ең маңызды ирланд зиялысы және өзінің түпнұсқалығымен ерекше философ болды. Баттың Аделард сияқты ғалымдар Испания мен Сицилияға сапар шегіп, астрономия және математика бойынша еңбектерді, соның ішінде Евклидтің «Элементтері» еңбегінің латын тіліне алғашқы толық аудармасын жасады. Сонымен қатар, Анзельм Лаондық Жазбалардағы түсіндірмелерді жүйелендірді, ал Абелардтың еңбектерінде диалектика (ортағасырлық тривиумның ортаңғы пәні) маңызға ие болды. Петр Ломбард шіркеу әкелері мен басқа да авторитетті тұлғалардың пікірлерін қамтитын «Сентенциялар» жинағын жасады. 13 ғасырдың басында дін қызметкерлері мен ғалымдар бірлесіп еркін нарықтың алғашқы жобасын құрды. Бұл ғалымдар мен дін қызметкерлері христиан дінін дамытып, ерте экономикалық ойдың философиялық мәселелерін қарастырды. Христиан діні бұл топтардың моральдық көзқарастарын қалыптастырған негізгі сенім болғандықтан, негізінен патристикалық христологиядан өтті. Лайнсле (2010) ата-бабалар христологиясының схоластикалық теологияға сіңгенін растап, ортағасырлық теология философиялық байланыс арқылы дамымағанын дәлелдейді. Ол патристикалық мәдениетті қабылдап, орта ғасырларда жетілді. Алғашқы сауда ережелерін христиан теологтары алғаш рет енгізді. Теологтардың рухани сенімдері мен моральдық принциптері дінмен байланысты болды. Новиков (2012) өзінің зерттеуінде схоластиктердің сенім жүйесін сипаттайды. Ол схоластиктердің моральдық және этикалық мінез-құлқын ерте теологтардан қабылдағанын түсіндіреді. Ерте теологтар, негізінен христиандар, христиандық Киелі кітаптан белгілі бір ережелерді өздерінің көзқарастарының үлгісі ретінде қабылдады. Шпигель (1991) схоластиктердің экономикалық ой-пікірлерінің негізгі көздері Киелі кітапта екенін атап көрсетеді. Ол сондай-ақ, экономикалық және моральдық ойларды жүзеге асыру үшін негіз құраған шіркеу әкелерінің ілімдері мен жазбаларына баса назар аударады. Кейіннен, ғасырлар бойы, схоластиктер өздерінің философиялық көзқарастарын қалыптастыру үшін Аристотельдің жазбаларын пайдаланды. Грек философиясы схоластиктер қолданған ертедегі моральдық принциптердің негізі болып саналды. Мұндай принциптерді уағыздау негізінен Италиядан еуропалық аймақтарға тарады. Грек философиясы жоғары схоластиканың бастауы болды.

