Шешенстан тарихы: ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін

Чеченстан тарихы: тайпалар, Ичкерия, еркіндік пен теңдік дәстүрі. Солтүстік Кавказ халықтары тарихындағы зерттелмеген беттер.

50 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Chechnya — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Чечня тарихы – чечендердің, олардың Чечня жерінің немесе Ичкерия жерінің тарихын білдіруі мүмкін. Чечен қоғамы дәстүрлі түрде тайптар деп аталатын көптеген тәуелсіз жергілікті рулар бойынша ұйымдастырылған. Чечендердің дәстүрлі айтуынша, чечен қоғамының мүшелері, оның тайпалары сияқты, (идеалда) "қасқырлар сияқты еркін және тең" болып келеді. Амджад Джаймуха өзінің "Чечендер" кітабында қайғылы жайтты атап өтеді: "Вайнах тарихы, Солтүстік Кавказ халықтарының арасындағы ең аз зерттелген тарихтардың бірі болып табылады. Көптеген зерттеулер орыс-черкес соғысына арналды, олардың көп бөлігі бұрмаланған." Бір кезде араб және грузин әрпін қолданып, чечен тілінде (немесе кейбіреулері грузин тілінде) жазылған чечен тарихының қолжазбалары бар кітапхана болған; алайда, ол Сталин тарапынан жойылды және тарихтан мүлдем өшірілді (қ. 1944 жылғы депортация; Аардах).

Тарихқа дейінгі және археологиялық табылған заттар

Қазіргі Чечня жеріндегі ең алғашқы қоныстар шамамен б.з.д. 12500 жылдары пайда болған деп саналады, олар тау үңгірлеріндегі қоныстар болды. Онда тұрғандар қарапайым құралдарды, отты және жануарлардың терілерін пайдаланған. Адам қонысының іздері б.з.д. 40000 жылға дейін, Кезаной көлі маңындағы үңгір суреттері мен заттар арқылы анықталады. Нах халықтарының ата-бабалары шамамен б.з.д. 10000-8000 жылдары Орталық Кавказды мекендеген деп есептеледі. Көптеген ғалымдар (соның ішінде Э. Вейденбаум), кейінгі құрылымдармен ұқсастықтарды көрсете отырып, осы қоныстанудың үздіксіздікке негіделгенін айтады.

Кура-Аракс мәдениетi

Қазіргі Чечня аймағында қалалар б.з.д. 8000 жылға дейін салынған. Осы кезеңде керамика да пайда болды, сонымен қатар тас қару-жарақ, тас ыдыстар, тас зергерлік бұйымдар және т.б. (сондай-ақ, саз ыдыстар) да жасалған. Бұл кезең Кура-Аракс мәдениеті деп аталады. Бірнеше зерттеулер осы байланыстың ықтимал екенін көрсетеді. Дегенмен, басқа ғалымдар тілдер отбасының байланысты екеніне күмәнданады немесе байланыс мүмкін болғанымен, дәлелдер әлі де толық емес деп санайды. Уралист және Индоевропалық тілдерді зерттеуші Петри Каллио, Прото-Солтүстік-Шығыс Кавказ тілін қалай қайта құру туралы консенсус болмауы мәселені қиындататынын, бірақ Аллародианның Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерімен байланысы бойынша ең перспективалы ұсыныс екенін, оны Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерімен немесе басқа отбасылармен байланыстыруға жасалған қарсы ұсыныстардан басым екенін айтады. Алайда, Геродоттың сөзіне сүйенсек, алродиялықтар туралы мәлімделген жалғыз нәрсе – «олар колхиандар мен саспирлер сияқты қаруланған» дегеннен басқа ештеңе белгісіз. Колхиандар мен саспирлер көбінесе картвелдiктермен немесе скифтермен байланыстырылады. Сонымен қатар, жетекші урартолог Пол Зиманский урартиандар мен алародиандардың арасындағы байланысты жоққа шығарды. Амджад Жаймуха «Чечендер» кітабында: «Кейбір зерттеушілер Нах халқының Таяу Шығыстағы ұлы өркениеттерді құрған хуриттер мен урартиандардың ұрпақтары екенін айтады, олар аймақтың басқа да мәдениеттеріне зор әсер еткен» деп жазады. Кейбір қазіргі деректер бойынша, чечендер генетикалық, тілдік және антропологиялық тұрғыдан хуриттер мен урартиандардың ұрпақтары саналады. Кавказ фольклоры зерттеушісі Амджад Жаймуханың пікірінше, «Нахтардың Транскавказдағы хуриттік-урартиандық тайпалардың маңызды бөлігі болғаны және олардың ықпалды мәдениеттерін дамытуда рөл атқарғаны анық». Көптеген жағдайларда Урарту Кахетия арқылы Солтүстік Кавказға дейін жеткен. Жаймуха кітабында: «Бірнеше кішкентай мемлекеттерден тұратын Урарту патшалығы б.з.д. 9-7 ғасырларда гүлденген және өркендеген кезеңінде Солтүстік Кавказға дейін кеңейген» деп жазады. Урартолог Пол Зиманский урартиандар бастапқыда Ирактан келген болуы мүмкін және тек кішкентай билеуші топты құраған болуы ықтимал деп санайды. Жаймуха атап көрсетеді, Урарту құлағаннан кейін біріккен Вайнах халқының Солтүстік Кавказдағы алғашқы расталған пайда болуы, кейінірек зигтер қоныстанған аймақты қамтыды (кейбір қосымшалармен), және көптеген адамдар олардың құлап жатқан мемлекеттен қашқан Нах тайпаларының қайта біріккені деп есептейді. Ежелгі грек жазбагері Страбон мифтік Гаргарейлердің Кіші Азияның шығысынан (яғни Урартудан) Солтүстік Кавказға көшіп келгенін айтқан. Жаймуха Гаргарейлердің Нахтың көптеген түбірлерінің бірі екенін, gergara сөзінің прото-Нах тілінде «туысқан» деген мағынаны білдіретінін атап көрсетеді, бірақ бұл пікірлер лингвистердің көпшілігі тарапынан кеңінен қабылданылмайды.

Towns were built in the area that is now Chechnya as early as 8000 BCE. Pottery, too, came around the same time, and so did stone weaponry, stone utensils, stone jewelry items, etc. (as well as clay dishes). This period was known as the Kura Araxes culture. Several studies argue that the connection is probable. Other scholars, however, doubt that the language families are related, or believe that, while a connection is possible, the evidence is far from conclusive. Uralicist and Indo Europeanist Petri Kallio argues that the matter is hindered by the lack of consensus about how to reconstruct Proto Northeast Caucasian, but that Alarodian is the most promising proposal for relations with Northeast Caucasian, greater than rival proposals to link it with Northwest Caucasian or other families. However, nothing is known about Alarodians except that they "were armed like the Colchians and Saspeires," according to Herodotus. Colchians and Saspeires are generally associated with Kartvelians or Scythians. Additionally, leading Urartologist Paul Zimansky rejected a connection between Urartians and Alarodians. Amjad Jaimoukha notes in his book The Chechens: "Some authorities believe that the Nakh nation was an offspring of the Hurrians and Urartians, builders of the magnificent civilizations of the Near East, that had a profound influence upon other cultures of the region." According to some modern data, Chechens are genetically, linguistically and anthropologically considered the descendants of the Hurrians and Urartians. According to the opinion of Caucasus folklorist Amjad Jaimoukha, "It is certain that the Nakh constituted an important component of the Hurrian Urartian tribes in the Trans Caucasus and played a role in the development of their influential cultures." It has been noted that at many points, Urartu in fact extended through Kakheti into the North Caucasus. Jaimoukha notes in his book: "The Kingdom of Urartu, which was made up of several small states, flourished in the 9th and 7th centuries BCE, and extended into the North Caucasus at the peak of its power." Urartologist Paul Zimansky argues that the Urartians likely originally hailed from Iraq and merely likely constituted a small ruling class. Jaimoukha notes that the first confirmed appearance of a consolidated Vainakh nation in the North Caucasus spanning the range which would be inhabited by the Zygii later (with a few additions) was after the fall of Urartu, and notes that numerous people think that they were a regathering of Nakh tribes fleeing the crumbling state. The Ancient Greek chronicler Strabo mentioned that mythological Gargareans had migrated from eastern Asia Minor (i. e. Urartu) to the North Caucasus. Jaimoukha notes that Gargareans is one of many Nakh roots – gergara, meaning, in fact, "kindred" in proto Nakh. although these are not widely accepted by mainstream linguists.

Ежелгі

Грузиялық тарихшы Георгий Меликишвили Нах тайпаларының Оңтүстік Кавказ аймақтарында қоныстанғандығына дәлелдер бар болғанымен, бұл олардың Солтүстік Кавказда да өмір сүргенін жоққа шығармайды деп санайды. Кимерлер мен скифтер шапқанға дейін Нахтар Орталық Кавказда және солтүстік-шығыста Волга өзеніне, ал шығыста Каспий теңізіне дейінгі далаларда мекен еткен.

Киммериялықтардың шабуылы

Біздің заманымыздан бұрынғы 6 және 7 ғасырларда басқыншылардың екі толқыны – бірінші, оңтүстікке қарай шапқан және Урартуды талқандаған киммериялықтар, содан кейін оларды ығыстырған скифтер – Нах аймақтарын күрт тұрақсыздандырды. Бұл Чечен тарихында қайта-қайта орын алатын үлгіге айналды: солтүстіктен жоғары жылдамдықтағы дала халықтарының шабуылы, Чечендердің қаһарлы және нық қарсылығымен кездесті, олар көбінесе жеңіліспен бастады, бірақ соңынан жағдайды өздерінің пайдасына бұра алды.

Скифтердің шабуылы

Скифтер біздің заманымызға дейінгі VI ғасырда Кавказға басып кіре бастады, бастапқыда Қазақстан мен Төменгі Волга аймағынан келген. Кимерлер Нахтарды жазықтан, Волга мен Каспийден біршама оңтүстікке қарай ығыстырған болатын, ал скифтер оларды тауларға тікелей итермеледі. Терек өзені бойындағы Чечнядағы Вайнахтардың болуы біршама уақытқа толығымен жоғалып кетті, скифтер оңтүстікке қарай Сунжаға дейін еніп кірді. Нахтардың тіршілігіне өзендердің маңызы зор болғандықтан, бұл өте қиын жағдайға алып келді. Бірақ көп ұзамай Чечнядағы Терек өзені бойында Вайнах қонысы қайта пайда болды. Кейбір аймақтарда скифтер тіпті тауларға да шабуыл жасады. Б.з.д. V ғасырда Геродот скифтердің Орталық Солтүстік Кавказда болғанын атап өтті. Скифтердің шабуылдарының бірінші толқынынан кейін Нахтар құнарлы жазықтарға оралып, басқыншыларды ығыстыра бастады, бірақ скифтердің (сарматтардың) жаңа толқындары келді де, оларды тауларға кері итерді. Сунжа мен Терек өзендерінің салаларының кейбір атаулары өзендерді бақылау үшін болған қатал күреске сілтеме жасайды: Валерик (немесе Валарг) Нах тілінде "өлгендер" дегенді білдіреді, ал Мартан сармат түбірінен шыққан және "өлгендер өзені" деген мағынаны білдіреді. Скифтер мен Нахтар арасында мәдени алмасудың куәлігі болатын, жақсы қарым-қатынас орнаған кезеңдер де болды. Нахтар бастапқыда сарматтар/скифтерге қарағанда материалдық мәдениеті жағынан дамыған, олардың арасында тоңдақ шеңберін немесе қорыту жұмыстарын білмейтіндер болды, ал сарматтар/скифтер әскери шеберліктерімен және әлеуметтік жіктелуімен көзге түсті. Малх мемлекетінің патшасы Адермалх 480 жылы Босфор патшасының қызына үйленді. Малхи – чечен түккумдарының бірі. Соғыстар ұзаққа созылды. 458 жылы Нахтар Грузия патшасы Вахтанг Горгасалимен одақтасып, сарматтарға қарсы жорыққа шықты, олардың шабуылдарына жауап ретінде. Ақырында сарматтар мен Нахтар арасындағы қарым-қатынас жақсарды. Аландар көпұлтты Алания мемлекетін құрды, оның құрамына сармат тілінде сөйлесе де, көптеген Нах тайпалары кірді.

The Scythians started to invade the Caucasus in the 6th century BCE, originally coming from Kazakhstan and the Lower Volga region. The Cimmerians had already pushed the Nakh south somewhat off the plains, away from the Volga and the Caspian, and the Scythians forced them into the mountains. Vainakh presence in Chechnya on the Terek almost completely vanished for a while, and Scythians penetrated as far south as the Sunzha. Considering that the Nakh were extremely dependent on the rivers for their very survival, this was a very desperate situation. However, soon, Vainakh settlement reappeared on the Terek in Chechnya. In some areas, the Scythians even penetrated into the mountains themselves. In the 5th century BCE, Herodotus noted that the Scythians were present in the Central North Caucasus. After the first wave of Scythian assaults, the Nakh began returning to the fertile lowland plains and ousting the invaders, but new waves of Scythians (Sarmatians) arrived, pushing them back into the mountains. Some of the names of tributaries of the Sunzha and Terek rivers make reference to the fierce conflict for control of the rivers: the Valerik (or the Valarg) meant "the dead" in Nakh and the Martan came from a Sarmatian root and meant "the river of the dead". There were various periods of good relations between the Scythians and the Nakh, where there was evidence of extensive cultural exchange. The Nakh were originally more advanced in material culture than the Sarmatians/Scythians, the latter having not known of the potter's wheel or foundry work, while the Sarmatians/Scythians originally had superior military skills and social stratification. Adermalkh, king of the Malkh state, married the daughter of the Bosporan king in 480 BCE. Malkhi is one of the Chechen tukkhums. Hostilities continued for a long time. In 458 CE, the Nakh allied themselves with Georgian King Vakhtang Gorgasali as he led a campaign against the Sarmatians, in retribution for their raids. Eventually, relations between the Sarmatians and the Nakh normalized. The Alans formed the multi ethnic state of Alania, which included many Nakh tribes despite its center being Sarmatian speaking.

Грузиндік және армяндық жылнамалардағы дюрдзуктер

Қазіргі шешендер мен ингуштардың ата-бабалары Дурдзуктер деп белгілі болған. Таргамос [Тогарма] өлер алдында елін ұлдары арасында бөлісті, ең үлкен және құрметті ұлы Кавказос [Кавказ] Орталық Кавказдан иелік алды. Кавказос чечен тайпаларын дүниеге келтірді, ал оның ұрпағы Дурдзук таулы аймақта қоныс тепті, кейіннен оның атымен "Дзюрдзукетия" деп аталды, б.з.б. IV-III ғасырларда күшті мемлекет құрды. Чечен теіптерінің ішінде, Dzurdzuk этнонимімен сәйкес келетін Zurzakoy (ru: Зурзакой) теіпі Чеченстанның Итум Кале аймағында тұрады. 1926 жылы Аргун шатқалында, Вашндар өзені бойында, қазіргі Улус Керт ауылының оңтүстік-шығысында Зурзук атты шешен ауылы болған, қазір ол ауылдың оңтүстік-шығысындағы бір шалғынды жер. Армян жылнамаларында Дурдзуктар скифтерді жеңіп, б.з.б. бірінші мыңжылдықта аймақта маңызды күшке ие болғандығы айтылады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда қазіргі вайнахтардың көпшілігінің ата-бабалары негізінен өздерінің қазіргі этникалық аумақтарында өзендер бойында және жоталар арасында қоныстанған деп саналады. Аргун, Асса, Дариал және Фонтанга өзендерінің жоғарғы ағысындағы барлық аңғарларда қамалдар, қасиетті орындар, шіркеулер, жерлеу орындары мен мұнаралар сияқты күрделі тас архитектуралық құрылыстар салынған. Әртүрлі нах тайпаларының басым бөлігі оңтүстікте грузиндермен, солтүстік және батыста аландармен, одан әрі хазарлармен, ал шығыста түрлі дағыстандық халықтармен қоршалған. Грузияда болған нахтар грузин қоғамына сіңіп кетті. Үлкен Кавказ тауларының солтүстігіндегі нахтар, шешендер мен ингуштардың ата-бабалары, бесінші және алтыншы ғасырларда грузин әсерінен кейбір оңтүстік тайпалардың христиан дінін қабылдағанын көрді, бірақ олар Грузиядан тәуелсіз болды. Керісінше, қазіргі Ингушетия және Чечняны құрайтын аймақтар хазарлар, аландар немесе Дурджукетия және Симсир сияқты тәуелсіз вайнах мемлекеттерімен басқарылды.

Саясат және сауда

Ерте орта ғасырларда Вайнах қоғамы феодалдық тәртіпке бөлінді, патша және вассалдар пайда болды. Вайнах мемлекетін грузиндер Дурдзукетия (немесе Дзюрдзукетия) деп, ал басқалары Симсир деп атаған, бірақ олар толыққанды бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін. Вайнахтардың арасындағы қазіргі теңгерімшілік монғолдармен болған қақтығыс аяқталғаннан кейін пайда болды, Вайнахтар феодалдық билеушілердің қияметтеріне шыдамы жетпей, оларды құлатып (Ичкерия бөлімін қараңыз), түркі халықтары Ичкерия деп атаған мемлекетті құрды. Әр түрлі уақытта Вайнахтар батысында сармат тілінде сөйлейтін аландардың, ал солтүстігінде хазарлардың билігінде болды, кейде вассал, кейде одақтас ретінде. Толық тәуелсіздік кезеңінде олар сауда және әскери мақсаттарда осы елдермен берік достық байланыстар орнатуға тырысты. Вайнахтар Грузиямен өзара қорғаныс және сауда үшін де тығыз байланыс орнатты, бұл бастапқыда 8 ғасырда Кавказдық Албанияға болғандай, арабтардың басып кіру қаупіне байланысты болды. Вайнахтардың Кавказдағы арабтардың жоспарларын тойтаруға қосқан үлесі маңызды болды. Географиялық орналасуының арқасында Вайнахтар сол кездегі алыс сауда серіктестерімен белсенді сауда-саттық жүргізді. Қазба жұмыстары Месопотамиядан монеталар мен басқа да валюта табылғанын көрсетті. Сонымен қатар, Чечняның солтүстік-батысы мен Ингушетияның солтүстігі ешқашан оның немесе Дурдзукетияның құрамына кірген емес, олармен шын мәнінде аландар билік еткен. Бастапқыда оның Чечняның оңтүстік-шығысында да жерлері болған, бірақ өмір сүру кезеңінде мемлекеттің өзегі ретінде Сунжа өзеніне көбірек назар аударды. Бірақ ол Алтын Ордамен одақтасып, кейіннен ислам дінін қабылдады. Дегенмен, бұл қателік болды, себебі одақ оны басып алып, жойған Тамерланмен соғысқа итерді.

