Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Креол тілдері тобы
Creole language family
Испан креолы (lang es), немесе испан тіліне негізделген креол тілі – испан тілі маңызды лексификатор болып табылатын креол тілі (ана тілі бар адамдармен байланыс тілі). Сан алуан креол тілдері испан тілінің әсеріне түрлі деңгейде тап болады, оның ішінде Бозал испан тілі, Чавакано және Паленкеро тілдері де бар. Испан тілі Аннобонез, Папиаменто және Пичинглис сияқты басқа креол тілдеріне де әсер еткен. Испан тілі мен басқа тілдер арасындағы байланыс нәтижесінде, әсіресе Америкада, испан тіліне негізделген көптеген пиджиндер пайда болды, мысалы, Венесуэланың Панаре халқы қолданатын тіл және Испаниядағы ауыл шаруашылығы жұмысшылары қолданатын Рокетас пиджин испан тілі. Дегенмен, испан пиджиндерінің шамалы бөлігі ғана креолға айналды, ал көптеген пиджиндердің сөйлейтіндері испан немесе басқа тілді өздерінің негізгі тілі ретінде қабылдады.
A Spanish creole (lang es), or Spanish based creole language, is a creole language (contact language with native speakers) for which Spanish serves as its substantial lexifier. A number of creole languages are influenced to varying degrees by the Spanish language, including varieties known as Bozal Spanish, Chavacano, and Palenquero. Spanish also influenced other creole languages like Annobonese, Papiamento, and Pichinglis. Any number of Spanish based pidgins have arisen due to contact between Spanish and other languages, especially in America, such as the used by the Panare people of Venezuela and Roquetas Pidgin Spanish used by agricultural workers in Spain. However, few Spanish pidgins ever creolized with speakers of most pidgins eventually adopting Spanish or other language as their main tongue.
Шавакано
Чавакано (немесе Чабакано) – Филиппинде испан отарлауынан кейін 18 ғасырда пайда болған испан тіліне негізделген креол тілдерінің тобы. «Чавакано» термині көптеген нұсқаларды білдірсе де, оның үш негізгі түрі бар: Тернате, Манила/Кавите және Замбоанга. Тернате және Манила/Кавите – Лусон аралындағы Манила шығанағының солтүстік диалектілері, ал Замбоанга – Минданао аралының оңтүстік диалектісі; осы екі диалектінің генетикалық байланысы бар. Замбоанга қаласында кездесетін нұсқада сөйлейтін адамдардың саны ең көп және ол ең тұрақты деп саналады, ал басқа нұсқалар жойылу қаупі төңкерген немесе жойылған (мысалы, Эрмитано) деп есептеледі. Креол тілінің түрлері Кавите және Тернате қалаларында (екеуі де Лусон аралында); Замбоанга, Котабато және Давао (Минданао аралында), Исабела қаласында және Базилан провинциясының басқа аймақтарында, сондай-ақ басқа жерлерде қолданылады. 2007 жылғы халық санауы бойынша Филиппинде 2 502 185 адам осы тілде сөйлейді. Бұл – Замбоанга қаласының басты тілі. Чаваканоның әртүрлі нұсқалары бір-біріне түсінікті болғанымен, белгілі бір сөздердің қолданылуы және грамматикалық құрылым сияқты кейбір ерекшеліктерімен ажыратылады. Сөздік қорының көп бөлігі испан тілінен алынған, ал грамматикасы негізінен австронезиялық тілдердің құрылымына сүйенеді. Замбоангада оның нұсқасы бастауыш білім беруде, теледидар мен радиода қолданылады. Соңғы кезде ағылшын және филиппин тілдерінен сөздер еніп, жас сөйлеушілер арасында осы үш тілдің арасында тілді ауыстыру жиі кездеседі. Тілдің атауы испан тіліндегі «Chabacano» сөзінен шыққан, ол шамамен «дәмсіз», «кәдімгі» немесе «вульгарлық» деген мағынаны білдіреді. Алайда, бұл испан сөзі бастапқы мағынасын жоғалтқан және қазіргі тілшілер арасында ешқандай теріс коннотацияны білдірмейді. Толық ақпарат алу үшін Чавакано туралы мақаланы немесе Этнологтың Чавакано туралы есебін қараңыз.