The first significant renewal of learning in the West came with the Carolingian Renaissance of the Early Middle Ages. Charlemagne, advised by Peter of Pisa and Alcuin of York, attracted the scholars of England and Ireland. By decree in AD 787, he established schools in every abbey in his empire. These schools, from which the name scholasticism is derived, became centers of medieval learning. During this period, knowledge of Ancient Greek had vanished in the West except in Ireland, where its teaching and use was widely dispersed in the monastic schools. Irish scholars had a considerable presence in the Frankish court, where they were renowned for their learning. Among them was Johannes Scotus Eriugena (815–877), one of the founders of scholasticism. Eriugena was the most significant Irish intellectual of the early monastic period and an outstanding philosopher in terms of originality. Scholars such as Adelard of Bath traveled to Spain and Sicily, translating works on astronomy and mathematics, including the first complete translation of Euclid's Elements into Latin. At the same time, Anselm of Laon systematized the production of the gloss on Scripture, followed by the rise to prominence of dialectic (the middle subject of the medieval trivium) in the work of Abelard. Peter Lombard produced a collection of Sentences, or opinions of the Church Fathers and other authorities. In the early 13th Century, a syndicate of priests and scholars collaborated and sketched a rough draft of a raw market economy. These scholars and priests fostered Christianity and addressed the philosophical issues of an early economic thought. Christianity being the fundamental faith that shaped moral attitudes of these groups was primarily transitioned from the patristic Christology. Leinsle (2010) confirms the permeation of the patristic Christology into the Scholastic theology by arguing that medieval theology did not develop itself through philosophical contact. It adopted patristic culture and matured its way through the medieval age. The early set of rules for trade were first introduced by Christian theologians. Theologians had spiritual beliefs with morals driven by religion. Novikoff (2012) in his narrative describes the belief system of the Scholastics. He elaborates that scholastics adopted their moral and ethical behaviors from the early theologians. Early theologians, mainly Christians accepted certain set of rules from Christian Bible as their model of outlook. Spiegel (1991) highlights that scholastics economic thought had its principle sources in the Bible. He further emphasizes on the teachings and writings of the Father of the Church which designed the groundwork for exercising economic and moral thoughts. Later, in the ages, the scholastics used the writings of Aristotle to shape their philosophical perspective. Greek Philosophy was deemed foundation for early moral principles which the scholastics exercised. Preaching of such principles was mainly transitioned from Italian to European localities. Greek philosophy became the initiating stance of high scholasticism.

Жоғары схоластика

13-шы және 14-шы ғасырлардың басы, әдетте, схоластиканың өркендеу кезеңі деп есептеледі. 13-шы ғасырдың басында грек философиясының қайта жаңғыруының шыңына жетілді. Италия мен Сицилияда, соңынан Еуропаның басқа бөліктерінде аударма мектептері пайда болды. Күшті Норман патшалары өздерінің мәртебесін көрсету үшін Италия және басқа аймақтардан білімді адамдарды өз сарайларына жинады. Уильям Мёрбеке-тің 13-шы ғасырдың орта шенінде грек философиялық мәтіндерін аударуы және жариялауы, грек философиясының, әсіресе Аристотельдің, бұрын қолданылған араб тіліндегі нұсқаларына қарағанда, нақтырақ бейнесін қалыптастыруға көмектесті. Эдвард Грант былай деп жазады: "Араб тілінің құрылымы латын тілінен түбірлі өзгеше болғанымен қатар, кейбір араб нұсқалары ертедегі сирия тілінен аударылғандықтан, түпнұсқа грек мәтінінен екі рет алыс жатқан еді. Мұндай араб мәтіндерін сөзбен сөз аудару қиын түсініктемелерге әкелуі мүмкін. Керісінше, латын мен грек тілінің құрылымының жақындығы, сөзбен сөз, бірақ түсінікті аударма жасауға мүмкіндік берді". Басқа да маңызды францискан схоластиктері – Дунс Скот, Питер Ауриоль және Уильям Окхэм. Ал Доминикан ордені, 1215 жылы Әулие Доминик құрған, христиан дінін тарату және қорғау мақсатындағы оқыту ордені, ақыл-ойды пайдалануға көбірек мән берді және Шығыс пен Мавр Испаниясынан алынған жаңа Аристотельдік көздерді кеңінен қолданды. Осы кезеңдегі доминикан ойлауының көрнекті өкілдері Альберт Магнус және (әсіресе) Фома Аквинский болды, олардың грек рационализмі мен христиан дінінің шеберлігімен үйлестірілуі католик философиясын анықтады. Аквинский ақылға және аргументацияға көбірек мән берді және Аристотельдің метафизикалық және эпистемологиялық еңбектерінің жаңа аудармасын алғаш қолданғандардың бірі болды. Бұл, ертедегі схоластиканың көп бөлігінде үстемдік құрған неоплатондық және августиндік ойлаудан елеулі алшақтық болды. Аквинский Аристотельдің философиясының көп бөлігін Комментатор Аверростың "қателіктеріне" бой алмай, қалай енгізуге болатынын көрсетті.