Моңғол шапқыншылығы

13 ғасырда моңғолдар мен олардың түркі тілдес вассалдары қазіргі Чечня аумағына ұзақ және кең ауқымды шабуылдар жасады (бұл кезде Грузияның одақтасы Дурдзукетияның Вайнах мемлекеті болған). Олар Дурдзук халқы үшін зор құлпынай мен өлім-жұлымға себеп болды, бірақ сонымен қатар олардың кейін қалыптасқан халыққа да үлкен әсер етті. Чечендердің ата-бабалары моңғолдарға бір емес, екі рет сәтті қарсылық көрсеткен сирек халықтардың бірі ретінде танылады, бірақ бұл оларға қымбатқа түсті, өйткені олардың мемлекеті толығымен қирады. Бұл шабуылдар Чечен тарихындағы ең маңызды оқиғалардың қатарына жатады және Чеченстан мен оның халқына ұзақ мерзімді әсер етті. Моңғолдарға қарсы тұру және Вайнах ретінде кез келген құрбанға бару, қарапайым халыққа көптеген қиындықтар әкелді. Қазіргі шешендер мен ингуштар арасында осы оқиға туралы көптеген халық ауыз әңгімелері бар. Бір әңгімеде Аргун және оның төңірегіндегі бұрынғы тұрғындарының Тебулост тауының беткейлерін (ерлер, әйелдер және балалар күшімен) сәтті қорғағаны, содан кейін туған жерлерін қайта басып алғаны айтылады. Бірақ қатал қарсылыққа қарамастан, Дурдзукетия мемлекеттік құрылымы толығымен жойылды. Оңтүстіктегі түркі дін астаналары мен православие шіркеулері де толығымен қиратылды. Моңғол шапқыншылығы кезінде христиан діні (бұрыннан Грузиямен тығыз байланыста болған) Дурдзукетияда өзін сақтап қала алмады, ал оның қасиетті орындары мен дін қызметкерлері құлағаннан кейін, дінге келгендер рухани қажеттіліктері үшін қайтадан түркі дініне қайтты. Тарихи құжаттар да көптеп жойылды. Шапқыншылықтан кейін бірнеше жыл өткен соң Дурдзукетия тарихқа сіңіп кетті, бірақ оның қарсылық көрсеткен халқы жоқ болған жоқ. Одан да қауіптісі, моңғолдар Сунжа өзенінің көп бөлігін бақылауына алды, бұл Дурдзук халқына өмірлік қауіп төндірді, өйткені олар Сунжаның (сондай-ақ Теректің) суару жүйесіне халықты азықтандыру үшін мұқтаж болды. Феодалдық жүйе де күйреп кетті. Вайнах мемлекеттілігінің толыққанды жойылуы, олардың өмір салты (және оңтүстіктегі діні) және тарих туралы көптеген білімдері оларды мәдениетін көптеген жағынан қайта құруға мәжбүр етті. Халық моңғолдарға қарсы тұру кезінде және екі соғыс арасында қарсылықтың әртүрлі әдістерін және олардың кейінгі өмір салтының көп бөлігін дамытты. Рулық жүйе шайқас алаңындағы ұйымдастыруға сәйкес келді. Таулар мен ормандарды пайдаланып партизандық тактика жетілдірілді. Моңғол шапқыншылығы кезінде бүгінде Вайнах халқымен байланысты әскери қорғаныс мұнаралары пайда болды (Нах сәулетіне қараңыз). Көптеген мұнаралар бір мезгілде үйлер, күзет посттары және найза, жебелер және т.б. лақтыруға болатын бекіністер ретінде қызмет етті. Соғыс кезінде феодалдық жүйенің жойылуымен қатар, барлық таптардың ерлер, әйелдер мен балаларының қатысуы байлар мен кедейлерге Вайнах халқының теңдік сезімін дамытуға көмектесті, бұл моңғол шапқыншылығы аяқталғаннан кейін жаңа билікке қарсы көтерілістің маңызды себептерінің бірі болды.

During the 13th century, the Mongols and their Turkic vassals launched long and massive invasions of the territory of modern Chechnya (then the Georgian allied Vainakh kingdom of Durdzuketia). They caused massive destruction and human death for the Durdzuks, but also greatly shaped the people they became afterward. The ancestors of the Chechens bear the distinction of being one of the few peoples to successfully resist the Mongols, not once, but twice, but this came at great cost to them, as their state was utterly destroyed. These invasions are among the most significant occurrences in Chechen history, and have had long ranging effects on Chechnya and its people. The determination to resist the Mongols and survive as Vainakh at all costs cost much hardship on the part of ordinary people. There is much folklore on this among the modern Chechen and Ingush. One particular tale recounts how the former inhabitants of Argun and the surrounding area held a successful defense (waged by men, women, and children) of the slopes of Mount Tebulosmta during the First Mongol Invasion, before returning to reconquer their home region. Fierce resistance did not prevent the utter destruction of the state apparatus of Durdzuketia, however. Pagan sanctuaries as well as the Orthodox Churches in the south were utterly destroyed. Under the conditions of the invasion, Christianity (already originally highly dependent on connections with Georgia) was unable to sustain itself in Durdzuketia, and as its sanctuaries and priests fell, those who had converted reverted to paganism for spiritual needs. Historical documents were also destroyed in mass amounts. Within a few years of the invasion, Durdzuketia was history– but its resistant people were not. Even more disastrously, the Mongols successfully established control over much of the Sunzha river– thus posing an existential threat to the Durdzuk people due to their need for the Sunzha's (as well as the Terek's) agriculture to support their population. The feudal system of vassals and lords also fell into shambles. The utter destruction of the Vainakh's statehood, their lifestyle (and in the south, their religion), and much of their knowledge of history caused them to rebuild their culture in many ways. The population developed various methods of resistance and much of their later lifestyle during the resistance to the Mongols and in between the two wars. The clan system mapped onto battlefield organization. Guerrilla tactics using mountains and forests were perfected. It was during the Mongol invasions that the military defense towers that one associates today with the Vainakh population (see Nakh architecture) came into being. Many served simultaneously as homes, as sentry posts, and as fortresses from which one could launch spears, arrows, etc. The contribution of men, women, and children of all classes, paired with the destruction of the feudal system during the war, rich and poor, also helped the Vainakh develop a strong sense of egalitarianism, which was one of the major causes of the revolt against their new lords after the end of the Mongol invasions.

Моңғолдықтан кейінгі кезеңнің ауысуы

Ал биік жерлерді қорғағаннан кейін, вайнахтар монғолдардың жазықтардағы билігіне қарсы шабуыл жасады. Бұл аймақтың көп бөлігінде, тіпті ұрпақтан-ұрпаққа дейін сол жерде тұрмағандарына қарамастан, әлі де номиналды вайнах иелері болды (теіптің белгілі бір жерге иелік екенін мойындайтын рулық жүйе бойынша). Көптеген аумақтар қайта басып алынды, бірақ Екінші моңғол шапқыншылығы салдарынан қайтадан жоғалды. Содан кейін вайнахтар Сунжадағы бұрынғы иеліктерінің көп бөлігін (бірақ барлығын емес) қайта алды, бірақ Теректің көп бөлігі қипшақтардың қолында қалды. Дегенмен, қақтығыстар тоқтаған жоқ, себебі қазір түркі халықтары қоныстанған жерлерге иелік құқығы бар рулар болды. Егер олар осы жерлерді қайтарып алмаса, өз аумақтарынан айырылып, басқа рулардың қонақжайлылық заңдарына тәуелді болып, ар-намысына зиян келтіретін еді. Вайнах пен түркі халықтары арасындағы қақтығыстар моңғол шапқыншылығынан бастау алды, сол кезде шешендер түркі-моңғол басқыншыларынан қашып, Терек және Сунжа өзендерінен шығып кетті. Бұл қақтығыстар 1750 және 1770 жылдарға дейін жалғасты. Содан кейін, солтүстік Чечняға жаңа келгендермен – казактармен қақтығыс басталды. Вайнахтың таудан жазыққа кең көлемде оралуы 15 ғасырдың басында (яғни Екінші моңғол шапқыншылығы аяқталғаннан кейін) басталды және 18 ғасырдың басында аяқталды (осы кезде Чечняға казактардың шапқыншылығы күшейді). Ноғайлар солтүстікке сүргін салынды, ал қалғандарының бір бөлігі (сондай-ақ кейбір кумықтар) ерікті түрде шешендерге ассимиляцияланып, түркі текті шешен руларына айналды. Чешендер солтүстік Чечен жазықтарын қайта басып алғанымен, кумықтар мен кабардиндердің билеушілері олардың жерлерін бағындыруға тырысты, бұрын ноғайлармен (әртүрлі дәрежеде сәттілікпен) жасағандай. Бұл термин алғаш рет 1836 жылы полковник Полоның орыс құжатында «Искерия» деп аталады. Ілеш, яғни эпостық жырлар, шешендер мен олардың кумык және кабардин билеушілері арасындағы қақтығыстарды баяндайды. Шешендер халық арасында кең таралған қару-жарақ арқасында өз билеушілерін де, жат билеушілерін де құлатты.

After defending the highlands, the Vainakh attacked Mongol control of the lowlands. Much of this area still had nominal Vainakh owners (as per the clan system which acknowledges the ownership of a piece of land by a certain teip), even after generations upon generations of not living there. Much territory was retaken, only to be lost again due to the Second Mongol Invasion. After that, the Vainakh managed to take most (but not all) of their former holdings on the Sunzha, but most of the Terek remained in Kipchak hands. The conflicts did not stop, however, as there were clans that had ownership of lands now inhabited by Turkic peoples, meaning that if they did not retake the lands, they would lack their own territory and be forever reliant on the laws of hospitality of other clans, doing great damage to their honor. Conflicts between Vainakh and Turkic peoples originated from the Mongol invasions when Chechens were driven out of the Terek and Sunzha rivers by Turco Mongolian invaders and continued as late as the 1750s and 1770s. After that, the conflict was with newer arrivals in northern Chechnya: the Cossacks. The large scale return of Vainakh from the mountains to the plains began in the early 15th century (i. e., right after the end of the Second Mongol Invasion) and was completed at the beginning of the 18th century (by which point the invasion of Chechnya by Cossacks was approaching). The Nogais were driven north, and some of those who stayed behind (as well as some Kumyks) may have been voluntarily assimilated by the Chechens, becoming the Chechen clans of Turkic origin. Although the Chechens now reoccupied the northern Chechen plains, the lords of the Kumyks and Kabardins sought to rule over their lands just as they had attempted to do (with varying success) with the Nogais in the area. The term was mentioned first as "Iskeria" in a Russian document by Colonel Pollo from 1836. The illesh, or epic legends, tell of conflicts between the Chechens and their Kumyk and Kabardin overlords. The Chechens apparently overthrew both their own overlords and the foreign ones, using the widespread nature of the guns among the populace to their advantage.

Осман-парсы бәсекелестігі мен Ресей империясы

Ресейдің Чечня бағытында оңтүстікке қарай экспансиясы Иван Қорқыныштың Астраханды бағындыруымен басталды. Ресейдің ықпалы 16 ғасырда, Иван Қорқыныш 1559 жылы Таркиде бекініс салған кезде күшейе бастады, сол жерде алғашқы казак әскері орналасты. 1577 жылы Волга өзенінің жайлауынан Терек өзенінің жайлауына көшірілген еркін казактармен Ресейдің Терек казак әскері Чечняның жазық жерлерінде құпия түрде құрылды. Жаңа казак әскерлері Солтүстік Кавказ халықтарының жанында орналасқандықтан және оңтүстіктен Осман мен Парсы империяларының бәсекелестігінен, келесі бірнеше ғасыр бойы аймақ үштік күш арасында даулы болып келді, Ресей Иранға, Түркияға және кейін Кавказ халықтарына қарсы бірнеше жеңісті соғыстардан кейін 19 ғасырдың соңында ғана жеңіске жетті.

Кавказда Осман-Сафави және кейін Осман-Персия-Ресей бәсекелестігі

15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында Осман және Сефевид империялары Кавказ аймағындағы ықпал үшін күреске кірісті. Көптеген кавказдық халықтар екі тарапқа да күдікпен қарап, бірін екіншісіне қарсы ойнауға тырысты. Бұл бәсекелестік сунниттік және шииттік ислам арасындағы күрес және екі империяның аймақтық қақтығысында көрінді. Алғашқыда Ресеймен қарым-қатынас Осман және Сефевид империяларына қарсы теңгерім ретінде қарастырылды, соның салдарынан чечен саясатында Ресейге жақтас топ пайда болды (Осман және Парсы жақтастары да болды; әрқайсысы өздерінің сүйікті империясын үштің ең нашарсы деп есептеді). Шындығында, бастапқыда ең сүйікті империя Осман империясы болды, бірақ бұл чечендер Османның оларды жаулап алуы мүмкін деген қауіптен сақ болмады дегенді білдірмейді. Ресеймен жақсы қарым-қатынас орнатуға деген үміт 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында казактармен шиеленіс күшейгенде және Ресей Грузиядан бастап Кавказды жаулап алуға тырысқанда жойылды. Осыдан кейін көптеген чечендер Осман империясына адал болу үшін, Стамбулға Исфахан мен Мәскеуден артық көңіл бөлді. Бірақ олар кешікті – Осман империясы құлдырау кезеңіне енген еді, және ол мұсылмандарға көмектесуге дайын емес еді (әсіресе жаңа мұсылман болғандар, олар ұзақ тарихы бар мұсылман халықтарға қарағанда «кем мұсылман» деп есептелді), тіпті өз мемлекетін сақтап тұруға да шамасы жетпеді. Сондықтан Түркия мен Парсы арасындағы бәсекелестік Ресейдің жаулап алу қаупі және казактардың жерлерінен қууы немесе тіпті жою қаупі күшейген сайын абстрактілі және мағынасыз болып бара жатты.

Қазақтардың келуі

Алайда, казақтар Терек өзенінен сәл алшақ, жазық жерге қоныстанды. Бұл аймақ, қазір Наурская және Кизляр маңындағы жерлер, моңғолдардың түркі тілдес қарауындары мен олардың ізбасарлары (ноғайлар) мен чечендер арасындағы талас нысаны болды. Чеченнің таулы аймақтары азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін жазық жерге экономикалық жағынан тәуелді болды, ал Терек өзенінің солтүстігіндегі жазықтар чечендердің жазықтарының бір бөлігі саналды. Қазақтар ноғайлардан гөрі (олар тез арада патшаның қарауындарына айналды) әлдеқайда белсенді болды және көп ұзамай ноғайларды аймақтық қарсыластар ретінде ығыстырды. Егер казақтарды орыстардың бірі болып санасақ, бұл орыс-чечен қақтығысының басталуын білдірді. Қазақтар мен чечендер бір-бірінің ауылдарына шабуылдар жасап, бір-бірінің егістерін бүлдіруге тырысты, бірақ зорлық-зомбылықсыз ұзақ кезеңдер де болды. Дегенмен, чечен-қазақ қақтығысы қазірге дейін жалғасуда. Бұл Лев Толстойдың (чечендер мен казақтарға бірдей көңіл көрсеткен) шығармаларында маңызды орын алды. Чечендер мен ингуштар негізінен Ресей революциясында патшаға қарсы күштерді қолдады, сондықтан, осыған байланысты және большевиктердің деказактизация саясатына төнген қауіптің салдарынан, Терек казақтарының көпшілігі Антон Деникиннің кеңеске қарсы, ұлтшыл ерікті армиясына қосылды. 20 ғасырға қарай чечендердің (шамалы дәрежеде ингуштардың) казақтарға жасаған шабуылдары мәдени дәстүрге айналды. Мұнда басқыншыға деген жек көрушілік (чечендер көбінесе орыс пен казақтың арасындағы айырмашылықты байқамады, сондықтан олар осы күнге дейін синоним ретінде қолданылуы мүмкін) және аш балалардың қарнын тойдыру және жоғалған жерлерді қайтару қажеттілігі маңызды рөл атқарды. Чечен шабуылшылары, абректер деп аталатын, осы қақтығыстың орталық тұлғасы болды және екі түрлі көзқарастың символы саналды. Орыстар абректерді қарапайым тау қарақшылары, чечен варварлығының көрінісі деп есептеді (көбінесе орыс "цивилизациясымен" салыстырылып, жалпы колониалистік расистік лексика қолданылды); орыс авторлары оларды зорлаушылар мен кісі өлтірушілер ретінде бейнеледі. Ал чечендер оларды Робин Гуд сияқты батырлар деп санайды. Моше Гаммер өзінің "Жалғыз қасқыр мен аю" кітабында кеңестік идеология екі көзқарас арасындағы жағдайға келгенін айтады, және ерекше айта кетейік, Зелимхан сияқты абректер қасиетті саналды.

