Кіріспе

Саркоптес scabiei (/sɑːrˈkɒptiːz skeɪˈbiːaɪ/) немесе қышыма талқан – әлемнің барлық аймақтарында кездесетін, теріге еніп, қышыманы (скабиез) тудыратын паразиттік талқан. Адамдар Sarcoptes scabiei var. hominis түріне шалдығады; басқа сүтқоректілердің әртүрлі түрлерімен зарарлануы мүмкін. Оларға жабайы және үй жануарлары – иттің және мысықтың (оларда маңғыздаудың бір себебі), тұяқты жануарлар, жабайы шошқалар, бовидтер, вамбаттар, коалалар және ірі маймылдар жатады. 17 ғасырда итальян биологтары Джованни Козимо Бономо мен Диацинто Честони қышыманың Саркоптес scabiei тудыратынын көрсетті. 1687 жылы осы талқанның табылуы қышыманы микроскопиялық себебі белгілі алғашқы адам ауруы ретінде таныстырды. Ауру, жүкті аналық талқан терінің мүйізді қабатына еніп, жұмыртқаларын салғанда, қатты қышыну мен тері бөртпесін тудырады. 3-10 күн ішінде личинкалар шығып, теріде қозғалып, нимфа сатысына жетеді, содан кейін ересек талқанға айналады. Ересек талқандар иесінің терісінде 3-4 аптаға дейін өмір сүреді.

Клиникалық маңызы

Тері ішінде және тері бетінде қозғалатын қышыманың әрекеті, басқа түрдегі аллергиялық реакцияға ұқсас күшті қышынуға себеп болады. Мителерге, олардың жұмыртқаларына немесе сцибалаға (фекалиядан тұратын пакеттерге) жұққаннан кейін шамамен 30 күннен кейін IV типті гиперсезімталдық реакция пайда болады. Жұмыртқалардың болуы күшті аллергиялық реакцияны тудырады, ол өз кезегінде қышынуды күшейтеді. Бұрын жұқтырған адамдарда симптомдар бірнеше сағат ішінде пайда болуы мүмкін. Саркоптес – тері паразиттерінің бір туысы және жалпы "қышыма кенесі" деп аталатын кеуде кенелерінің үлкен отбасының бір бөлігі. Олар сонымен қатар үй жануарларының терісін зақымдайтын Psoroptes кенесімен де туыс. Саркоптикалық маңқа үй жануарларына әсер етеді, ал үй құстарының ұқсас зақымдануы "қабыршақты аяқ" ауруын тудырады. S. scabiei-дің әсері ең жақсы зерттелген, ол "қышыманы" немесе "қышынуды" тудырады. Ұрықтанған ересекті кене теріге (әдетте қолдарға немесе білезіктерге, бірақ дененің басқа бөліктеріне де әсер етуі мүмкін) көміліп, жұмыртқа салады. Кене ауыз мүшелерін және алдыңғы аяқтарындағы арнайы кесу беттерін пайдаланып теріге кіреді. Осы мүшелерді пайдалана отырып, кене аяқтарындағы сорғыштармен бекінеді. Кене теріге кіргенде аз мөлшерде жұмыртқа салады, олардан шыққан алты аяқты личинкалар тері бетіне өрлеп, шаш фолликулаларын іздеп, тамақтанады және қабыршақтан арылады (өсу үшін ескі қабықтарын тастайды). Шаш фолликулаларында личинкалар алғашқы нимфа сатысын көрсетеді, олар сегіз аяқты болады. Нимфа сатысында жануар тамақтанады және қабыршақтан арылады, егер еркек болса, ересекті кенеге айналады. Әйелдерде ересек кенеге айналу үшін тағы бір қабыршақтан арылу қажет. Әйелдер еркектерге қарағанда көбірек қабыршақтан арылады, сондықтан ересектікке жеткенге дейін көбірек уақыт алады – 17 күнге қарсы 9-11 күн. Әйел кене еркек кенеден шамамен екі есе үлкен. Өмірлік цикл шамамен екі аптаға созылса да, әрбір науқаста оннан астам кене сирек кездеседі. Дегенмен, бұл саны, әсіресе түнде, қатты қышынуға және терінің зақымдануына себеп болуы мүмкін, көбінесе қышудан туындайды, әсіресе инфекциялық бактериялардың теріге енуінен, бұл импетиго немесе экземаға әкелуі мүмкін. Әйел кене шамамен екі ай бойы күніне 2-3 жұмыртқа салады. Ұлыбритания халқының шамамен 2%-ы осы кенелермен зақымдалған деп есептеледі, олар теріге кіру үшін шамамен 25 минуттан бір сағатқа дейін уақыт алады. S. scabiei-ді сақтауға ең қолайлы жағдай – терімен теріге жиі жанасатын жерлер, мысалы, қолдар мен білезіктер, өйткені кенелер тасымалдаушылармен тері арқылы беріледі және олар өте оңай таралады. S. scabiei жұқтыруы көбінесе шошқаларда кездеседі. Олар өсу және тамақтану жылдамдығын айтарлықтай төмендетеді, бірақ әдетте шаруашылықтың қалыпты жағдайында шамамен бес күн ішінде өледі. Алайда, бір рет шошқалардың тобына енгеннен кейін, оларды жою өте қиын, көп шаралар қолданбастан.