Chavacano (also Chabacano) is a group of Spanish based creole language varieties spoken in the Philippines that emerged during the 18th century following the colonization of the Spaniards in the Philippines. While Chavacano refers to a large number of varieties, there are three main varieties: Ternate, Manila/Cavite, and Zamboanga. Ternate and Manila/Cavite are Northern dialects from Manila Bay on Luzon Island, while Zamboanga is a Southern dialect from Mindanao Island; both of these dialects are genetically related. The variety found in Zamboanga City has the largest number of speakers and is considered to be the most stable while the other varieties are considered to be either endangered or extinct (i. e. Ermitaño). Creole varieties are spoken in Cavite City and Ternate (both on Luzon); Zamboanga, Cotabato and Davao (on Mindanao), Isabela City and other parts of province of Basilan and elsewhere. According to a 2007 census, there are 2,502,185 speakers in the Philippines. It is the major language of Zamboanga City. While the different varieties of Chavacano are mostly intelligible to one another, they differ slightly in certain aspects such as in the usage of certain words and certain grammatical syntax. Most of the vocabulary comes from Spanish, while the grammar is mostly based on the Austronesian structure. In Zamboanga, its variant is used in primary education, television, and radio. Recently English and Filipino words have been infiltrating the language and code switching between these three languages is common among younger speakers. The name of the language stems from the Spanish word Chabacano which roughly means "tasteless", "common", or "vulgar", this Spanish word, however, has lost its original meaning and carries no negative connotation among contemporary speakers. For more information see the article on Chavacano, or the Ethnologue Report on Chavacano.
Паленкеро
Паленкеро (Palenque) – Колумбияда қолданылатын испан тіліне негізделген креол тілі. 1989 жылы осы креол тілін сөйлейтін этникалық топтың саны 2500 адамды құрады. Ол Колумбияда, Картахена қаласының оңтүстігі мен шығысында орналасқан Сан-Базилио-де-Паленке ауылында және Барранкилья қаласының кейбір аудандарында таралған. Ауылды қашқан құлдар (марондар) мен жергілікті американдықтар құрған. Көптеген құлдар еуропалықтармен аз байланысқа түскендіктен, паленкеролар испан тілінен және өз ата-бабаларының африка тілдерінен туындаған креол тілдерінде сөйлеген. Испан тілінде сөйлейтін адамдар Паленкеро тілін түсінбейді. Демократиялық Конго Республикасының конго тілінен де әсер бар. 1998 жылы 25 жасқа дейінгі халықтың тек 10% ғана Паленкеро тілінде сөйлеген. Көбінесе оны егде жастағы адамдар қолданады. Толық ақпарат алу үшін Этнологтың Паленкеро тілі жөніндегі баяндамасына жүгініңіз.
Palenquero (also Palenque) is a Spanish based creole spoken in Colombia. The ethnic group which speaks this creole consisted only of 2,500 people in 1989. It is spoken in Colombia, in the village of San Basilio de Palenque which is south and east of Cartagena, and in some neighborhoods of Barranquilla. The village was founded by fugitive slaves (Maroons) and Native Americans. Since many slaves had been only slightly exposed to contact with European people, the palenqueros spoke creole languages derived from Spanish and from their ancestral African languages. Spanish speakers are unable to understand Palenquero. There is some influence from the Kongo language of the Democratic Republic of Congo. In 1998, only 10% of the population younger than 25 spoke Palenquero. It is most commonly spoken by the elderly. For more information see the Ethnologue Report on Palenquero.