The Cossacks, however, had settled in the lowlands just a bit off from the Terek river. This area, now around Naurskaya and Kizlyar was an area of dispute between the Mongols' Turkic vassals and their successors (the Nogais) and the Chechens. The mountainous highlands of Chechnya were economically dependent on the lowlands for food produce, and the lowlands just north of the Terek river were considered part of the Chechen lowlands. The Cossacks were much more assertive than the Nogais (who quickly became vassals to the Tsar), and they soon replaced the Nogais as the regional rival. This marked the beginning of Russo Chechen conflict, if the Cossacks are to be considered Russian. The Cossacks and Chechens would periodically raid each other's villages, and seek to sabotage each other's crops, though there were also long periods without violence. Nonetheless, the Chechen versus Cossack conflict has continued to the modern day. It was a minor theme in the works of Leo Tolstoy (who managed to be sympathetic both to the Chechens and to the Cossacks). While the Chechens and Ingush primarily backed the anti Tsarist forces in the Russian Revolution, because of this, and the threat to the Decossackization policies of the Bolsheviks, the Terek Cossacks almost universally filed into the ranks of Anton Denikin's anti Soviet, highly nationalistic Volunteer Army. The habit of raids done by the Chechens (and to a lesser extent Ingush) against Cossacks, by the 20th century, had more or less become a cultural tradition. Both hatred of the oppressor (Chechens generally failed to see the distinction between Russian and Cossack, and to this day they may be used as synonyms) and the need to either fill the mouths of hungry children and to regain lost lands played a role. The Chechen raiders, known as abreks, were the focal point of this conflict and are almost symbolic of the two different viewpoints. The Russian view of the abreks is that they were simple mountain bandits, a typical example of Chechen barbarism (often compared to Russian "civilization," with general colonialist racist vocabulary); they were depicted as rapists and murderers by Russian authors. The Chechen view is that they were heroes of valor, much like Robin Hood. As Moshe Gammer points out in his book Lone Wolf and Bear, Soviet ideology fell somewhere in between the two views and notably, one such abrek, Zelimkhan, was deified.

Ресей-парсы соғыстары мен Кавказ соғыстары

Ресей Сафави Персиясы есебінен Кавказ және Каспий теңізі аймағындағы саяси ықпалын күшейтуге алғаш рет кіріскен кезде, Петр I орыс-парсы соғысын (1722–1723) бастады. Осы соғыс барысында Ресей Ираннан Кавказ аумақтарының көп бөлігін бірнеше жылға ие болды. Ресейліктер Каспий дәлізін басып алып, парсы билігіндегі Дағыстанға енгенде, Петрдің әскерлері таулы тайпалармен кездесті. Петр оларды бағындыру үшін кавалериялық жасақты жіберді, бірақ чечендер оларды жеңіске ұшыратты. 1732 жылы, Решт шарты бойынша Ресей Кавказдың көп бөлігін Персияға, енді Надир шах басқаратын, қайтарғаннан кейін, Ресей әскерлері Аргун өзені бойындағы Чечен-Аул ауылының жанында чечен көтерілісшілерінің шабуылына ұшырады. Бұл оқиға Ресейге Грузиямен жасалған келісімге сәйкес Кавказға тереңірек енуге тікелей мүмкіндік берді. Исламның таралуына 16-19 ғасырларда Ресейдің шабуылына қарсы тұрумен байланысты болуы көмектесті.

Жаулап алу

Грузиямен және Транскавказияның басқа да болашақ аймақтарымен байланыс орнату үшін Ресей империясы Кавказ тауларына ықпалын кеңейте бастады. Чечендер Ресеймен соғысқа алғаш рет Ресей Кумыктарға шабуыл жасаған кезде (және Кизляр бекінісін құрған), олармен одақтас болғандықтан тартылды. Ресейдің казактары империяның кеңейтуіне айналды және Ресей күшейген қақтығысқа қарсы өз сарбаздарын жіберді (бұл енді тек орыс пен кумык арасындағы қақтығыс емес). Көп ұзамай тау тұрғындары оған қатты қарсылық көрсетті. Орыстар чечендерді тауға, төмендіктегі (өсектес) азық-түлік көзінен шығарып, оларды аштықтан өлуге немесе берілуге мәжбүрлеу стратегиясын қолданды. Олар екеуінің де бірін де істеуге дайын емес еді. Чечендер төмендіктерді қайтарып алуға кірісті: 1785 жылы шейх Мансур орыстарға қарсы қасиетті соғыс жариялады, ол 1791 жылы тұтқындалып, бірнеше жылдан кейін қайтыс болды. Дегенмен, бұл аймаққа кеңейу, әдетте, осы уақытта Ичкерия немесе кейде Мишкетия (бәлкім, Кумык немесе түрік тілінен шыққан; сонымен қатар Мицджегия және т.б. ), Чечендік қарсылықтың жалғасуына байланысты тоқтап қалды. 1803-1813 жылдары Ресей-парсы соғысы (1804-1813) және Гюлистан келісімінен кейін көршілес Дагестан империяға қосылғаннан кейін, Алексей Ермоловтың қолбасшылығындағы Ресей әскерлері 1830 жылы Ресейдің Парсымен шекарасын қамтамасыз ету үшін биік Чечен жеріне көшуді бастады. Бірнеше жылдан кейін Персияға қарсы 1826 жылы басталған және 1828 жылы Түркменшай келісімін аяқтаумен аяқталған тағы бір табысты Кавказ соғысы және 1828 жылы Осман Түркиясына қарсы табысты соғыс Ресейге Солтүстік Кавказдың тумаларды бағындыру үшін өз армиясының әлдеқайда үлкен бөлігін пайдалануға мүмкіндік берді. Ұзаққа созылған Кавказ соғысы барысында чечендер шығыс Кавказдың көптеген халықтарымен бірге Кавказ имаматы болып бірікті және Дагестан командирлері Гази Мохаммед, Хамзат Бек және Имам Шамил бастаған қатал қарсылық көрсетті (әскери мәліметтер үшін қараңыз Мурид соғысы). Олардың Ресей басып алуына қарсы біріккен қарсылық бағдарламасы танымал болғанымен, Ичкерия / Мишкетияны Дагестанмен біріктіру міндетті түрде емес еді (Шамилдің бетіне қараңыз), әсіресе кейбір чечендер әлі де жергілікті дінді ұстанатындықтан, көбіне чечен мұсылмандары Дагестанның дәстүрлі сунниттік исламына емес, гетеродокстық суфи мұсылмандары ілімдеріне (Қадири мен Нақшбандияның арасында бөлінген, қадирилердің басым бөлігімен), және ақыр соңында, Ичкерияның шетелдік билеушінің билігі сенімсіздікті туғызды, сонымен қатар Ичкерияның жергілікті "тайп конференция" үкіметтік құрылымының болуына қауіп төндірді. Осылайша, көптеген чечендер Шамилды жай ғана кіші зұлымдық деп қарастырды. Шамиль - исламның Чечняға жат түрімен шұғылданатын авар, ол Ресейдің қамауында бақытты өмір сүріп, өз ісіне қарсы екендігін көрсетті. Оның үстіне, ол өз ісін азаттық үшін емес, исламды тазарту үшін күресу ретінде көрсетті және өзінің көптеген сын-пікірлерін басқа аварларға, сондай-ақ чечен басшыларына және авар емес дагестандық басшыларға бағыттады. Чечендер, сондай-ақ көптеген дагестандықтар оның жеңілісінен кейін де қорқынышсыз күресті. Шамиль тек шешендердің ғана емес, сонымен қатар ингуш және көптеген дагестандықтардың шынайы қолдауына ие бола алмаумен қатар, шығыс кавказдық және батыс кавказдық қарсылықтарды (черкестер, абхаздар және т.б.) біріктіру мақсатын да жүзеге асыра алмады, әсіресе Қырым соғысының жағдайын ескере отырып. Бұл сәтсіздіктің басты себебі - Ресейдің өздерімен бірдей дінді (Ортодоксалды христиандық) ұстанатын осетиндерді қақтығыста өз жақтарына шығаруға көндіруде табысты болуы. Ингуш пен черкес федерациясының арасында тұратын осетиндер екі соғыс алаңы арасындағы барлық байланыстарды бұзды. 1859 жылы Шамилды басып алғаннан кейін Чечня Ресей империясына қосылды. Қазіргі кездегі шешендер арасында имам Шамилды біріншіден даңқтап, екіншісінен жын-періге айналдырады: оның есімі орыс жаулап алуын сәтті тоқтатқан адам ретінде еске алынады, бірақ екінші жағынан, ол Ичкерияны қатты қолмен басқарды және негізінен өз халқының мүддесі үшін жұмыс істеген авар болды. Дегенмен, Шамил есімі көбінесе оның мұрасына байланысты шешендер арасында танымал. Ресейлік генералдар шешендерді ерекше жек көретін, олар ең батыл және қасарысқан халық, олар (орыс үшін) партизандық майдан тактикасын ең ауырлататын. Ермолов бірде "бір ғана чечен тірі қалғанша тынбаймын" деп мәлімдеген. 1949 жылы Кеңес билігі Грозныйде 19 ғасырлық орыс генералы Алексей Ермоловтың ескерткішін орнатты. Жазуда: "Күн астында осыдан артық жаман және алдағыш халық жоқ". Кавказ тарихшысы Чарльз Кинг атап көрсеткендей, орыстар қолданған әдістерді бүгінде геноцидтік соғыс деп атайды. Осы тактиканың мысалы (іс жүзінде осы жағдайда орыс офицері жазғандай) орыс армиясы мен казактар тарапынан былай болды:

In order to secure communications with Georgia and other future regions of the Transcaucasia, the Russian Empire began spreading its influence into the Caucasus mountains. The Chechens were actually first drawn into conflict with Russia when Russia attacked the Kumyks (and established the fort of Kizlyar), whom the Chechens were allied to. Russia's Cossacks became imperial extensions and Russia sent its own soldiers to meet the escalating conflict (which was no longer simply between Russian and Kumyk). It soon met with fierce resistance from the mountain peoples. The Russians incorporated a strategy of driving the Chechens into the mountains, out of their lowland (relative) food source, thus forcing them to either starve or surrender. They were willing to do neither. The Chechens moved to retake the lowlands: in 1785, a holy war was declared on the Russians by Sheikh Mansur, who was captured in 1791 and died a few years later. Nonetheless, expansion into the region, usually known at this point as Ichkeria, or occasionally Mishketia (probably coming from Kumyk or Turkish; also rendered Mitzjeghia, etc. ), was stalled due to the persistence of Chechen resistance. Following the incorporation of neighbouring Dagestan into the empire after its forced ceding by Persia in 1803–1813 following the Russo Persian War (1804–1813) and the outcoming Treaty of Gulistan, Imperial Russian forces under Aleksey Yermolov began moving into highland Chechnya in 1830 to secure Russia's borders with Persia. Another successful Caucasus war against Persia several years later, starting in 1826 and ending in 1828 with the Treaty of Turkmenchay, and a successful war against Ottoman Turkey in 1828 enabled Russia to use a much larger portion of its army in subdueing the natives of the North Caucasus. In the course of the prolonged Caucasian War, the Chechens, along with many peoples of the eastern Caucasus, united into the Caucasian Imamate and resisted fiercely, led by the Dagestani commanders Ghazi Mohammed, Hamzat Bek and Imam Shamil (for military details, see Murid War). While their program of united resistance to Russian conquest was popular, uniting Ichkeria/Mishketia with Dagestan was not necessarily (see Shamil's page), especially as some Chechens still practiced the indigenous religion, most Chechen Muslims belonged to heterodox Sufi Muslim teachings (divided between Qadiri and Naqshbandiya, with a strong Qadiri majority), rather than the more orthodox Sunni Islam of Dagestan; and finally, the rule of Ichkeria by a foreign ruler not only spurred distrust, but also threatened the existence of Ichkeria's indigenous "taip conference" government structure. Thus, Shamil was regarded by many Chechens as simply being the lesser evil. Shamil was an Avar who practiced a form of Islam that was largely foreign to Chechnya, and in the end, he ended up happy in Russian custody, demonstrating furthermore his lack of compatibility with the leadership of the cause. Worse still, he presented his cause not as a fight for freedom, but also as a fight to purify Islam, and aimed many of his criticisms at fellow Avars as well as Chechen leaders and non Avar Dagestani leaders. The Chechens, as well as many Dagestanis, fought on even after his defeat, undaunted. In addition to failing to win the sincere support of not only the Chechens, but also the Ingush, and many Dagestani peoples, Shamil also was thwarted in his goal of uniting east Caucasian and west Caucasian resistance (Circassians, Abkhaz, etc. ), especially given the conditions of the Crimean War. A major reason for this failure was Russia's success in convincing the Ossetes to take their side in the conflict, who followed the same religion (Orthodox Christianity) as them. The Ossetes, living right in between the Ingush and the Circassian federation, blocked all contacts between the two theaters of war. Chechnya was finally absorbed into the Russian Empire in 1859 after Shamil's capture. Imam Shamil, among modern Chechens, is alternately glorified and demonized: his memory is evoked as someone who successfully held off Russian conquest, but on the other hand, he ruled Ichkeria heavy handedly, and was an Avar who worked mainly for the interest of his own people. Nonetheless, the name Shamil is popular among Chechens, largely due to his legacy. The Russian generals had a special hatred of Chechens, the most bold and stubborn nation with the most aggravating (for the Russians) guerrilla battlefield tactics. Yermolov stated once that he would "never rest until [only] one Chechen is left alive". In 1949, Soviet authorities erected a statue of 19th century Russian general Aleksey Yermolov in Grozny. The inscription read, "There is no people under the sun more vile and deceitful than this one". As Caucasian historian Charles King points, the methods used by the Russians would today be called genocidal warfare. An example of these tactics (in fact recorded in this case by a Russian officer) by the Russian army and the Cossacks went like this:

Осы сәтте генерал Круковский, найзасын тартып, казактарды жау үйлеріне жіберді. Көптеген адамдар, бірақ барлығы емес, қашып құтылуға үлкерді; казактар мен жасақтар қалғандарды ұстап алып, қырғын басталды, чечендер, өмір сүруге үміті болмағандықтан, соңғы тамшы қандарына дейін күресті. Қырғынды жылдам аяқтағаннан кейін атаман [казак командирі] дауыс салып, қалған ауылдарға, халықтың көп бөлігі шоғырланған жерге қарай шапты. Ұзақ және қатыгез соғыс 19 ғасырдың соңына дейін жүз мыңдаған чечендерді қамтитын ұзақ көші-қон толқынына әкелді. Мұндай есептеулерге сәйкес (Жаймуха Роговтың бұрынғы тарихшысының еңбектерін келтіреді), 1847 жылы Солтүстік Кавказда 1,5 миллионға жуық чечендер болған (және одан бұрын да көп болған болуы мүмкін, өйткені сол кезде де көптеген шайқастар мен қиратулар болған), бірақ 1861 жылы Кавказда тек 140 000 адам қалды. Бұл 75 отбасы, тек жүздей адамнан ғана тұратын ұлт ретінде өмір сүру мүмкін еместігін түсініп, (немесе қайтадан) чечен ұлтына қосылды, Erstkhoi tukkhum ретінде.

Жаулап алудан кейінгі кезең

Чечендер Түркияға қашып, жер аударылған кезде, Терек казактары мен армяндар Чечняға қоныстанды. Чечендер әсіресе казактардың болуына терең наразылық білдірді. 1877 жылғы "Кіші Газават" кезінде 22 жастағы Вайнах имамы Әли Бек Хажи, Дагестанда Хажи Мохаммед басқарған аварлар көтерілісімен бірге көтерілді. 3 мамырда Майртупта орыс артиллериясының күшті шабуылынан негізгі чечен күштері таратылып, қараша айына қарай көшбасшылар қоршауға алынды. Желтоқсан айында Әли Бек Хажи және оның наибтері орыстардың рақымшылық уәдесімен тапсырылды, бірақ 1878 жылдың наурызына дейін 28 адамның 23-і дарға асылды. Грузин ғалымы Джордж Анчабадзе бұл Абхазиядағы ірі көтеріліспен бір уақытта болғанын және Оңтүстік Кавказдағы грузиндер, абхаздар, Транскавказ аварлары, әзербайжандар, талыштар және лезгиндер жасаған бұрынғы жаппай көтерілістермен салыстыруға болатынын атап өтті. Бұл көтерілістердің барлығы халықтың орыс отаршылдық билігінің қатыгездігі мен қанаушылығына қарсы күштерін біріктірді (мұндай грузиндер, әзербайжандар және талыштар сияқты халықтар да бастапқыда оңай қосылған болатын), және ұқсас партизандық тактиканы қолданды. Көтерілістен кейін көптеген чечендер мүліктен айырылып, казактар сияқты жергілікті адалдардың пайдасына Сібірге жер аударылды. Кейінірек армян банкирлері, бай орыстар және тіпті кейбір бай чечендер (мысалы, Чермоев) кіретін даулы төртінші топ пайда болды.