Морфология

Ересек қақпан кенелері шар тәрізді, көзсіз, төрт жұп аяғы бар (екі жұп алдыңғы және екі жұп артқы). Оларды жұмыр, құрсақ жағынан жалпақ және арқасы дөңгелек, тасқа ұқсас денелерімен және көптеген кутикулалық тікендерімен тануға болады. Бас және құрсақ бөлігіне ажыратылмайды, кене бетінде қысқа қылшықтармен жабылған бүктемелер болады. Алдыңғы аяқтары ұзын, түтікшелі өскіндермен, олар сорғыштар деп аталады, бітіп тұрады, ал артқы аяқтары ұзын қылшықтармен аяқталады. Аталықтарының барлық аяқтарында, үшінші жұбынан басқа, сорғыштар болады, бұл оларды аналықтарынан ерекшелендіреді. Аналықтары аталықтарынан ұзын және енді, ал аталықтары одан жартысынан сәл ғана үлкен.

Өмірлік цикл

Қақпан құрттары Sarcoptes scabiei var. hominis өмір сүру циклінде төрт кезеңнен өтеді: жұмыртқа, дернәсіл, нимфа және ересек. Адамға қоныстанғаннан кейін, ересек аналық құрт терінің ең сыртқы қабатына (stratum corneum) қазба салады, онда күніне екі-үш жұмыртқа туады. Бұл сопақ жұмыртқалар ұзын болып келеді және үш-төрт күн ішінде дернәсілге айналады. Аналық құртқа дейін 30 жұмыртқа тууға мүмкіндік бар, содан кейін ол қазған орның соңында өледі. Дернәсілден шыққаннан кейін, алты аяқты дернәсілдер тері бетіне жылжып, әдетте шаш фолликулаларына қазба жасап, онда көпіршіктер пайда болады (бұл қазбалар ересек құрттардың қазбаларынан қысқа және кішкентай). Үш-төрт күннен кейін дернәсілдер сегіз аяқты нимфаларға айналады. Бұл форма екінші рет молдап, сәл үлкен нимфаларға айналады, содан кейін ересек құрттарға айналады. Ересек құрттар жұптасады, еркек нимфаның қазбасына еніп, аналық нимфамен қосылады. Жұптасу тек бір рет болады, себебі бұл оқиға аналық құртты өмірінің қалған бөлігіне (бір-екі айға) сүйсіз етеді. Ұрықтанған аналық құрт нимфаның қазбасын тастап, тұрақты қазба үшін қолайлы орын іздейді. Орын табылғаннан кейін, аналық құрт өзінің ерекше S пішіндес қазбасын жасап, оған жұмыртқа салады. Аналық құрт өмірінің соңына дейін қазбасын ұзартуын және жұмыртқа салуын жалғастырады.