The 13th and early 14th centuries are generally seen as the high period of scholasticism. The early 13th century witnessed the culmination of the recovery of Greek philosophy. Schools of translation grew up in Italy and Sicily, and eventually in the rest of Europe. Powerful Norman kings gathered men of knowledge from Italy and other areas into their courts as a sign of their prestige. William of Moerbeke's translations and editions of Greek philosophical texts in the middle half of the thirteenth century helped form a clearer picture of Greek philosophy, particularly of Aristotle, than was given by the Arabic versions on which they had previously relied. Edward Grant writes "Not only was the structure of the Arabic language radically different from that of Latin, but some Arabic versions had been derived from earlier Syriac translations and were thus twice removed from the original Greek text. Word for word translations of such Arabic texts could produce tortured readings. By contrast, the structural closeness of Latin to Greek, permitted literal, but intelligible, word for word translations." Other important Franciscan scholastics were Duns Scotus, Peter Auriol and William of Ockham. By contrast, the Dominican order, a teaching order founded by St Dominic in 1215, to propagate and defend Christian doctrine, placed more emphasis on the use of reason and made extensive use of the new Aristotelian sources derived from the East and Moorish Spain. The great representatives of Dominican thinking in this period were Albertus Magnus and (especially) Thomas Aquinas, whose artful synthesis of Greek rationalism and Christian doctrine eventually came to define Catholic philosophy. Aquinas placed more emphasis on reason and argumentation, and was one of the first to use the new translation of Aristotle's metaphysical and epistemological writing. This was a significant departure from the Neoplatonic and Augustinian thinking that had dominated much of early scholasticism. Aquinas showed how it was possible to incorporate much of the philosophy of Aristotle without falling into the "errors" of the Commentator, Averroes.

Реформацияланған схоластика

Реформациядан кейін кальвинистер теологияның схоластикалық әдісін көбінесе қабылдады, бірақ теологияның авторитеттері мен мазмұны тұрғысынан ерекшеленді.

Нео-школастика

19 ғасырдың екінші жартысынан бастап ортағасырлық схоластикалық философиясының жаңаруы мен дамуы кейде неотомизм деп аталады.

Томистік схоластика

J. A. Weisheipl O.P. атап көрсеткендей, доминикандықтар ордені ішінде томистік схоластика Аквинаның заманынан бері үздіксіз дамып келеді: «Доминикандықтар ордені томизмді әрқашан тірі ұстады, тіпті Реформация, Француз революциясы және Наполеон оккупациясы салдарынан орденнің қатары азайған кезде де. Әйгілі Томас қайтыс болғаннан кейін басталған Бас Шығармалардың қайта-қайта қабылданылған ережелері, сондай-ақ Орденнің Конституциясы, барлық доминикандықтарды философия мен теологияда Әйгілі Томас ілімін оқытуға міндеттеді». Томистік схоластика немесе схоластикалық томизм – Әйгілі Томас заманына дейін созылатын философиялық және теологиялық дәстүрмен байланысты. Ол тек тарихи Аквинаның түсіндірмелерімен ғана айналыспайды, сонымен қатар қазіргі заманғы ойды сынау құралы ретінде қолданылатын қатаң ортодоксалды томизм жүйесін жасауға да назар аударады. Аквинаны томистік емес категориялар мен болжамдармен үйлестіру әрекеттеріне күдікпен қарағандықтан, Эдвард Фезер сияқты философтардың айтуынша, схоластикалық томизмді кейде «қатаң сақтау томизмі» деп атаған. Жақындағы және қазіргі томистік схоластика туралы талқылауды София Ванни Ровиги (1908–1990), Корнелио Фабро (1911–1995), Карло Джакон (1900–1984), Томас Тин O.P. (1950–1990), Абелардо Лобато O.P. (1925–2012), Лео Эльдерс (1926–) және Джованни Вентимилья (1964–) сияқты тұлғаларды қамтитын «La Metafisica di san Tommaso d'Aquino e i suoi interpreti» (2002) кітабынан табуға болады. Фабро, әсіресе, Аквинаның түпнұсқалығын, әсіресе, actus essendi, яғни шекті нәрселердің өзінің болу актісіне қатысу арқылы болу актісін ерекше атап көрсетеді. «Progetto Tommaso» жобасына қатысқан ғалымдар сияқты басқа ғалымдар Аквина мәтіндерін объективті және әмбебап тұрғысынан түсінуге тырысады. Томистік схоластика ағылшын тілді әлемде 1970-ші жылдары Әйгілі Томасқа жаңаша көзқарас тудырған, Жак Маритен, Этьен Жильсон және басқалар бастаған томистік қайта жаңғырудың ықпалы азайған кезде төмендеді. Бұл, ішінара, осы томизм саласы Екінші Ватикан соборынан кейін тарихи Аквинаны түсінуге ұмтылғандықтан болды.