Еуропалық стильдегі ұлтшылдықтың пайда болуы

1860-шы жылдардың соңы мен 1870-ші жылдары (Чечняның Ресей империясына қосылғаннан кейін 10 жыл өткен соң) чечендер еуропалық мағынадағы ұлттық оянуды бастан өткерді. Ресеймен болған қақтығыс және империяға толық қосылу, алайда, қазіргі заманғы, еуропалық, чечен ұлтшылдығының қалыптасуына әкелді, бірақ бұл оларды, негізінен саяси мәселелер бойынша, ингуштардан бөліп-жарып, олардың арасын суытты. Ұлттың маңызы барлық нәрседен жоғары қойылды, ол діннен, саяси нанымнан немесе басқа да айырмашылықтардан басым тұрды. 1870 жылы Чах Ахьев «Чечен ертегілері» деп аталатын чечен және ингуш халық ертегілерінің жинағын жазды. 1872 жылы чечен ұлтшылдығының ерте өкілі Умалат Лаудаев чечендердің қазіргі кездегі әдет-ғұрыптарын жазбаға түсірді. Оның жолын жалғастырған Чах Ахьев келесі жылы олардың «туысқандары» – ингуштар үшін де осы жұмысты жасады. Басқа да белгілі ерте чечен ұлтшылдары Ахметхан, Ибрагим Саракәев, Исмаил Мутушев болды. Кейінгі империялық чечен ұлтшылдарының қатарында бес Шәріпов бауырласы бар. Олардың ішінде Саракәев, Мутушев және Ахметхан есімдері айрықша көзге түседі. Ахметхан мен Данилбек Шәріпов демократиялық көзқарастарды қолдайтын жазушылар болды, ал Данилбектің інісі Асланбек коммунизмді қабылдады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста чечендер Ресей империясының әскері қатарында соғысты. 1916 жылы чечен-ингуш кавалерия полкінің әскерилері неміс "Темір полкінің" әскерилерін талқандап, патша Николай II-ден жеке алғыс алды. 1914 жылдың 5 тамызында Германия Бас штабы Кавказ мұсылмандары арасында көтеріліс тудырудың маңыздылығын баса көрсетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі хаос

Ресейдің Азамат соғысы кезінде Солтүстік Кавказ бірнеше рет Деникиннің Еркіндік армиясы, большевиктердің Қызыл армиясы және Солтүстік Кавказдың Тау Республикасы арасында ауысып отырды, соңында олар большевиктермен одақтасты, себебі олар оларға үлкен автономия мен өзін-өзі басқаруды уәде еткен еді. Бастапқыда, көптеген кавказдайлар сияқты, чечендер де коммунизмге жағымды көзқараспен қарады. Чечендердің жергілікті жүйелері мен мәдениеті оларды теңдікке бағалауға үйреткен, ал коммунистер империализмді (әсіресе патшалық үкіметті) тоқтатуға уәде берді, бұл оларды одан да тартымды етті. Сонымен қатар, көптеген чечендер кедейлікте өмір сүрді. Грузиндердің көпшілігі сияқты, коммунизмнің мәдени төзімділігі мен империализмге қарсы риторикасы чечендерге (ал казактарға қорқынышқа) ұнады. Көптеген суфи дін қызметкерлері, коммунизмнің дінге деген жеккөрушілігіне қарамастан, коммунистер қатарына қосылды, себебі олар өз дінінің моральдық қағидаларын сақтауды (коммунистер қолдайтын теңдік сияқты) оның практикасынан маңыздырақ деп санады. Дегенмен, басқа халықтар сияқты, чечендердің арасында да бөліністер туды. Сыныптық айырмашылықтар пайда болды (немесе қайта туды) және ерекше айта келетін жайт, орыстар (және басқа да "иногородцы") арасындағы одақтар да ыдырады. Бұл, жергілікті тұрғындар мен басқа да христиан емес азшылықтар арасындағы Чечняның этникалық бөлінуіне, "ескі отарлаушыларға" (яғни, казактарға) және "жаңа отарлаушыларға" (казак емес орыстарға) және әр топтың арасындағы саяси бөліністерге байланысты, көптеген күштердің бір-біріне қарсы тұруына әкелді. Бір жылдың ішінде Чечняда өз мүдделерін қорғайтын бес күш пайда болды: Терек казактары, Тапа Чермоевтің соңынан ерген "буржуазиялық" чечендер, Әли Митаев басқаратын Қадири коммунистік исламистер, Грозныйдағы қалалық орыс большевиктері және Дагестандағы исламистерге адал Нақшбандилер. Ақпан революциясына жауап ретінде большевиктер Грозный қаласында, Чечнядағы өз бекінісінде билікті басып алды. Осы арада Терек ауданында жергілікті "буржуазия" тобы "Азаматтық атқару комитетін" құрды. Оның құрамына чечен мұнай магнаты Тапа Чермоев кірді. Азаматтық атқару комитеті көпұлтты орган болды және оған Кавказдың көптеген этникалық топтарының өкілдері кірді. Ол Мәскеудегі уақытша үкіметтің билігін мойындады, бірақ автономияны қамтамасыз ету мақсатын ашық жариялады. Үшінші күш – Терек казактары Грозныйды (сондай-ақ Кавказдың басқа да қалаларын) басып алған большевиктерге қарсы тұру үшін ұйымдастыра бастады. Жағдайды одан да қиындату үшін Дагестандағы Нақшбанди исламистері шейх және мал өсіруші Нажметдин Хотсо басшылығымен бірігіп, 1917 жылдың жазында Солтүстік Кавказ муфтиятын жариялады, бұл Шамильдің Кавказ имаматының мұрагері болды. Чечен Қадири шейхы Әли Митаев, коммунизмнің Қадири сүнни исламымен үйлесімді деп санайтын "коммунистік исламист", Чечен Ұлттық Кеңесін құрды. Митаев Грозныйдағы орыс большевиктерінің коммунистік идеалдарын бөлісті, бірақ чечендердің ұлттық автономиясын да қалайтынын айтты. Оқиғалар дамыған сайын Чермоев және Азаматтық атқару комитетінің қалған мүшелері Нақшбанди исламистеріне деген жеккөрушілігін уақытша ұмытып, Нажметдинді өз үкіметтерінде қызмет етуге көндірді, ол Азаматтық атқару комитетінен Тау Республикасына айналды. Осы кезде қақтығыс ақтар мен оларға қарсы шыққан жергілікті халықтар арасында болды. Осетиялықтар мен казактар ақтарға жақтасса, қалғандары оларға қарсы соғысты. Сондықтан большевизм ақтарға қарсы кіші жамандыққа немесе күшті одақтасқа айналды. Бастапқыда большевиктерге көрсетілген тартымсыз қолдау, ақтар чечен ауылдарына жасаған қырғындар басталғаннан кейін нығайды. Тапа Чермоев "Тау Республикасының" құрамына кіретін чечендердің билеушісі болды. Чермоев иногородцтарға қарсы казактармен одақтасты, олар 1917 жылдың басында билікті қысқа уақытқа басып алған. Чермоев және Тау Республикасының басқа да ірі тұлғалары казактарды қосып алуға тырысты (бұл чечендер мен казактар арасындағы алғашқы достық қарым-қатынас болар еді, бұл түсінікті, бірақ олардың одағы ұзаққа соқпады). Әли Митаев басшылығымен Чечен Ұлттық Кеңесі құрылды. Дагестандық исламистер әмірлік құруға және чечендерді қосып алуға тырысты, бірақ чечендер олармен байланыс жасағысы келмеді – бұл барлық чечендер келіскен аз нәрселердің бірі (көптеген чечендер Қадири дінін ұстанды, яғни Нақшбандилерді жек көретін). Кавказдықтар мен казактар арасындағы одақ иногородцтардың қаупі азайғаннан кейін ыдырады. Чечендер мен ингуштар бұрынғы ғасырда өздерінен ұрланған жерлерін қайтаруды талап етті, ал Чермоев үкіметі, өзіне бағынбайтындықтан (соның салдарынан негізгі сайлаушыларын жоғалтқандықтан) бұл талаптарды тоқтатуға күші жетпеді. Чечендер өздерінің солтүстік бөлігін қайтару үшін солтүстікке шабуылдады, ал аштықтан зардап шеккен, кедей чечендер балаларын асырау үшін казак поселкелеріне шабуыл жасауды жаңарта бастады. Чермоев үкіметі құлағаннан кейін чечендер, кем дегенде ауызша, Грузиядағы меншевиктермен одақтасты, ал казактар большевиктермен одақтасуға тырысты, олар чечендердің әрекеттерін (түсініксіз түрде) "расистік буржуазиялық национализмнің" белгісі деп атады (практикалық жағдайда кедей адамдарды буржуазия деп атады). Дегенмен, казактар большевиктерге жақын болған жоқ, Деникиннің ақтары пайда болғанда, олардың казактарға "орыс патриоттары" ретінде үндеуі және орыс еместерге деген жеккөрушілігі казактарға күшті әсер етті. Азамат соғысы жалғасты, чечендердің меншевиктерге деген үміті күңкіреп қалды, себебі меншевиктер әлсіреп, өз елдерінің солтүстік аймақтарын бақылауын жоғалтты. Ақтар, казак және осетин одақтастарымен бірге, кавказдықтардың ауыл-аймақтарын қырды (осы кезде Солтүстік Осетиядағы грузиндер, бұрын халықтың 1-2% құраған, осетин ақтары мен казактар тарапынан қырғынға ұшырады және қалғандары толығымен жойылды). Большевиктер кавказдықтарға (меншевиктерге адал грузиндерден басқа, оларды бірте-бірте грузин патриоттарына айналатын деп санады) үндеді, олар бұрынғыдағы казактарға үндегенін еске салып, олардың енді казактардың тек империялық құрал екенін түсінгендерін және осыны білгендерін, кавказдықтардың талаптарын толығымен қолдайтындарын айтты. Чечендер казактарға қарсы кез келген көмекке мұқтаж болды және солтүстік Чечняны казактарға жоғалтудың салдарынан туған мәңгілік кедейліктің себебін өзгертуді қалады, сондықтан олар мыңдаған адамдармен қызылдарға қосылды. Бастапқыда, көшпенді большевиктер (ақтарды жеңгендей, этникалық жағынан орыс) босатушылар ретінде қарастырылды. Дегенмен, олар келгеннен кейін жарты жыл өткен соң, чечендердің большевиктерге қарсы көтерілісі қайта жанданды, себебі чечендер "орыс большевиктерінің коммунистік маскировкамен жаңа түрдегі империалист екенін" анықтады. 1921 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Чечен-Ингушетия бірінші кезде Советтік Тау Республикасының құрамына кірді, ал 1924 жылы таратылғанша 1936 жылы Совет Одағының құрамында автономиялық республика мәртебесін алды.

During the Russian Civil War, the Northern Caucasus switched hands several times between Denikin's Volunteer Army, the Bolshevik Red Army and the Mountainous Republic of the Northern Caucasus, which eventually allied with the Bolsheviks as they promised them greater autonomy and self rule. Initially, the Chechens, like many other Caucasians, looked very positively upon communism. The indigenous Chechen systems and culture led them to place a high value on equality, and communists promised an end to imperialism (and especially Tsarist rule), making them even more attractive. Furthermore, the majority of Chechens lived in poverty. As was also the case for many Georgians, the cultural tolerance and anti imperialist rhetoric of communism was what made it so appealing to Chechens (and so terrifying for Cossacks). Many Sufi priests, despite communism's contempt for religion, filed into the ranks of the communists as they felt that preserving the morals of their religion (including equality, which the communists stood for) was more important than its practice. However, like other peoples, divisions arose among the Chechens. The differentiation between classes had by now arisen (or re arisen) and notably, alliances between the Russians (and other "inogorodtsy") were also splintered. This, combined with the ethnic division of Chechnya between the natives as well as other non Christian minorities, the "old colonists" (i. e., Cossacks) and the "recent colonists" (non Cossack Russians), and the political divisions among each group, led to a complicated conflict pitting many different forces against each other. At only one year into the conflict, five distinct forces with separate interests had formed with influence in Chechnya: the Terek Cossacks, the "Bourgeois" Chechens following Tapa Chermoev, the Qadiri Communist Islamists under Ali Mitayev, the urban Russian Bolsheviks in Groznyi, and lastly, the relatively insignificant Naqshbandis with loyalties to Islamists in Dagestan. In response to the February Revolution, the Bolsheviks seized power in the city of Grozny, their stronghold in Chechnya. Meanwhile, a "Civil Executive Committee" was formed in the Terek district by a group of native "bourgeoisie". It notably included the Chechen oil magnate Tapa Chermoev in its structures. The Civil Executive Committee was a multi national organ and included people from many of the ethnic groups of the Caucasus. It nominally accepted the authority of the provisional government in Moscow, but explicitly stated its goal of securing autonomy. A third force, the Terek Cossacks, began organizing to resist the Bolsheviks who had taken control of Grozny (as well as some other cities in the Caucasus). To make matters even more confusing, a group of Naqshbandi Islamists in Dagestan organized under the sheikh and livestock breeder Najmuddin of Hotso and declared a muftiate of the North Caucasus in the summer of 1917, supposedly a successor state to Shamil's Caucasus Imamate. The Chechen Qadiri sheikh, Ali Mitayev, a "Communist Islamist" who believed that Communism was compatible with Qadiri Sunni Islam, set up a Chechen National Soviet. Mitayev shared the communist ideals of the Russian Bolsheviks in Groznyi, but insisted on Chechen national autonomy as well. As the scenario progressed, Chermoev and the rest of the Civil Executive Committee would temporarily set aside their disdain for the Naqshbandi Islamists and persuade Najmuddin to serve in their government, which evolved from the Civil Executive Committee into a Mountain Republic. At this point, the clash was between the Whites and the indigenous peoples who opposed them. The Ossetes and Cossacks sided with the Whites, whereas everyone else fought them. This therefore made Bolshevism the lesser evil or even a strong ally against the Whites. The originally reluctant support of the Bolsheviks soon became firm after the Whites began committing massacres against Chechen villages. Tapa Chermoev became the ruler of the Chechen constituent to the "Mountain Republic". Chermoev ironically allied himself with the Cossacks against the inogorodtsy, who seized power briefly in early 1917. Chermoev and the other major figures among the Mountain Republic sought to incorporate the Cossacks (establishing what would have been essentially the first friendly relations between Chechens and Cossacks unsurprisingly, the uneasy alliance soon gave way). A Chechen National Soviet was set up under Ali Mitayev. Dagestani Islamists tried to establish an emirate and incorporate the Chechens, but the Chechens wanted nothing to do with them – one of the few things all Chechens, which even the Islamists agreed on (most Chechens were Qadiri, meaning they viewed the Naqshbandi with contempt). The alliance between the Caucasians and the Cossacks soon disintegrated as the threat posed by the inogorodtsy receded. Chechens and Ingush demanded a return of the lands they had been robbed of in the previous century, and the Chermoev government, increasingly revealed as without any control over its land, despite opposing this (and in doing so, losing the support of its main constituents), was powerless to stop them. Chechens stormed North to reclaim the northern parts of their homeland, and land hungry, impoverished Chechens revived the practice of attacking the Cossack stanitsas in order to feed their children. As the Chermoev government collapsed, Chechens allied, at least vocally, with the Mensheviks in Georgia, while the Cossacks tried to ally with the Bolsheviks, who, appealing to the Cossacks, referred to the Chechen's actions as being symptoms (unfathomably) of "racist bourgeois nationalism" (using bourgeois to refer to a practically impoverished people). However, the Cossacks did not have an affinity to the Bolsheviks, and when the Denikin's Whites appeared on the scene, their appeal to Cossacks as Russian patriots, and their contempt for non Russians resonated strongly with the Cossacks. The civil war dragged on, and Chechen hopes in the Mensheviks soon were dashed as the Mensheviks became increasingly weakened and lost control of the Northern regions of their own country. The Whites, with their Cossack and Ossetian allies, massacred village after village of Caucasians (it was then that the Georgians of North Ossetia, previously 1 2% of the population, were forced to flee and the rest completely massacred, by the Ossete Whites and Cossacks). The Bolsheviks appealed to the Caucasians (except the Georgians, who remained loyal to the Mensheviks, who they viewed as slowly becoming Georgian patriots), arguing that they now realized that the Cossacks who they had appealed to previously were merely imperial tools, and that, knowing this, they would back Caucasian demands all the way. The Chechens were desperate for any sort of help against the Cossacks, and wanted to reverse the cause of their perennial poverty – the loss of Northern Chechnya to the Cossacks – so they joined the Reds by the thousand. Originally, the advancing Bolsheviks (who were also mainly ethnically Russian, like the Whites they defeated) were viewed as liberators. However, less than half a year after their arrival, rebellion on the part of the Chechens against the Bolsheviks flared up again, because it was discovered by the Chechens that "the Russian Bolsheviks were just a new kind of imperialist, in Communist disguise". Following the end of the conflict in 1921, the Chechnya Ingushetia had been first made part of the Soviet Mountain Republic, and until it was disbanded in 1924 received the official status of an autonomous republic within the Soviet Union in 1936.

1930 жылдар: Сталиндік кезең

1930 жылдары Голодомор деп аталатын қасіретті аштықтан қашып, көптеген украиндықтар Чечняға ағылып келді. Совет үкіметі аштықтан зардап шеккен украиндықтарға тамақ және баспана беруге тыйым салғанымен, қарсылық көрсеткен халықтар Кеңес үкіметінің бұйрықтарын орындамады. Осының нәтижесінде көптеген украиндықтар Чечен-Ингуш Автономды Кеңестік Социалистік Республикасына (АССР) тұрақты қоныстанды және аштықтан құтыла алды. 1932 жылғы чечен көтерілісі 1932 жылдың басында басталды және наурыз айында жеңіліске ұшырады. 1936 жылдың 5 желтоқсанында Чечен-Ингуш Автономды Кеңестік Социалистік Республикасы жарияланды.