Аннобонездік креол тілінде
Аннобонез креол тілі, жергілікті атаулары Fa d'Ambö (Fa d'Ambu немесе тіпті Fá d'Ambô) – португал тіліне негізделген креол тілі, Форроға ұқсас, испан тілінен де сөздер қабылданған. Бұл тілде Экваториалдық Гвинеядағы Ано Бом және Биоко аралдарында 9 000 адам сөйлейді. Шындығында, Fa d'Ambu Форромен бірдей құрылымға ие (лексиканың 82% -ы ортақ). 15 ғасырда аралда адамдар болған жоқ, оны Португалия ашқан, бірақ 18 ғасырда Португалия оны және Африкадағы басқа да аумақтарды Испаниямен Уругвайға айырбастады. Испания Африкада аумақтарға ие болғысы келді, ал Португалия өздері "Жаңа Португалия" (Бразилия) деп санайтын аумақты одан да кеңейтуді жоспарлады. Дегенмен, Ано Бом халқы бұл өзгеріске қарсы болды және испандарға жаулық көрсетті. Бұл жаулық, Экваториалдық Гвинеяның құрлықтан оқшауланғандығы және Сан-Томе мен Принсипиге жақын орналасқандығы (аралынан 400 км қашықтықта) оның ерекшелігін сақтап қалуға көмектесті. Fa d'Ambu испан тілінен шыққан кейбір сөздерді (лексиканың 10% -ы) қабылдады, бірақ кейбір сөздердің шығу тегі нақты емес, себебі испан және португал тілдері өте жақын туысқан тілдер.
The Annobonese Creole, locally called Fa d'Ambö (Fa d'Ambu or even Fá d'Ambô) is a Portuguese based creole, similar to Forro, with some borrowings from Spanish. It is spoken by 9,000 people on the islands of Ano Bom and Bioko, in Equatorial Guinea. In fact, Fa d'Ambu shares the same structure of Forro (82% of lexicon). In the 15th century, the island was uninhabited and discovered by Portugal but, by the 18th century, Portugal exchanged it and some other territories in Africa for Uruguay with Spain. Spain wanted to get territory in Africa, and Portugal wanted to enlarge even more the territory that they saw as the "New Portugal" (Brazil). Nevertheless, the populace of Ano Bom was against the shift and was hostile toward the Spaniards. This hostility, combined with their isolation from mainland Equatorial Guinea and their proximity to São Tomé and Príncipe—just 400 km from the island—has assured the maintenance of its identity. Fa d'Ambu has gained some words of Spanish origin (10% of lexicon), but some words are dubious in origin because Spanish and Portuguese are closely related languages.
Папиаменто
Папьяменто Кариб теңізіндегі Голланд Антылдарында қолданылады. Бұл португал тіліне негізделген креол тілі, оған испан тілінің күшті әсері бар, сондай-ақ голланд тілінен, американдық жергілікті тілдерден, ағылшын және африка тілдерінен де әсер алған. 2019 жылы Аруба, Бонайр және Кюрасаода 341 300 адам сөйлейді. Бүгінде венесуэлалық испан тілінің әсері өте күшті, әсіресе Аруба диалектісінде, бірақ иберия роман тілдерінің ұқсастығына байланысты, нақты бір ерекшеліктің португал немесе испан тілінен шыққандығын анықтау қиын.
Papiamento is spoken in the Dutch Caribbean. It is a Portuguese based creole, with a large influence from Spanish, some influence from Dutch and a little from Indigenous American languages, English and African languages. Spoken in Aruba, Bonaire, Curaçao, by 341,300 people in 2019. Today, the Venezuelan Spanish influence is very strong, especially on the Aruban dialect, but, due to the similarities between the Iberian Romance languages, it is difficult to ascertain whether a certain feature is derived from Portuguese or from Spanish.
Пичинглис
Пичинглис тілі Экваториалдық Гвинеядағы Биоко аралында қолданылады. Ол құрлықтан келген крио тілінде сөйлейтін адамдардың пайда болуымен туындады. Крио – негізгі сөздік қоры ағылшын тілінен алынған креол тілі, бірақ Гвинеяның испандық отарлауы оның лексикасына және грамматикасына испан тілінің әсерін тигізді.
Pichinglis is spoken on Bioko island, Equatorial Guinea. It originated with the arrival of Krio speakers from the mainland. Krio is a creole that derives most of its vocabulary from English, but the Spanish colonization of Guinea exerted Spanish influence on its lexicon and grammar.
Сан-Андрес-Провиденсия креол тілі
Сан-Андрес–Провиденсия креол тілі – Сан-Андрес, Провиденсия және Санта-Каталина архипелагының негізгі тілдерінің бірі (испан және ағылшын тілдерімен бірге), ағылшын (73%), испан (17%) және африка тілдерінен сөздер мен тіркестерді пайдаланады.
San Andrés–Providencia Creole is one of the main languages of the Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina, Colombia (alongside Spanish and English) which uses expression and words from English (73%), Spanish (17%) and African languages.