As J. A. Weisheipl O. P. emphasizes, within the Dominican Order Thomistic scholasticism has been continuous since the time of Aquinas: "Thomism was always alive in the Dominican Order, small as it was after the ravages of the Reformation, the French Revolution, and the Napoleonic occupation. Repeated legislation of the General Chapters, beginning after the death of St. Thomas, as well as the Constitutions of the Order, required all Dominicans to teach the doctrine of St. Thomas both in philosophy and in theology." Thomistic scholasticism or scholastic Thomism identifies with the philosophical and theological tradition stretching back to the time of St. Thomas. It focuses not only on exegesis of the historical Aquinas but also on the articulation of a rigorous system of orthodox Thomism to be used as an instrument of critique of contemporary thought. Due to its suspicion of attempts to harmonize Aquinas with non Thomistic categories and assumptions, Scholastic Thomism has sometimes been called, according to philosophers like Edward Feser, "Strict Observance Thomism". A discussion of recent and current Thomistic scholasticism can be found in La Metafisica di san Tommaso d'Aquino e i suoi interpreti (2002) by it, which includes such figures as Sofia Vanni Rovighi (1908–1990), Cornelio Fabro (1911–1995), Carlo Giacon (1900–1984), Tomas Tyn O. P. (1950–1990), Abelardo Lobato O. P. (1925–2012), Leo Elders (1926– ) and Giovanni Ventimiglia (1964– ) among others. Fabro in particular emphasizes Aquinas' originality, especially with respect to the actus essendi or act of existence of finite beings by participating in being itself. Other scholars such as those involved with the "Progetto Tommaso" seek to establish an objective and universal reading of Aquinas' texts. Thomistic scholasticism in the English speaking world went into decline in the 1970s when the Thomistic revival that had been spearheaded by Jacques Maritain, Étienne Gilson, and others, diminished in influence. Partly, this was because this branch of Thomism had become a quest to understand the historical Aquinas after the Second Vatican Council.

Аналитикалық схоластика

Аналитикалық философия шеңберінде "ғылыми-оқу" философия жасау тәсіліне деген жаңа қызығушылық оянды. Қазіргі заманғы философиялық синтезге жету мақсатында схоластикалық және аналитикалық әдістеме элементтерін үйлестіруге бағытталған әрекеттер пайда болды. Бұл тәсілдің әртүрлі нұсқаларын қолдайтындарға Энтони Кенни, Питер Кинг, Томас Уильямс және Дэвид Одерберг жатады. Аналитикалық томизмді осы қозғалыстың алға басушы бөлігі деп қарастыруға болады.