Хасан Исраиловтың көтерілісі және Екінші дүниежүзілік соғыс

Финляндияның Ресейге қарсы күресін (Қысқы соғыс) бақылаған чечендер, Ресейдің көптен күткен жегінен азат болудың сәті жетті деп сенді. 1940 жылдың ақпан айына қарай Хасан Исраилов пен оның інісі Хусейн Чеченстанның оңтүстік-шығысындағы тауларда партизандық база құрды, онда Кеңес үкіметіне қарсы қарулы көтеріліс дайындау үшін біріккен партизан қозғалысын ұйымдастыруға кірісті. 1940 жылдың ақпан айында Исраиловтың көтерілісші әскері Оңтүстік және Орталық Чечен-Ингушетия аумағын бақылады. Галанчожда көтерілісші үкімет құрылды. Жиырма жылдан бері Кеңес билігі менің халқыма қарсы күресіп, оларды топтап жоюға тырысты: бірінші кулактар, содан кейін молдалар мен «бандиттер», одан соң буржуазиялық ұлтшылдар. Қазір осы соғыстың нағыз мақсаты – біздің ұлтымызды толығымен жоқ ету екеніне көзім жетті. Сондықтан мен халқымның азаттық күресіне жетекшілік етуді өз міндетім деп санаймын. 1941 жылдың маусым айында Германия КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін, бауырластар қолдаушыларды жинау үшін әлі басылмаған аймақтарда үлкен жиналыстар ұйымдастырды. Кейбір аймақтарда көтеріліске ер адамдардың 80%-ы қатысты. Кеңес Одағының көтерілісшілерге қарсы бомбалаушы ұшақтарды қолданып, көптеген бейбіт азаматтардың қаза болуына себеп болғаны белгілі. Немістер Исраиловпен келісуге күш салды. Германия диверсанттар жіберді және Abwehr-дің Nordkaukasische Sonderkommando Schamil арқылы көтерілісшілерге көмектесті, олар Грозныйдағы мұнай зауытын Қызыл Армиядан қорғау үшін жіберілді (және олар мұны істеді). Бірақ Исраиловтың революциялық қозғалысын немістерге беруден бас тартуы және немістердің чечен тәуелсіздігін мойындауын талап етуі, көптеген немістерді Хасан Исраиловқа сенімсіз қарауға және оның жоспарларын шындыққа жатқырмауға итерді. Немістер Чеченстанда Грозный мұнай кендерін саботаждау сияқты жасырын операциялар жүргізе алды. Олар немістермен байланыста болды. Дегенмен, чечендер мен нацистер арасында терең идеологиялық қарама-қайшылықтар болды (өзін-өзі анықтау империализмге қарсы), екеуі де бір-біріне сенбеді. Немістер дәстүрлі түрде чечендердің жауы болған казактармен де жақын қарым-қатынас жасады. Маирбек Шерипов Остминистриумға «егер Кавказды азат ету тек бір отарлаушының орнына екіншісін қоюды білдірсе, кавказдықтар мұны [чечендер мен басқа кавказдықтардың немістерге қарсы теориялық күресін] ұлттық азаттық соғысының жаңа кезеңі деп қарастырады» деп ескертті.

Observing Finland's fight against Russia (the Winter War) caused the Chechens to begin to believe that it was then the time to achieve their long desired liberation from the Russian yoke. By February 1940, Hasan Israilov and his brother Hussein had established a guerrilla base in the mountains of south eastern Chechnya, where they worked to organize a unified guerrilla movement to prepare an armed insurrection against the Soviets. In February 1940 Israilov's rebel army controlled territory in South and Central Checheno Ingushetia. The rebel government was established in Galanchozh.</blockquote>

For twenty years now, the Soviet authorities have been fighting my people, aiming to destroy them group by group: first the kulaks, then the mullahs and the 'bandits', then the bourgeois nationalists. I am sure now that the real object of this war is the annihilation of our nation as a whole. That is why I have decided to assume the leadership of my people in their struggle for liberation. After the German invasion in the USSR in June 1941, the brothers organized large meetings in areas not yet taken to gather supporters. In some areas, up to 80% of men were involved in the insurrection. It is known that the Soviet Union used bombers against the rebels causing a large number of civilian casualties. The Germans made concerted efforts to coordinate with Israilov. Germany sent saboteurs and aided the rebels at times with Abwehr's Nordkaukasische Sonderkommando Schamil, which was sent on the premise of saving the oil refinery in Grozny from destruction by the Red Army (which it accomplished). However, Israilov's refusal to cede control of his revolutionary movement to the Germans, and his continued insistence on German recognition of Chechen independence, led many Germans to consider Khasan Israilov as unreliable, and his plans unrealistic. Although the Germans were able to undertake covert operations in Chechnyasuch as the sabotage of Grozny oil fieldsattempts at a German Chechen alliance floundered. They did have contact with the Germans. However, there were profound ideological differences between the Chechens and the Nazis (self determination versus imperialism), neither trusted the other. The Germans also courted the Cossacks, who were traditionally enemies of the Chechens. Mairbek Sheripov reportedly gave the Ostministerium a sharp warning that "if the liberation of the Caucasus meant only the exchange of one colonizer for another, the Caucasians would consider this [a theoretical fight pitting Chechens and other Caucasians against Germans] only a new stage in the national liberation war".

"Лентель/Ардах" операциясы

Операция «Лентель» 1943 жылдың 13 қазанында басталды, сол кезде шамамен 120 000 адам Кеңес үкіметі тарапынан Чечен-Ингуш Республикасына көпірлерді жөндеу үшін жіберілді. 1944 жылдың 23 ақпанында (Қызыл Армия күні) барлық халықты жергілікті партия ғимараттарына шақырды, онда оларға немістермен ынтымақтастық жасады деген айыппен жаза ретінде депортацияланатындары айтылды. Депортацияланғандардың 40-50 пайызы балалар еді. Жылытылмаған және оқшауланбаған жүк вагондары қолданылды. Халықты жинап, Studebaker жүк машиналарына мінгізіп, Орталық Азияға (Қазақстан және Қырғызстанға) жіберді. Көп жағдайда қарсылық қырғынмен тоқтатылды, ал бірде, Хайбах ауылында, 700-ге жуық адам амбарға құлыпталып, НКВД генералы Гвешиани тарапынан тірідей өртеліп өлтірілді, ол осы ісі үшін Лаврентий Бериядан мақтау алды және медаль алуға уәде алды. Көптеген адамдар алыс ауылдардан Беріяның ауызша бұйрығымен «көшіруге жарамсыз» деп танылған кез келген чечен немесе ингуш сол жерде жойылды. 1=Үйлерді аралап, ешкім қалмағанын тексерді. Үйге кірген солдат еңкейгісі келмеді. Ол томмигунынан атып, үйді жарып жіберді. Бала жасырынған орындықтың астынан қан тамшылады. Анасы айқайлап, солдатқа лақтырды. Ол оны да атты. Жүк вагондары жеткіліксіз болды. Артында қалғандар атып өлтірілді. Дененің үстіне бейжайлықпен топырақ пен құм төгілді. Ату да бейжайлықпен жасалды, адамдар құрт сияқты құмнан шығып келді. НКВД қызметкерлері оларды қайтадан ату үшін түні бойы жұмыс істеді. Келесі жазға қарай Чечен-Ингуш Республикасы таратылды; бірқатар чечен және ингуш жер аттары орыс тіліндегі аттармен ауыстырылды; мешіттер мен зираттар қиратылды, көптеген тарихи чечен мәтіндерін өртеу науқаны дерлік аяқталды (әлемді орталық Кавказ әдебиеті мен тарихи мәтіндерінің негізгі көзінен айырды, бірақ чечендер, ингуштар және т.б. туралы мәтіндерді есепке алмай, олардың өзі емес, грузиндер жазған мәтіндер сақталды). Солтүстік Кавказ аймағында шамамен 700 000 адам (Далхат Эдиевтің мәліметінше, 724 297, олардың көп бөлігі, 479 478 чечендер, сондай-ақ 96 327 ингуш, 104 146 қалмық, 39 407 балқар және 71 869 қарашай) сапар барысында қайтыс болды, ал Орталық Азияның қатал климаты (әсіресе суыққа ұшырау) тағы көптеген адамдардың өліміне себеп болды. НКВД 1944-1948 жылдары ғана 144 704 адамның қаза тапқанын мәлімдеді (барлық топтар бойынша өлім-жітім көрсеткіші 23,5%), бірақ Тони Вуд, Джон Данлоп, Моше Гаммер және басқа да көптеген авторлар бұл көрсеткіштің өте төмен екенін айтады. Тек чечендердің өлімі туралы бағалаулар (НКВД статистикасын есепке алмай) шамамен 170 000-нан 200 000-ға дейін жетеді, яғни осы 4 жылдың ішінде чечен халқының үштен бірінен жартысына дейін қаза тапты (басқа топтар үшін осы төрт жылдағы көрсеткіш шамамен 20% құрайды). Еуропа Кеңесі осы оқиғаны «геноцидтік акт» деп танығанмен, өзін-өзі жариялаған және мойындалмаған Чечен Республикасы Ичкериядан басқа ешбір ел бұл әрекетті геноцид ретінде ресми түрде мойындамады. Репрессия кезеңінде (1944-1957 жж.) депортацияланған халықтарға жергілікті биліктің арнайы рұқсатысыз тұрақ орнын өзгертуге рұқсат берілмеді. Басып алынған халықтардың аттары барлық кітаптар мен энциклопедиялардан толығымен өшірілді. Чечен тіліндегі кітапханалар қиратылды, көптеген чечен кітаптары мен қолжазбалары өртелді.

Operation Lentil began on October 13, 1943, when about 120,000 men were moved into the Republic of Checheno Ingushetia by the Soviet government, supposedly for mending bridges. On February 23, 1944 (on Red Army day), the entire population was summoned to local party buildings where they were told they were going to be deported as punishment for their alleged collaboration with the Germans. Some 40% to 50% of the deportees were children. Unheated and uninsulated freight cars were used. The inhabitants rounded up and imprisoned in Studebaker trucks and sent to Central Asia (Kazakhstan and Kyrgyzstan). Many times, resistance was met with slaughter, and in one such instance, in the aul of Khaibakh, about 700 people were locked in a barn and burned alive by NKVD general Gveshiani, who was praised for this and promised a medal by Lavrentiy Beria. Many people from remote villages were executed per Beria's verbal order that any Chechen or Ingush deemed 'untransportable should be liquidated' on the spot. 1=They combed the huts to make sure there was no one left behind The soldier who came into the house did not want to bend down. He raked the hut with a burst from his tommy gun. Blood trickled out from under the bench where a child was hiding. The mother screamed and hurled herself at the soldier. He shot her too. There was not enough rolling stock. Those left behind were shot. The bodies were covered with earth and sand, carelessly. The shooting had also been careless, and people started wriggling out of the sand like worms. The NKVD men spent the whole night shooting them all over again. By the next summer, Checheno Ingushetia was dissolved; a number of Chechen and Ingush placenames were replaced with Russian ones; mosques and graveyards were destroyed, and a massive campaign of burning numerous historical Chechen texts was near complete (leaving the world depleted of what was more or less the only source of central Caucasian literature and historical texts except for sparse texts about the Chechens, Ingush, etc., not written by themselves, but by Georgians). Throughout the North Caucasus, about 700,000 (according to Dalkhat Ediev, 724,297, of which the majority, 479,478, were Chechens, along with 96,327 Ingush, 104,146 Kalmyks, 39,407 Balkars and 71,869 Karachais), died along the trip, and the extremely harsh environment of Central Asia (especially considering the amount of exposure) killed many more. The NKVD gives the statistic of 144,704 people killed in 1944–1948 alone (death rate of 23.5% per all groups), though this is dismissed by many authors such as Tony Wood, John Dunlop, Moshe Gammer and others as a far understatement. Estimates for deaths of the Chechens alone (excluding the NKVD statistic), range from about 170,000 to 200,000, thus ranging from over a third of the total Chechen population to nearly half being killed in those 4 years alone (rates for other groups for those four years hover around 20%). Although the Council of Europe has recognized it as a "genocidal act", no country except the self declared, unrecognized Chechen Republic of Ichkeria officially recognizes the act as a genocide. During the repression period (1944–1957), deported nations were not allowed to change places without special permit taken from local authority. Names of repressed nations were totally erased from all books and encyclopedias. Chechen language libraries were destroyed, many Chechen books and manuscripts were burned.

Чечняда жер аударылғаннан кейін

Чечен-Ингуш АССР-і Грозный облысына айналдырылды, оған Ставрополь өлкесінің Кизляр ауданы мен Наурский ауданы да қосылды, ал оның бір бөлігі Солтүстік Осетияға (Пригородный ауданының бөлігі), Грузин КСР-іне және Дағыстан АССР-іне берілді. Бос тұрған үйлердің көп бөлігі батыс Совет Одағындағы соғыстан қашқан босқындарға берілді. Түрік және Месхет түркілері бөтен үйлерге қоныстанудан бас тартты, бұл екі топ та бұрын осы аймақта тұрған. 1949 жылы Совет билігі Грозныйда 19 ғасырдың орыс генералы Алексей Ермоловтың ескерткішін орнатты. Ескерткіште: "Күн астында осыдан да зыянды, адалсыз халық жоқ" деген жазу болды, бұл жазу орысша атаулар берілген жерлердегі аттардың өзгеруімен бірге келді. Кеңес үкіметі жүздеген жылдық тарихы бар чечендердің қабір тастарын жаяу өткелдер құруға, үйлердің негізін салуға, шошқа қораларын салуға және т.б. пайдаланды. 1991 жылы Жохар Дудаев символдық әрекет ретінде, көптеген жазулары жоғалған қабір тастарын жинап, олардан қабырға жасау үшін шенеуніктерді жіберіп, саяси капитал жинады. Бұл қабырға чечендердің өткенге деген өкінішін және өлген ата-бабаларының құрметіне олардың жерінен ең жақсы Чечен Республикасын құруға, болашақ үшін тырысуға деген ниеттерін білдірді. Онда: "Біз сынбаймыз, біз жыламаймыз, біз ешқашан ұмытпаймыз" деген жазу бар. Сондай-ақ, қабырғада Хайбах сияқты қырғындар орындарының суреттері бейнеленген тақталар орналастырылған. Қазір бұл қабырға Кадыров үкіметі тарапынан жылжытылды, бұл кең ауқымды дау-жанжалға себеп болды.

Қайту

1957 жылы, 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, Министрлер Кеңесі репрессияланған халықтарға Совет Одағында еркін саяхаттауға рұқсат беретін декрет қабылдады. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, көптеген қуғын-сүргінге ұшыраған шешендер атамекендеріне оралды. Бұл Солтүстік Кавказдағы шешендердің автономиясын қайта орнату туралы әңгімелерге әкелді. Грозный облыстық КПСС комитетінің бірінші хатшысы Александр Яковлев бұл идеяны қолдады, бірақ Қазақстанда уақытша автономия құруды ұсынды, өйткені провинцияда репатриацияланған халықты орналастыруға жеткіліксіз ресурстар болды (бұрынғы шешендердің үйлерінің көпшілігі КСРО-ның батысынан келген босқындармен толтырылған). Шешендер мен ингуштар өздерінің отанына ондаған мың адаммен бірнеше жыл бұрын қайта оралған еді. Хрущев Сталинді айыптағаннан кейін, оралғандардың саны экспоненциалды түрде өсті. 1959 жылға қарай, дерлік барлық шешендер мен ингуштар оралды. 1957 жылы Чечен-Ингуш АССР-і Мәскеуден тікелей декрет бойынша ресми түрде қайта құрылды, бірақ 1936 жылғы шекара бойынша. Мысалы, Оңтүстік Осетия Пригородный ауданын сақтап қалды, ал республика сол жағалаудағы Терек, Наурский және Шелковский аудандарының этникалық орыс территорияларымен "іштей теңдестірілді". Шелковский (шешен тілінде Моксне) шын мәнінде казактардың шапқыншылығына дейін шешендердің мұрасы болды, ал Наурский (шешен тілінде Ховран деп аталады) Ресейдің шапқыншылығына дейін шығыс аймақтарында шешендер тұрған, бірақ Наурскийдің көп бөлігі кабардиндермен қоныстанған болуы мүмкін. Дегенмен, орыс халқы (әсіресе казактар) жылдар бойы осы жерлерді өздерінікі деп қарады, өйткені шешендердің оралған кезінде бұл жерлер бір ғасырдан астам уақыт бойы немесе шешендердің, немесе казактардың жері болған жоқ. XX ғасырда Чечняның бірнеше аумағы бірнеше рет қожайындарымен ауыстырылды. Ресей азамат соғысынан кейін терек казактары мен орыс отарлаушылары қоныстанған жерлер большевиктерге ақ қозғалысқа қарсы қолдағандары үшін сыйлық ретінде шешендер мен ингуштарға берілді. Алайда, бұл жерлер шешендер мен ингуштар үшін жат емес еді. Атап айтқанда, бұл Чечен жазықтары мен Шығыс Пригородный (немесе көзқарасқа байланысты "Батыс Ингушетия") болды. Чечен өзенінің жазықтары тарихи чечен ұлтының ажырамас бөлігі болды және экономикалық тұрғыдан қажет болды. Тіпті казак қоныстанушылары жергілікті тұрғындарды қуып жіберген кезде, кландар чечен кландық жүйесі бойынша номиналды меншікті сақтап, революциядан кейін де-факто қайта иеленді. Сол сияқты, Шығыс Пригородный да осетиндердің билігіне берілді (Кавказ соғысы кезінде осетиндердің көршілеріне жасаған опасыздығы үшін сыйлық ретінде), бірақ әлі де негізінен ингуштар тұрды, дегенмен кейбір аудандарда осетиндер түпкілікті халықты мәжбүрлеп шығарып немесе жойды. Бұл екі аймақтың қайтарылуы осетиндер мен казактарды ашуландырды, олардың аймақтарға "меншік құқығы" Вайнах халқының кландық жер иелену жүйесімен де, сондай-ақ олар екі аймақта Вайнахтардың мыңдаған жылдық қоныстануына қарағанда жарты ғасыр ғана өмір сүргендігімен де күмәнді болды. Шығыс Пригородныйдағы осетиндердің болуы тек 19 ғасырға ғана дейін жетеді, осы кезде осетиндердің кеңеюі Ресей мемлекетімен ингуштардың есебінен ынталандырылды және қолдау көрсетілді (Осетия-Ингуш қақтығысын қараңыз). Тіпті Солтүстік Осетияның астанасы Владикавказ (Пригородныйда) шын мәнінде Ингуш қаласының Заур орнында салынған. Сонымен қатар, осы бетте атап өткендей, Вайнахтардың Терек аймағындағы болуы ежелгі заманнан басталады (монғол шапқыншылығынан бастау алған түркілік қоныстанушылармен көптеген қақтығыстарға қарамастан). Сонымен қатар, Чеченстанның ең шығыс аймағы Аккия, Акки шешендерінің жері Чеченстаннан алынып, Дагестанға берілді. Шығыс Пригородныйдағыдай, чечендер Сібір мен Орталық Азияға жер аударылды, ал олардың үйлері (сөзбе-сөз) лактар мен аварлармен толтырылды, олар әлі күнге дейін Акия жерлерін таласады.

In 1957, four years after Stalin's death in 1953, the Soviet of Ministers passed a decree allowing repressed nations to freely travel in the Soviet Union. Many exiled Chechens took this opportunity to return to their ancestral land. This caused talk of a restoration of Chechen autonomy in the Northern Caucasus, the first secretary of the Grozny Oblast CPSU committee, Alexander Yakovlev, supported this idea, but pushed for a temporary autonomy in Kazakhstan, citing the insufficient resources in the province to house the re patriated peoples (most of the former Chechen houses were settled by refugees from western USSR). Chechens and Ingush had already been returning to their homeland in the tens of thousands for a couple of years before the announcement; after Khruschev's denunciation of Stalin, the rate of return increased exponentially. By 1959, almost all Chechens and Ingush had returned. In 1957, the Chechen Ingush ASSR was officially restored by a decree directly from Moscow, but in previous 1936 borders. For example, South Ossetia kept the Prigorodny District, instead the republic was "compensated" with ethnic Russian territory on the left bank Terek, Naursky district and Shelkovsky Districts. Shelkovsky (Moxne in Chechen) in fact had a Chechen heritage before the invasion of the Cossacks, and Naursky (called Hovran in Chechen) also had Chechens in its Eastern regions before the Russian invasion, though the bulk of Naursky may have been instead Kabardins. Nonetheless, the Russian populace (especially the Cossacks) had come, over the years, to view the lands as being theirs, as they had not been dominantly Chechen (or anything besides Cossack) for well over a century at the time of the return of the Chechens. In the 20th century, several territories of Chechnya changed their owners several times. After the Russian Civil War, lands populated by Terek Cossacks and Russian colonists were granted to Chechens and Ingush as a reward for their support of the Bolsheviks against the White movement. However, these were not lands foreign to Chechens and Ingush. Namely, they were the Chechen lowlands and East Prigorodny (or "West Ingushetia", depending on point of view). The Chechen river lowlands were an integral and indeed, necessary from an economic perspective, part of the historical Chechen nation's land—to the point that even while Cossack settlers had forced the native inhabitants out, the clans retained nominal ownership per the Chechen clan system, which they regained de facto after the revolution. Likewise, with East Prigorodny, it had simply had been transferred to Ossete rule (during the Caucasian War as a reward for the Ossete's treachery of their neighbors) but was still populated mainly by Ingush, though in some areas the Ossetes had indeed forced the original population out or otherwise eradicated it. The return of these two regions angered the Ossetes and the Cossacks, despite the fact that their "ownership" of the regions was disputed not only by the clan land ownership system of the Vainakh populace, but also by the fact that they had only lived there for barely half a century, as opposed to the multiple millennia of Vainakh habitation of the two regions. Ossete presence in East Prigorodny dated back only to the 19th century, when Ossete expansion was encouraged (and aided) by the Russian state at the expense of the Ingush (see Ossetian Ingush conflict). Even the North Ossetian capital of Vladikavkaz (in Prigorodny) was actually built on the site of the Ingush town of Zaur. Likewise, as noted on this page, Vainakh presence in the Terek region is ancient in origin (despite a mass of conflicts with Turkic settlers originating with the Mongol Invasions In addition, the easternmost region of Chechenia, Akkia, the land of the Akki Chechens, was taken from Chechnya, and given to Dagestan. Just as had happened in East Prigorodny, the Chechens were sent to Siberia and Central Asia, and their homes were filled (literally) with Laks and Avars, with whom they still dispute the lands of Akkia.

Этникалық шиеленістер

Чечендер мен ингуштар өз Отанына қайтқанда, өз үйлерінде және жерлерінде басқа халықтардың тұрып жатқанын көрді. Оралғандар бұрынғы жерлеріне қоныстанған өзге ұлт өкілдеріне – осетиндерге, орыстарға, лактарға, кумыктарға және аварларға – түсініксіздікпен қарады. Пригородныйдағы осетиндер мен ингуштар арасындағы, ал Солтүстік Чеченстандағы орыс-казактар мен чечендер арасындағы қақтығыстар тұрақты түрде қайта жанданып, зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупін тудыратын (бірнеше рет осылай болды). Аққияда шешендер мен лактар, кумыктар және аварлар арасында тарихи байланыстар мен ортақ дін болғандықтан, бір жақты түсіністік болды, себебі шешендер дагестандықтардың өздерінің еркімен емес, күштеп қоныс аударғанын білді. Дегенмен, екі тараптың ортақ тіл табуға тырысқанына қарамастан, Аққиядағы дау әлі де шешілмеген. Көптеген оралған чечендер таулы аймақтарға емес, жазық далалық аймақтарға және тіпті Грозныйге қоныстанды. Бұл қадамның (сондай-ақ Шелковская мен Наурскийді Чечен-Ингушетия құрамына қосудың) мақсаты – чечендерді таулардан және «көне күресін» еске түсіретін нәрселерден алыстатып, күштеп ассимиляциялауға тырысу, сондай-ақ оларды, күдіксіз, орыстармен араластыру арқылы көтеріліс жасауға мүмкіндік бермеу болды. Ақырында, Чечен-Ингушетияны көпұлтты ету арқылы ұлттық ояну мен көтеріліс әлеуетін әлсірету әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ Вайнахтың жоғары туу көрсеткішінің арқасында. Алайда, бұл чечендер мен орыстар арасындағы этникалық шиеленісті күшейтті. Орыстар жер иелігі мәселелеріне (қоныстанған жерлерін «өздерінікі» деп қарады) және жұмыс орындары үшін бәсекелестікке ашуланып, 1958 жылдың өзінде наразылыққа шықты. 1958 жылғы Грозный төңкерісінде орыстар орталық үкімет ғимараттарын басып алып, Грозный облысын қалпына келтіруді немесе титулды емес автономия құруды, чечендер мен ингуштарды қайта жер аударуды, «орыс билігін» орнатуды, Вайнахты жаппай іздеуді және қарусыздауды талап етті, содан кейін совет құқық қорғау органдары наразылықты таратып жіберді. 1958 жылдың 27 тамызында Әскери авиация мектебінің генерал-майоры Степанов жергілікті совет үкіметіне чечендерді Сібір мен Орталық Азияға қайтару керек екенін, әйтпесе орыстар оларды «жыртылып-жаралап» тастайды деген үльтиматум берді. Әлеуметтанушы Георгий Дерлугянның сөзіне сүйенсек, Чечен-Ингуш Республикасының экономикасы француз отаршыларының Алжирді басқарған сияқты екі салаға бөлінген: орыс саласында жоғары жалақылы барлық жұмыс орындары болды, ал орыс емес халықтар жүйелі түрде барлық мемлекеттік лауазымдардан шеттетілді. Орыстар (сондай-ақ украиндер мен армяндар) білім беру, денсаулық сақтау, мұнай, машина жасау және әлеуметтік қызметтер саласында жұмыс істеді. Орыс емес халықтар (украиндер мен армяндарды қоспағанда) ауыл шаруашылығында, құрылыс саласында және көптеген жағымсыз жұмыстарда, сондай-ақ «көлеңкелі секторда» (яғни заңсыз, заңды сектордағы жаппай кемсітушілікке байланысты) жұмыс істеді. Бір жылдан кейін нақты чечен ұлттық қозғалыстары құрылды, оның ішінде Вайнах Демократиялық партиясы (ВДП, бірақ біріккен Вайнах мемлекетін құру мақсаты 1993 жылы Ингушетияның бөлінуіне байланысты тоқтатылды) және оның кәсіподағы 1989 жылы құрылған Барт (чечен тілінде «бірлік») деп аталды. Чечен тарихшыларының алғашқы мақсаты – Ресейдің жалған мифі бойынша, чечендер мен ингуштар Ресейге өз еркімен қосылған дегенді жоққа шығару болды. Идеологияның көп бөлігі Балтық елдерінен (әсіресе Эстониядан) тікелей келді, онда чечендер ұлттық жаңғыру қозғалыстарының табысын қызығушылықпен қадағалап, оған ризашылық білдірді. Чечен ұлтшыл қозғалыстары Завгаевке қарсы күреске кірісті; 1990 жылы өте ұлтшыл бұрынғы совет ұшқышы Джохар Дудаев Чечен халқының Бүкілұлттық конгресінің төрағасы болып сайланды, ол чечен оппозициясының өкіліне айналды. Мәскеуден де белгілі бір жасыл жарықтар келді. Олардың ең маңыздысы 1990 жылдың 26 сәуірінде Жоғарғы Кеңес Ресейдегі АССР-лерге «мемлекеттік биліктің толық құқығын» берді және оларды (кем дегенде формалды түрде) бөліну құқығы бар Одақ республикаларымен бірдей деңгейге қойды. 1990 жылдың тамызында РСФСР президенттігіне үміткер Борис Ельцин АССР-лерге Ресейден «көтере алатындарының бәрін алуды» айтты. 1990 жылдың 25 қарашасында бірінші Чечен Ұлттық конгресі «Нокши чо Чечен Республикасының» «заңды егемендігін» жариялады. Екі күннен кейін, 27 қарашада Жоғарғы Кеңес Чечен-Ингушетияның егемендігіне келісімін білдірді және оның Ресеймен тең құқықтарда келісімдер жүргізетінін, Чечен-Ингушетияны Грузия, Әзербайжан және Армения деңгейіне көтергенін хабарлады – яғни Одақ Республикасы деңгейіне. Осы кезде чечен коммунистері «кемінде толық егемендікті» қолдауды бастады, яғни Чечендіктерді қамтитын Чеченнің барлық маңызды партиялары – ВДП, «жасылдар», коммунистер, «Ислам жолы» партиясы және Әзербайжан үлгісіндегі Чечен-Ингушетияның Халық фронты (секуляристік) егемендікті, тіпті толық тәуелсіздікті қолдады. Шешуші қадам 1991 жылдың 22 тамызында, тамыз төңкерісінің басталғанынан үш күн кейін жасалды. Үкіметтік ғимараттар Завгаевтен басқа барлық чечен саясатын ұсынатын саяси топтармен басып алынды: «жасылдар», исламистер, ұлтшылдар, либералдар және тіпті кейбір коммунистер. Бір адам ғана қаза болды, ол үкіметтік шенеунік, терезеден секіріп түсіп, құлап немесе итерілген. Завгаев отставкаға мәжбүр болды.

When the Chechens and Ingush returned to their homeland, they found other peoples living, quite literally, in their houses and on their land. Unsurprisingly, the returnees viewed the other ethnicities—Ossetes, Russians, Laks, Kumyks, and Avars—that had been moved onto the lands that had been theirs before with hostility. In the case of the conflict between Ossetes and Ingush in Prigorodny, and between the Russians/Cossacks and Chechens in northern Chechnya, the conflicts simmered and threatened to boil over into violence many times (and actually did more than once). In the case of Akkia, there was more understanding between the Chechens on one side and the Laks, Kumyks and Avars on the other, not because of their historical contacts and shared religion, but rather because the Chechens knew that the Dagestanis had not moved onto their land by choice, but rather were forced to. However, the conflict over Akkia to this day is not resolved, despite efforts by both sides to find a middle ground. Many returning Chechens were settled in the lowland steppe regions, and in Grozny itself rather than the historical mountainous districts. The goal of this (and, indeed, adding Shelkovskaya and Naursky to Checheno Ingushetia) was to try to forcefully assimilate the Chechens by keeping them away from the mountains and reminders of "their ancient struggles", and to keep them mixed in with supposedly more loyal Russians so they could not rebel without a counter force present. Ultimately, the attempt to make Checheno Ingushetia more multi ethnic in order to weaken the potential for national awakening and uprising failed, however, due to the Vainakh's much higher birthrate. It did however succeed in deepening and renewing ethnic conflict between Chechens and Russians. The Russians, angered by issues over land ownership (they had come to view the lands they had settled as "theirs") and job competition, rioted as early as 1958. In the 1958 Grozny riots, the Russians seized the central government buildings and demanded either a restoring of Grozny Oblast, or a creation of a non titular autonomy, re deportation of the Chechens and Ingush, establishment of "Russian power", mass search and disarming of the Vainakh, before Soviet law enforcement dispersed the rioters. On August 27, 1958, Major General Stepanov of the Military Aviation School issued an ultimatum to the local Soviet government that the Chechens must be sent back to Siberia and Central Asia or otherwise his Russians would "tear (them) to pieces". According to sociologist Georgi Derluguian, the Checheno Ingush Republic's economy was divided into two spheres, much like French settler ruled Algeria: the Russian sphere had all the jobs with higher salaries, and non Russians were systematically kept out of all government positions. Russians (as well as Ukrainians and Armenians) worked in education, health, oil, machinery, and social services. Non Russians (excluding Ukrainians and Armenians) worked in agriculture, construction, and a long host of undesirable jobs, as well as in the so called "informal sector" (i. e., illegal, due to the mass discrimination in the legal sector). Explicitly Chechen national movements were established a year later, notably including the Vainakh Democratic Party (VDP, though its goal of a unified Vainakh state ended in 1993 with Ingushetia's secession), and its trade union, named (of all things) Bart (unity in Chechen), established in 1989. The first target for Chechen historians to handle was the Russian fabricated myth of Chechens and Ingush voluntarily joining Russia. Much of the ideology came directly from the Baltic (especially Estonia), where Chechens observed with increasing admiration the success of nationalist revival movements. The Chechen nationalist movements began to act against Zavgayev; in 1990, the highly nationalistic former Soviet aviator Dzhokhar Dudayev was elected head of the All National Congress of the Chechen People which became the mouthpiece of the Chechen opposition. There were also some signs from Moscow that the Chechens – as well as others – read as a green light. One of the most significant of these was on April 26, 1990, when the Supreme Soviet declared that the ASSRs within Russia get "the full plenitude of state power", and put them on the same levels as Union Republics, which had the (at least nominal) right to secession. In August 1990, while campaigning for presidency of the RSFSR, Boris Yeltsin famously told ASSRs to "take as much sovereignty as [they] could stomach" back from Russia. On November 25, 1990, the first Chechen National Congress declared the "rightful sovereignty" of the "Chechen Republic of Noxçi ço". Two days later, on November 27, the Supreme Soviet declared its agreement with this by declaring Checheno Ingushetia's sovereignty and adding that it would negotiate with Russia on equal footing, raising Chechnya to the level of Georgia, Azerbaijan and Armenia – that is, a Union Republic. At this point, the Chechen Communists had begun supporting "full sovereignty at a minimum", meaning utterly every major party in Chechnya that included Chechens – the VDP, the Greens, the Communists, the Islamic Path Party, and the secularist Popular Front of Checheno Ingushetia (modeled off that of Azerbaijan) – supported sovereignty, if not full independence. The decisive move came on August 22, 1991, three days after the beginning of the August Coup. Government buildings were stormed by political groups representing the broad swathe of Chechen politics with the sole exception of Zavgayev: the Greens, the Islamists, the Nationalists, the Liberals, and even some of the Communists. Only one person died, a government official who jumped, fell, or was pushed out of a window. Zavgayev was forced to resign.