Схоластикалық әдіс

Корнелиус О'Бойл схоластиканың білімді қалай алуға және оны басқаларға тиімді қалай жеткізуге болатынын түсіндірді, осылайша олардың да білім алуына мүмкіндік беруге болатынын айтты. Осыған жетудің ең жақсы жолы – жаңалықтарды ашу процесін (modus inveniendi) қайталау деп есептелді. Схоластиктер зерттеу үшін белгілі ғалымның, автордың (auctor) кітабын таңдар еді. Оны мұқият және сын тұрғысынан оқып, шәкірттер автордың теорияларын бағалауды үйренер еді. Кітапқа қатысты басқа да құжаттар да қарастырылар еді, мысалы, шіркеу соборлары, папаның хаттары және бұл тақырыпта жазылған кез келген материал, көне немесе заманауи. Әртүрлі көздер арасындағы келіспеушіліктер мен дау-жанжалдар жеке сөйлемдер немесе мәтін үзінділері түрінде жазылар еді, олар sententiae деп аталады. Көптеген диалектикалық талқылардан кейін келіспеушіліктердің көздері мен мәселелері анықталғаннан соң, аргументтің екі жағы да үйлестіріліп, олардың келісімде екені және қарама-қайшылықты емес екені көрсетілер еді. (Әрине, кейде пікірлер мүлдем қабылданбайтын немесе жаңа ұстанымдар ұсынылатын еді.) Бұл екі жолмен іске асырылды. Біріншісі – филологиялық талдау. Сөздер зерттеліп, олардың бірнеше мағынасы бар екені дәлелденді. Сондай-ақ, автор белгілі бір сөзді басқаша мағынада қолдануы мүмкін екені де ескерілер еді. Екіұштылық екі қарама-қайшы пікір арасында ортақ тұс табу үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Екіншісі – логикалық талдау, ол сол кездегі формальды логика ережелеріне сүйеніп, қарама-қайшылықтардың жоқ екенін, олар оқырманға субъективті болып көрінетінін көрсетуге бағытталды.

Мектептегі білім

Оқу-әдістемелік жұмыс бірнеше элементтен тұрды. Біріншісі – lectio: мұғалім беделді мәтінді оқып, содан кейін түсіндірме берді, бірақ сұрақтарға жол берілмеді. Одан кейін meditatio (ой-толғаныс немесе зерделеу) кезеңі болды, онда студенттер мәтінді ойша талдап, өзіне қабылдады. Соңында, quaestio кезінде студенттер meditatio барысында туған сұрақтарды (quaestiones) қоя алатын болды. Көп ұзағаннан кейін сұрақтарды талқылау lectio-дан бөлек және беделді мәтіндерге тәуелсіз зерттеу әдісіне айналды. Даулы мәселелерді шешу үшін дебаттар ұйымдастырылды. Талқылауға арналған сұрақтар көбінесе алдын ала жарияланды, бірақ студенттер мұғалімге еш хабарламастан сұрақ қоюға құқылы болды – de quodlibet дебаттары. Мұндай жағдайда мұғалім жауап берді, ал студенттер қарсылық білдірді; келесі күні мұғалім дебат кезінде жасаған жазбаларын пайдаланып, барлық аргументтерді қорытындылап, өзінің соңғы позициясын ұсынды, барлық қарсылықтарды жоңқаға шығарды. Quaestio әдісі алғаш рет екі беделді мәтін бір-бірімен қайшы келіп тұрғандай сезілген кезде қолданылды. Екі қарама-қайшы пікір «әлде немесе» түрінде қарастырылып, сұрақтың әр бөлігі мақұлданды (sic) немесе жоққа шығарылды (non). Қолдау көрсетілген позицияға қатысты аргументтер кезекпен ұсынылды, содан кейін позицияға қарсы аргументтер келтірілді, ал соңында қарсы аргументтер жоққа шығарылды. Бұл әдіс ғалымдарды қарама-қарсы пікірлерді қарастыруға және оларға қарсы өз аргументтерін қорғауға итермеледі.

Екіншілік көздер

Декок, В. (2013), Теологтар және келісімшарт құқығы: Иус коммунасының моральдық трансформациясы (шамамен 1500–1650), Лейден/Бостон, Брилл/Нижхофф, Фрайд, Е., Ерте Палеологтар Ренессансы, Брилл 2000. Грейсия, Дж. Г. және Нун, Т. Б., ред., (2003) Орта ғасыр философиясының анықтамалығы. Лондон: Блэкуэлл, МакГрейд, А. С., ред., (2003) Кембридж ортағасыр философиясының анықтамалығы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.