Кеңес Одағының ыдырауы және одан кейінгі кезең

Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Чечнядағы жағдай белгісіз болды. Осы кезеңнің хронологиясы төменде келтірілген: 1991 жылдың 2 қыркүйегінде Ресей Кавказ мұсылмандық кеңесін тағайындады, ол атқару комитетінің заңды емес екенін және комитеттің әрекеттері сөзсіз қан төгіске алып келеді деп мәлімдеді. 1991 жылдың 6 қыркүйегінде Жоғарғы Кеңес ғимаратын Жохар Дудаевтың күзетшілері басып алып, марионетка Завгаевты қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. 1991 жылдың 15 қыркүйегінде Чечен-Ингуш Республикасының Жоғарғы Кеңесінің соңғы отырысы өтті, ол Дудаевтың күзетшілерінің өтініші бойынша өзін тарату туралы шешім қабылдады. 1991 жылдың 1 қазанында бірқатар бұрынғы депутаттар республиканы Чечен Республикасы мен Ингуш Республикасына бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл қадамды Ингуш сайлаушыларының көпшілігі (90%) қолдады, ал Дудаев Чечен-Ингушетияны бейбіт түрде Чечня мен Ингушетияға бөлуге келісті. 1991 жылдың 27 қазанында тәуелсіздік туралы референдум өтті, онда халықтың көп бөлігі (72%) дауыс берді және көпшілік мақұлдады (сайлаушылардың 90% астамы, яғни халықтың кем дегенде 64% тәуелсіздікті қолдады). Хасбулатов сайлау нәтижелеріне қарсы шығып, сайлау демократиялық емес деп мәлімдеді (оларды өзі ұйымдастырғанына қарамастан). 1991 жылдың 1 қарашасында Дудаев Чечен тәуелсіздігі туралы жарлық шығарды (Указ об "Об объявлении суверенитета Чеченской Республики с 1 ноября 1991 г."). Халықаралық Адам Құқықтары Жөніндегі Комитет ешқандай бұзушылық туралы хабарламады, бірақ Данлоп сайлауда кейбір кемшіліктер болған болуы мүмкін екенін айтты, сонымен қатар бақылаушы, антрополог Арутюновтың (сол кезде Чечня халқының шамамен 60-70% тәуелсіздікті қолдаған) пікірін келтірді, оған қарамастан, оны "чечен халқының еркінің білдірілуі ретінде қарастыруға болады". 1991 жылдың 2 қарашасында РСФСР Халық Депутаттарының 5-ші съезі (сол кездегі Ресей парламенті) өтті. Чечен Жоғарғы Кеңесі мен Президентінің заңды емес екендігін жариялайтын қаулы қабылданды. 1991 жылдан 1994 жылға дейін ондаған мың адам, негізінен орыстар, украиндер және армяндар этникалық азаматтық емес топтарға қатысты зорлық-зомбылық және кемсітушілік туралы қорқыныш пен кейбір жағдайларда хабарларға байланысты республиканы тастап кетті (жағдай олардың Чечен кландық жүйесіне кіріспеуімен күрделенді, ол оның мүшелерін қылмыстан белгілі бір деңгейде қорғайды). "Ичкерия Чечен Республикасының" 1991-94 жылдардағы тәуелсіздік жылдары Ресеймен шиеленістің күшеюімен, экономиканың төмендеуімен (орыс экономикалық блокадасының және Дудаевтың өзінің экономикалық министрі де сипаттаған нашар экономикалық саясатының салдарынан) және күрделенген және бөлінген ішкі саяси жағдаймен ерекшеленді, оппозицияның бір бөлігі Ресеймен қаруландырылды (төменде қараңыз), ал Грозныйдегі үкімет көбірек радикалды шараларға жүгінуге мәжбүр болды. 1991-1993 жылдары этникалық шиеленістің қаупінен және мүмкін нақты көрінісінен қорқып, 90 000 адам (негізінен орыстар мен украиндер) Чечнядан қашып кетті (жағдай олардың Чечен кландық жүйесіне кірмеуімен күрделенді, ол оның мүшелерін қылмыстан қорғайды). Алайда, бұл оппозиция Чечняның Ресейден тәуелсіздігіне қарсы емес, ол жай ғана Дудаевқа қарсы болды. 1995 жылы (соғыс кезінде) тәуелсіздік дәуірінің маңызды оппозициялық тұлғаларының бірі Халид Делмаев Чечен мемлекетін кейінге қалдыруға болады деп сенетінін, бірақ одан қашу мүмкін емес екенін мәлімдеді. Ресейдің федералды үкіметі Чечен тәуелсіздігін мойындаудан бас тартты және Чечен Республикасының аумағын толық бақылауға алуға бірнеше рет тырысты. Ресей Дудаев үкіметіне қарсы чечендік оппозицияны белсенді түрде қаржыландырды, бірақ оппозицияның өкілдері Чечня Ресейден бөлінуі керек пе деген мәселе талқыланбағанын мәлімдеді; 1992 жылы "Московские новости" газетінің бақылаушысы хабарлағандай, бір ғана нұсқа болды: бөліну. 1994 жылы Дудаевты құлатуға бағытталған сәтсіз төңкерісті федералды үкімет қолдады. Ресейдің қаруланған чечендік оппозициялық күштерінің көмегімен Дудаевты құлатуға жасалған жасырын әрекеттер қалаға бірнеше рет сәтсіз шабуылдарға әкелді. Бастапқыда Мәскеу Умар Автурхановтың саяси оппозициясын "бейбіт" жолмен қолдады (яғни оларды қаруландырмай және төңкеріс жасауға талпындырмай). Алайда, 1994 жылы Ресей оппозицияны қаруландырып, көмек көрсетуді бастағанда жағдай өзгерді. 1994 жылдың тамызында Автурханов Грозныйға шабуыл жасады, бірақ чечен азаматтары, содан кейін Грозный үкімет әскерлері шабуылды тойтарды, ал ресейлік тікұшақтар оның кері шегінуін қамтамасыз етті. 28 қыркүйекте осы тікұшақтардың бірі атып түсірілді, ал оның орыс ұшқышы Чечен үкіметінің тұтқынына алынды. Соңғысы 1994 жылдың 26 қарашасында болды, нәтижесінде ФСК (бұрынғы КГБ, жақын арада ФСБ болады) жасырын түрде жалдаған 21 ресейлік әскер танк экипажының мүшесі тұтқынға алынды; олардың тұтқындалуы Борис Ельциннің ашық араласу шешіміне себеп болды. Осы уақытта Грозный әуежайы және басқа да нысандар белгісіз ресейлік ұшақтармен бомбаланды. Содан кейін Ресей Мәскеудегі федералды үкіметтің бақылауын қайта орнату үшін Чечняға басып кіруге шешім қабылдады.

After the demise of the Soviet Union, the situation in Chechnya became unclear. Below is the chronology of that time:
On September 2, 1991, the Russian installed Islamic board of the Caucasus, claiming that the executive committee was not legitimate and that actions of the committee would inevitably lead to bloodshed. On September 6, 1991, the building of the Supreme Soviet was occupied by Dzhokhar Dudayev's guards, who removed the puppet Zavgayev. On September 15, 1991, a last session of the Supreme Soviet of the Chechen Ingush Republic took place, and it decided to dissolve itself (under the request of Dudayev's guards). On October 1, 1991, some of the ex deputies decided to divide the republic into the Chechen Republic and the Ingush Republic. This move was eventually supported by a majority (90%) of Ingush voters, and Dudayev opted to allow the peaceful division of Checheno Ingushetia into Chechnya and Ingushetia. On October 27, 1991, a referendum on independence was held, with a large majority (72%) of the populace voting and a majority approval (over 90% of voters, meaning at least about 64% of the populace approved independence). Khasbulatov contested the results, claiming that the elections were un democratic (despite the fact that he organized them, apparently). On November 1, 1991, Dudayev issued a decree of Chechen independence (Указ об "Об объявлении суверенитета Чеченской Республики с 1 ноября 1991 г.") The International Committee on Human Rights did not report any violations, though Dunlop stated that though there probably were some flaws in the election, he cites the observer, anthropologist Arutyunov (who stated that roughly 60 70% of the population of Chechnya supported independence at the time) it could nonetheless "be regarded as an expression of Chechen popular will." On November 2, 1991, the 5th Assembly of People's Deputies of RSFSR (the Russian parliament of that time) took place. A resolution was issued stating that the Chechen Supreme Soviet and President were not legitimate. From 1991 to 1994 tens of thousands of people of non Chechen ethnicity left the republic amidst fears and in some cases reports of violence and discrimination against the non Chechen population, made up of mostly Russians, Ukrainians and Armenians (the situation was exacerbated by their lack of incorporation into the Chechen clan system, which protects its members to a degree from crime, as well). The independence years of 1991–94 for the "Chechen Republic of Ichkeria" were marked by growing tension with Russia, a declining economy (due both to a Russian economic blockade and due to Dudayev's poor economic policies described as such even by his own economic minister), and an increasingly unstable and divided internal political scene, with parts of the opposition being armed by Russia (see below) while the government in Grozny resorting to more and more drastic measures. 90,000 people (mainly Russians and Ukrainians) fled Chechnya during 1991–93 due to fears of, and possibly actual manifestation of ethnic tension (the situation was exacerbated by their lack of incorporation into the Chechen clan system, which protects its members to a degree from crime, as well).). However, this opposition did not oppose Chechnya's independence from Russia; it simply opposed Dudayev. In 1995 (during the war), one of the major opposition figures of the independence era, Khalid Delmayev, stated that he believed that Chechen statehood could be postponed, but could not be avoided. The Russian federal government refused to recognize Chechen independence and made several attempts to take full control of the territory of the Chechen Republic. Russia actively funded the Chechen opposition to Dudayev's government, but nonetheless, even members the opposition stated that there was no debate on whether Chechnya should be separate from Russia; there was one option: secession, as reported in 1992 by an observer for Moscow News. The federal government supported a failed coup designed to overthrow Dudayev in 1994. The covert Russian attempts of overthrowing Dudayev by a means of an armed Chechen opposition forces resulted in repeated failed assaults on the city. Originally, Moscow had been backing the political opposition of Umar Avturkhanov "peacefully" (i. e. not arming them and encouraging them to wage an attempted coup). However, this changed in 1994 when Russia started arming and assisting the opposition. In August 1994 Avturkhanov attacked Grozny, but was repelled first by Chechen citizens who were then joined by Grozny government troops and Russian helicopters covered his retreat. On September 28, one of these helicopters was indeed shot down and its Russian pilot was held as a prisoner of war by the Chechen government. The last one on 26 November 1994 ended with capture of 21 Russian Army tank crew members, secretly hired as mercenaries by the FSK (former KGB, soon renamed FSB); their capture was sometimes cited as one of the reasons of Boris Yeltsin's decision to launch the open intervention. In the meantime, Grozny airport and other targets were bombed by unmarked Russian aircraft. Russia then decided to invade Chechnya to reestablish control by the federal government in Moscow.

Бірінші Чечен соғысы (1994-1996)

1994 жылғы қарашада Ресей федералды әскерлері Грозныйды басып алды. Әскерлер бастапқы жетістіктерге қол жеткізгенімен, федералды әскерилер Чечня науқаны барысында бірқатар маңызды стратегиялық қателіктер жасады және олардың тиімсіздігі кеңінен мойындалды. Аслан Масхадовтың жетекшілігімен сепаратистер орманды және таулы жерлерде сәтті партизандық операциялар жүргізді. 1995 жылғы наурыз айында Аслан Масхадов чечен қарсыласының басшысы болды. Ресей алғаш рет 1995 жылдың басында Хажиевті билеуші, ал Автурхановты орынбасары етіп үкімет тағайындады. Гантёмиров та Грозный қаласының әкімі лауазымына қайта орналастырылды. Алайда, сол жылдың күзінде Хажиевтің орнына 1990-1991 жылдардағы Дудаев бастаған төңкерістен кейін қашқан республиканың бұрынғы басшысы Доку Завгаев тағайындалды. Ол чечендердің арасында ғана емес, тіпті орыс диаспорасының арасында да аса танымал болған жоқ, себебі ол Ханкала әуе базасынан сирек шығатындықтан, оны «Доку Аэропортович» деп атады. Ресей үкіметінің есеп комитетінің мәліметтеріне сәйкес, соғыс пен қан төгістен кедейленген республикаға тек алғашқы екі айда 12,3 триллион рубль бөлінді. Бастапқыда ресейліктердің басымдығы болғанымен, шешендердің қарсылығына қарамастан, соғыстың ортасында сепаратистік чечен үкіметі көмек сұрап мәлімдеме жасады. Оларға ислам әлемінен (көптеген арабтар келіп тұрды) және бұрынғы кеңестік мемлекеттер мен олардың серіктерінен, Балтық халықтары, эстондықтар, румындар, әзербайжандар, дағыстандықтар, черкестер, абхаздар, грузиндер, поляктар, украиндер, белорустар, венгрлер және тіпті бірнеше ресейліктер чечен үкіметі жариялаған «бостандық жолында» көмектесу үшін келді. Диаспорадағы чечендер де Бірінші Таулы Қарабах соғысымен қатар, өздерінің «daymokhk» (отан) көмекке оралды. Жаңа әскерлермен бірге жаңа қару-жарақ та келді, осыдан бастап жағдай өзгерді, орыс армиясы наразылыққа толы және моральдық жағдайы нашарлап, антиресейлік тарап күшейіп, сенімділік артты (қараңыз: Бірінші чечен соғысы, осы құбылыс туралы). 1995 жылғы маусымда чечен партизандары Ресейдің оңтүстігіндегі Будённовск қаласындағы (Ставрополь өлкесінде) аурухананы басып алып, 1000-нан астам адамды кепілге алды. Федералдық күштер ауруханаға екі рет шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәтсіз болды; партизандар кепілдерін босатып, кетуге рұқсат алды. Бұл оқиға, соғыс қылмыстары мен жаппай қирату туралы теледидарлық хабарлар және федералдық армияның кеңінен деморализациялануы федералдық әскердің кері шегінуіне және 1996 жылғы 21 наурызда келіссөздердің басталуына әкелді. 1996 жылғы 21 сәуірде сепаратистік президент Дудаев ресейлік ракеталық шабуылдан қаза тауып, вице-президент Зелимхан Яндарбиев президент болды. Чечен тәуелсіздігі туралы келіссөздер бірнеше рет кешіктіріліп, 1996 жылғы тамызда соғыстың аяқталуына және федералдық әскердің шығарылуына әкелді. Бірінші чечен соғысының соңғы кезеңдерінде Вайнах еместердің үлкен көшіп кетуі болды. Бастапқыда 200 000 адамнан тұратын орыс азшылығының жағдайында бұл Вайнах халқының арасындағы ұлтаралық антагонизмнің күшеюіне байланысты деп есептеледі, ол Дудаевтың билігі кезінде басылған (ол чечен ұлтшылдығы мен сецессияны қолдағанына қарамастан, орыс тілінде еркін сөйлейтін және, ең бастысы, орыс әйеліне үйленген), және кейбір жағдайларда Ресейді қолдаған.

Russian federal forces overran Grozny in November 1994. Although the forces achieved some initial successes, the federal military made a number of critical strategic blunders during the Chechnya campaign and was widely perceived as incompetent. Led by Aslan Maskhadov, separatists conducted successful guerrilla operations from the forested and mountainous terrain. By March 1995, Aslan Maskhadov became leader of the Chechen resistance. Russia first appointed in early 1995 a government with Khadzhiyev as ruler and Avturkhanov as deputy. Gantemirov was also restored to his position as mayor of Grozny. However, later in the fall of that year, Khadzhiyev was replaced with Doku Zavgayev, the former head of the republic who had fled after the Dudayev led revolution in 1990–1991. He was extremely unpopular not only among the Chechens, but also among even the Russian diaspora, who nicknamed him "Doku Aeroportovich" because he rarely ever left the Russian run airbase in Khankala. By statistics given by the Russian government itself's Audit Committee, he was allocated 12.3 trillion rubles in the first two months alone in a republic now impoverished by war and bloodshed. Although at first, the Russians had the upper hand despite determined homegrown Chechen civilian resistance, halfway through the war, the separatist Chechen government released a statement calling for help. They received it both from the Islamic world (with numbers of Arabs streaming in), but more prominently from former Soviet states and satellites, with Baltic peoples, Estonians, Romanians, Azeris, Dagestanis, Circassians, Abkhaz, Georgians, Poles, Ukrainians, Belarusians, Hungarians, and even a few Russians streaming in to aid the so called "cause of freedom" that the Chechen government professed. Diaspora Chechens also returned, as parallel to the First Nagorno Karabakh War, to aid their "daymokhk" (fatherland). With the new troops also came new weaponry, and from this point forward, the tables were turned, with the Russian army becoming more and more mutinous and lacking of morale, while the anti Russian side was growing stronger and more confident (see also: First Chechen War, on this phenomenon). In June 1995, Chechen guerrillas occupied a hospital in the southern Russian town of Budyonnovsk (in Stavropol Krai), taking over 1,000 hostages. Federal forces attempted to storm the hospital twice and failed; the guerrillas were allowed to leave after freeing their hostages. This incident, televised accounts of war crimes and mass destruction, and the resulting widespread demoralization of the federal army, led to a federal withdrawal and the beginning of negotiations on March 21, 1996. Separatist President Dudayev was killed in a Russian rocket attack on April 21, 1996, and the Vice president Zelimkhan Yandarbiyev became president. Negotiations on Chechen independence were repeatedly finally tabled in August 1996, leading to the end of the war and withdrawal of federal forces. In the later stages of the First Chechen War, a large exodus of non Vainakhs occurred. In the case of the originally 200,000 strong Russian minority, this is usually cited as a result of growing anti ethnic Russian sentiment among the Vainakh populace, which had been suppressed during the rule of Dudayev (who, despite appealing to Chechen nationalism and secession, was a native speaker of Russian, and most importantly was married to a Russian), who in some cases supported Russia.

Соғыс аралығы: 19961999

1997 жылы Аслан Масхадов сайлауда жеңіске жетіп, Чечен қоғамындағы түрлі топтарды біріктіретін, бірақ Чечняны тәуелсіз және зайырлы мемлекет ретінде орнатып, Батыспен жақындасып, Таяу Шығыстан алыстатылатын, сондай-ақ Ичкерияны Ресеймен қарулы қақтығысқа түсірмейтін орташа саясатты ұстанды. Яндарбиевтің бағдарламасы – ислам мемлекетін құру, шариғат заңдарын енгізу және исламдық сыртқы саясатты жүргізу болды. Басаев болса, шетелдік қолдау мен мойындауға емес, Ичкерияның әскери күшін қайта құруға көбірек мән беруді қалады. Басаев Яндарбиевтің радикалды исламдық топтарға қатысты саясатын сынағанмен, Ичкерияның Ресей үшін оңай жеңіліп қоймайтынын еске салу үшін Чечня шекарасынан тыс Ресей аумағына шабуыл жасау қажет екенін айтты. 1997 жылғы сайлау нәтижесінде Масхадовтың батысқа көмек іздеу саясаты ең танымал болды, бірақ ол соғыс батыры ретіндегі беделінің арқасында көп қолдауға ие болды. Сайлауға қатысқандардың саны 79,4% құрады, оның 59,3% Масхадовты, 23,5% Басаевты, ал 10,1% Яндарбиевті қолдады. Ресей республиканы қалпына келтіруге қаржы жұмсады, сондай-ақ мектептер мен ауруханаларға зейнетақы мен қаражат бөлді. Бірақ, ақшаның көп бөлігі жетпеді, оның жоғалуы Ресей немесе Чечен шенеуніктерінің/соғыс басшыларының жемқорлығына байланысты болды. Екі ресейлік бригада Чечняда қалды. Аслан Масхадов билікті өз қолына шоғырландырып, мемлекеттік басқаруды нығайтуға тырысты, бірақ тиімді мемлекет құруда және экономиканы дамытуда қиындықтарға тап болды. Ол Чечняның мұнай өнеркәсібіне және Грозныйді қайта құруға шетелдік инвестицияларды тартуға ұмтылды. Соғыстың салдарынан және экономикалық мүмкіндіктердің болмауынан көптеген қарулы бұрынғы партизандар зорлық-зомбылықтан басқа кәсіп таба алмады. Чечендер мен сырттан келгендерді ұрлау, қарақорлық және өлтіру, әсіресе 1998 жылы британдық Granger Telecom компаниясының төрт қызметкерін өлтіру, сыртқы инвестициялар мүмкіндігін төмендетті және Масхадовтың тәуелсіздікті тануға жасаған әрекеттеріне кедергі келтірді. Чечняда ұрлау жиі болды, хаостық жаңа мемлекеттің үш жылдық тәуелсіздігі кезеңінде 200 миллион доллардан астам ақша жиналды, бірақ құрбандар көбінесе өлтірілмеді. 1998 жылы 176 адам ұрланып, олардың 90-ы сол жылы босатылды. Қылмыскерлерге ашық түрде өлім жазасы берілді. Ұлттық келісімге қол жеткізу үшін исламист жақтастарының қысымына көніп, Масхадов 1998 жылы Ичкерия Ислам Республикасының құрылуына рұқсат берді және шариғат заң жүйесі енгізілді. Президент Масхадов тұтқынға алушыларға қарсы кең ауқымды науқан бастады, 25 қазан күні Чечняның адам ұрлауға қарсы күрес жетекшісі Шадид Баргишев қашықтан басқарылатын автокөлік бомбасынан қаза тапты. Баргишевтің әріптестері шабуылға қорқымайтындарын және шабуылды жалғастыратындарын мәлімдеді. Адам ұрлауға қарсы күрес жөніндегі басқа шенеуніктер шабуылды Баргишевтің соңғы кезде бірнеше тұтқынды, оның ішінде 24 ресейлік солдатты және ағылшын жұпты босатуға қол жеткізгенімен байланыстырды. Масхадов Чечнядағы ұрлаулардың көбеюін белгісіз "сыртқы күштерге" және олардың чечен қолбасшыларына, әсіресе екінші соғыста Мәскеу жақтасына өткендерге жабалап тастады. Ұрланғандардың көпшілігі (көпшілігі чечен емес) чечен отбасыларына құлдыққа сатылды. Олар ашық түрде құл деп аталып, аштыққа, ұруға және мүгедектікке ұшырады. Тәуелсіздік жылдары саяси зорлық-зомбылық та болды. 10 желтоқсанда Чечняның бас прокуроры Мансур Тагиров Грозныйға қайтып бара жатқанда жоғалып кетті. 21 маусымда Чечен қауіпсіздік қызметінің басшысы мен партизан командирі арасындағы дау кезінде олар бір-бірін атып өлтірді. Чечнядағы ішкі зорлық-зомбылық 16 шілдеде Масхадовтың Ұлттық гвардиясының (екінші соғыста Мәскеу жақтасына өткен Сүлім Ямадаев басқаратын) және Гудермес қаласындағы жауынгерлер арасындағы қақтығыстағы шыңына жетті, нәтижесінде 50-ден астам адам қаза тапты және Чечняда төтенше жағдай жарияланды. Масхадов Каспий теңізінен Чечня арқылы өтетін мұнай құбырының қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмады, ал мұнайды заңсыз пайдалану және саботаж әрекеттері оның режимін маңызды кірістерден айырды және Мәскеуді ашуландырды. 1998 және 1999 жылдары Масхадов Ресейдің арнайы қызметтерінен жасалған бірнеше қастандықтан аман қалды.

In 1997, Aslan Maskhadov comfortably won the election, campaigning as a moderate who would unite the various factions within Chechen society, but establish Chechnya as an independent and secular state, aligning itself with the West more than with the Middle East, as well as keeping Ichkeria safe from another armed conflict with Russia by maintaining relatively positive relations. Yandarbiyev's platform was an explicitly Islamic state with some implementation of sharia law, and a largely Islamophilic foreign policy. Basayev, finally, insisted on focusing less on gaining foreign support and recognition and more on rebuilding Ichkeria's own military. Basayev, despite criticizing Yandarbiyev's policy towards radical Islamic groups, stated that attacks on Russian territory outside Chechnya should be executed if it is necessary to remind Russia that Ichkeria was not a pushover. At the point of 1997, as evidenced from the election, Maskhadov's policy of relative moderation and looking West for help was most popular, though he gained considerable following because of his status as a war hero. The results of the election were a 79.4% turnout, with 59.3% voting for Maskhadov, 23.5% voting for Basayev and 10.1% voting for Yandarbiyev. Russia continued to send money for the rehabilitation of the republic; it also provided pensions and funds for schools and hospitals. However, much of this did not arrive, its disappearance being attributed to embezzlement by either Russian or Chechen officials/warlords The economy was destroyed. Two Russian brigades were stationed in Chechnya and did not leave. Aslan Maskhadov tried to concentrate power in his hands to establish authority, but had trouble creating an effective state or a functioning economy. He attempted to attract foreign investment in Chechnya's oil industry and reconstruction of Grozny. The war ravages and lack of economic opportunities left numbers of armed former guerrillas with no occupation but further violence. Kidnappings, robberies, and killings of fellow Chechens and outsiders, most notably the killings of four employees of British Granger Telecom in 1998, weakened the possibilities of outside investment and Maskhadov's efforts to gain international recognition of its independence effort. Kidnappings became common in Chechnya, procuring over $200 million during the three year independence of the chaotic fledgling state, but victims were rarely killed. In 1998, 176 people had been kidnapped, and 90 of them had been released during the same year according to official accounts. There were several public executions of criminals. Caving to intense pressure from his Islamist foes in his desire to find a national consensus, Maskhadov allowed the proclamation of the Islamic Republic of Ichkeria in 1998 and the Sharia system of justice was introduced. President Maskhadov started a major campaign against hostage takers, and on October 25, 1998, Shadid Bargishev, Chechnya's top anti kidnapping official, was killed in a remote controlled car bombing. Bargishev's colleagues then insisted they would not be intimidated by the attack and would go ahead with their offensive. Other anti kidnapping officials blamed the attack on Bargishev's recent success in securing the release of several hostages, including 24 Russian soldiers and an English couple. Maskhadov blamed the rash of abductions in Chechnya on unidentified "outside forces" and their Chechen henchmen, allegedly those who joined Pro Moscow forces during the second war. Some of the kidnapped (most of whom were non Chechens) were sold into indentured servitude to Chechen families. They were openly called slaves and had to endure starvation, beating, and often maiming. The years of independence had some political violence as well. On December 10, Mansur Tagirov, Chechnya's top prosecutor, disappeared while returning to Grozny. On June 21, the Chechen security chief and a guerrilla commander fatally shot each other in an argument. The internal violence in Chechnya peaked on July 16, 1998, when fighting broke out between Maskhadov's National Guard force led by Sulim Yamadayev (who joined pro Moscow forces in the second war) and militants in the town of Gudermes; over 50 people were reported killed and the state of emergency was declared in Chechnya. Maskhadov proved unable to guarantee the security of the oil pipeline running across Chechnya from the Caspian Sea, and illegal oil tapping and acts of sabotage deprived his regime of crucial revenues and agitated Moscow. In 1998 and 1999 Maskhadov survived several assassination attempts, blamed on the Russian intelligence services.

Екінші чечен соғысы және оның салдары

1999 жылдың тамызында Чечен және араб қолбасшылары Дагестанға ірі топты әкелді. Шамил Басаев пен Әмір Хаттаб басқарған көтерілісшілер бір апта бойы Дагестанда ресейлік күштермен шайқасып, содан кейін Чечняға кері шегінді. 1999 жылдың 9 қыркүйегінде Мәскеудегі тұрғын үй кешенін бомбалауда және Ресейдегі бірнеше жарылыста Чечендер кінәлі деп айыпталды. Ресейдің жаңа премьер-министрі Владимир Путин бұл оқиғаларды Чечен тарапының Хасав-Юрт келісімін бұзуы ретінде қарастырды. Осылайша, 1999 жылдың 1 қазанында ресейлік әскерлер Чечняға енді. Дегенмен, сол кездегі ішкі істер министрі Сергей Степашинның сөзіне қарағанда, бұл оқиғалар болмаған жағдайда да Чечняға басып кіру жоспарланған: Чечняға басып кіру туралы шешім 1999 жылдың наурыз айында қабылданды. Біз 1999 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Терек өзенінің солтүстік жағына өтуге дайындалып жаттық. Бұл [соғыс] Мәскеудегі бомбалауларға қарамастан болар еді, Путин жаңа ештеңе таппады. Оны осы туралы сұраңыз. Ол сол кезде ФСБ директоры болған және барлық ақпаратқа ие болған. Алғашқы соғысқа қарағанда жақсы даярланғандықтан, желтоқсан айына дейін солтүстік далалық аймақтардың барлығы басып алынды, ал Грозный қоршауға алынып, 2000 жылдың ақпан айының басында капитуляциялады. Көктемнің соңына қарай жазықтардың барлығы және таулы аймақтың көп бөлігі федералды күштердің бақылауына қайта келді. Бірнеше жылдық әскери басқарудан кейін 2002 жылы Ахмад Кадыров басқаратын, Ресейге одақтас жергілікті үкімет құрылды. 2003 жылы конституция бойынша референдум және президент сайлауы өтті. Алайда, бұл кеңінен сынға ұшырады, ал кейбір жағдайларда тіркелген дауыс саны сол жерде тұратын халықтың санынан әлдеқайда көп болды, сонымен қатар «сайлаушылардың» көп бөлігі ресейлік әскерлер мен қаза тапқан чечендерден құралды (нәтижелерге сәйкес, олар ресейліктерге «адал» болған). Чечен сепаратистері бастапқыда қарсылық көрсетті, және бірнеше маңызды шайқастар олардың жеңісімен аяқталды, мысалы 776 төбе шайқасы және Жани Ведено тұтқыны. Дегенмен, Ресейге одақтас чечендік жасақ құрудағы табыс және ресейлік арнайы күштердің іс-қимылдары 2002 жылы Путиннің соғыс ресми түрде аяқталғанын жариялауына себеп болды. Алайда, көтеріліс жалғасты, және көршілес аймақтарға таралып, Нальчик шайқасы және Беслан мектебін қоршау сияқты ірі қақтығыстарға әкелді. Бесланнан кейін Чечнядан тыс жерлерде чечендердің ірі шабуылдары 4-5 жыл бойы тоқтады. Кейбір пікірлерге қарағанда, бұл Бесландағы балалардың қазасына байланысты чечен көтерілісшілерінің ұялуы мен өкінішіне байланысты болды. 11 қыркүйекте АҚШ-қа жасалған шабуылдар чечендер үшін апатқа ұшырады, өйткені Батыс елдерінің көп бөлігі пассивті симпатиядан жаушылдыққа ауысты, өйткені Ресей чечен сепаратизмін исламизммен байланыстыра алды. Амджад Жаймуханың айтуынша, 2001 жылдың 11 қыркүйегінде әл-Қаиданың АҚШ-қа жасаған шабуылдары чечендерге үлкен соққы берді және олар Батыста болған аздаған жанашырлықтан айырылды. Ресей өз карталарын дұрыс ойнады және чечендердің тәуелсіздік үшін күресін мұсылман экстремизімімен байланыстырды. Бесланға шабуыл шын мәнінде чечендерге қарағанда ингуштарға көбірек қатысты, бірақ екеуі үшін де маңызды символдық мәні болды. Осетиялықтар мен ингуштар Пригородный ауданының иелігі үшін таласқан, 1944 жылғы геноцид кезінде және 1992-1993 жылдары осетиялықтардың (осетиялықтар Ресей әскерінен көмек алып) ингуштарды этникалық тазалауына дейін бұл талас күшейді. Рейд кезінде Ингушетия мен Чечнядағы шатырлы лагерьлерде 40 000-нан астам ингуш босқын болды. Беслан мектебінің өзі 1992 жылы ингуштарға қарсы қолданылған, спорт залы ингуштарды ұстап алу және/немесе қырғынға ұшырату үшін қамау ретінде пайдаланылған. Чечендер үшін бұл олардың үйлері мен отбасыларының қирауына кек алу еді: Беслан Чеченстанға зымырандар атқан жер болды. Кеңес берушілерді ұстауға қатысқан адамдардың көпшілігі ресейліктердің зорлық-зомбылығының тікелей құрбандары болды, соның ішінде бала кезінде зәбір көргендер де бар, және Хаула Назировтың жағдайында, олардың балалары ресейлік әскерлер мектепке шабуыл жасаған кезде өлтірілді. Алайда, көптеген балалардың қаза тапқаны туралы хабар тараған кезде чечендер ұялғандықтан, чечендер мәселесі бойынша бір өкіл «Бізге одан да үлкен соққы беруге болмайды. Әлемдегі адамдар чечендерді монстрлар деп ойлайды, егер олар балаларға шабуыл жасаса» деді. 1994 жылдан бері Чечен соғыстарының басталғаннан бері жүздеген денелерді қамтитын ондаған жаппай қабірлер табылды. 2008 жылдың маусым айына қарай Чечняда 57 тіркелген жаппай қабір орны болды. 2008 жылы Грозныйдегі ең ірі жаппай қабір табылды, онда 1995 жылғы Бірінші Чечен соғысының 800-ге жуық денесі болды. Ресейдің чечендік жаппай қабірлерге қатысты жалпы саясаты оларды эксгумацияламау болып табылады. Екі соғыс миллиондаған адамды кедейлікте қалдырды, жарты миллионға дейін босқынды тудырды және инфрақұрылымның көп бөлігі қирады. Кадыров содан бері Солтүстік Чечня мен Грозный қайта құрылғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер көптеген басқа көздермен (мысалы, Тони Вуд) жоққа шығарылды, олар кірістің көп бөлігі Кадыровтың кланы үшін жеке үйі мен оның қымбат мерекелік тойына жұмсалғанын атап өтті. CNN сұхбат беру кезінде Кадыров чечен халқын үй жануарының баласына теңеп, «[олар] бағынуға үйренеді немесе мені өлтіреді» деді.

In August 1999, renegade Chechen and Arab commanders led a large group of militants into Dagestan. Headed by Shamil Basayev and Amir Khattab (who were opposed vehemently by the government in Grozny, from which they had broken off allegiance), the insurgents fought Russian forces in Dagestan for a week before being driven back into Chechnya proper. On September 9, 1999, Chechens were blamed for the bombing of an apartment complex in Moscow and several other explosions in Russia. These events were viewed by Russia's new prime minister Vladimir Putin as a violation of the Khasav Yurt Accord by the Chechen side. Thus, on October 1, 1999, Russian troops entered Chechnya. However, according to then interior minister Sergei Stepashin, the invasion of Chechnya would have occurred even if these events had not occurred:

The decision to invade Chechnya was made in March 1999 I was prepared for an active intervention. We were planning to be on the north side of the Terek River by August–September [of 1999]. This [the war] would happen regardless of the bombings in Moscow Putin did not discover anything new. You can ask him about this. He was the director of FSB at this time and had all information. Much better trained and prepared than in the first war, by December all of the northern steppe regions were conquered, and Grozny was encircled, which finally surrendered in early February 2000. By late spring, all of the lowland, and most of the mountainous territory was successfully re claimed by the federal forces. After several years of military administration, in 2002, a local government was formed by Russian allied Chechens headed by Akhmad Kadyrov. In 2003, referendum on constitution and presidential election were held. However, it was widely criticized, and in some cases, the vote recorded was not only vastly more than the actual population living there, but the majority of "voters" were Russian soldiers and dead Chechens (who of course were "loyal" pro Russians, according to the results). The Chechen separatists initially resisted fiercely, and several high profile battles resulted in their victories such as the Battle of Hill 776 and Zhani Vedeno ambush. Nonetheless, the success in establishing a Russian allied Chechen militia and the actions of Russian Special Forces meant that in 2002 Putin announced that the war was officially over. However, the Insurgency continued, and has spread to neighbouring regions with high profile clashes such as the Battle of Nalchik and the Beslan School siege. After Beslan, there was a 4 5 year drought of major attacks by Chechens outside of Chechnya. According to some, this was due to an element of embarrassment and guilt on the part of the Chechen rebels over the deaths of children in Beslan. The September 11 attacks on the United States caused a disaster for the Chechens, as much of the West went from passive sympathy to hostility as Russia was able to brand Chechen separatism as Islamist. As Amjad Jaimoukha puts it,

The al Qaeda attacks on the US on 11 September 2001 resulted in a major setback to the Chechen cause and robbed the Chechens of the small modicum of sympathy they had had in the West. Russia played its cards right and quickly associated Chechen legitimate struggle for independence with Muslim extremism. The raid on Beslan had, in fact, more to do with the Ingush involved than the Chechens, but was highly symbolic for both. The Ossetes and Ingush had (and have) a conflict over ownership of the Prigorodny District, which hit high points during the 1944 genocide, and the ethnic cleansing of Ingush by Ossetes (the Ossetes getting assistance from the Russian military) in 1992–3. At the time of the raid, there were still over 40,000 Ingush refugees in tent camps in Ingushetia and Chechnya. The Beslan school itself had been used against the Ingush in 1992 the gym was used as a pen to round up Ingush for expulsion and/or massacre by the Ossetes. For the Chechens, the motive was revenge for the destruction of their homes and, indeed families: Beslan was the site from which missiles were launched at Chechnya. A large fraction (overwhelming majority) of the people involved in the hostage taking raid also direct victims of Russian abuse, including many who were victimized as children and/or, in the case of Khaula Nazirov, had their children ironically murdered by Russian troops during a raid of a school. Once, however, it was broadcast that there were large amounts of children killed by a group that included Chechens, the Chechens were struck with a large amount of shame. One spokesman for the Chechen cause stated that "Such a bigger blow could not be dealt upon us People around the world will think that Chechens are monsters if they could attack children". Dozens of mass graves (created by the Russian side) containing hundreds of corpses have been uncovered since the beginning of the Chechen wars in 1994. As of June 2008, there were 57 registered locations of mass graves in Chechnya. In 2008, the largest mass grave found to date was uncovered in Grozny, containing some 800 bodies from the First Chechen War in 1995. Russia's general policy to the Chechen mass graves is to not exhume them. The two wars have left millions of people living in poverty, up to half a million refugees, and most of the infrastructure destroyed. Kadyrov claims that since then Northern Chechnya and Grozny have been rebuilt. These claims have been refuted by most other sources (such as Tony Wood), who note that most of the revenue has gone to the construction of Kadyrov's private mansion for his clan and his expensive birthday celebration. In a CNN interview, Kadyrov once compared the Chechen people to a pet lion cub, stating that " [they] will either learn to be obedient or it will kill me".