1951-1953 жылдарғы кеңестік антисемиттік науқан: "Дәрігерлер ісі"
Doctors' plot
1951-53 ж. КСРО-дағы еврейге қарсы науқан: «Дәрігерлер ісі». Саботаж, кісі өлтірушілер деп айыпталған еврей дәрігерлердің қуғын-сүргіні, зорлық-зомбылық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1951–1953 жж. Кеңес Одағының антисемиттік науқаны
1951–1953 Soviet anti semitic campaign
"Дәрігерлердің заговоры" (дело врачей) – Кеңес мемлекетінің қолдауымен жүзеге асырылған антисемиттік науқан және құпия жоспарлар туралы теория. Бұл теория бойынша, көрнекті медицина мамандары, басым көпшілігі еврей ұлтынан, жетекші үкімет және партия шенеуніктерін өлтіруді мақсат еткен. Бұл іс "саботаж жасаған дәрігерлер" немесе "өлтіруші дәрігерлер" деп те белгілі болды. 1951–1953 жылдары Мәскеудегі еврей дәрігерлердің көпшілігі Кеңес басшыларын өлтіруге қастандық жасады деген айып тағылды. Бұған соңнан бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған, сионизмнің қаупі туралы және еврей тегі бар адамдарды айыптаған антисемиттік сипаттағы материалдар қосылды. Осыдан кейін көптеген дәрігерлер, еврейлер де, орыстар да, жұмыстан босатылып, тұтқындалды және жалтақтап мойысқан жазбалар алу үшін азапталды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін бірнеше апта өткен соң, жаңа Кеңес басшылығы "дәрігерлердің заговоры" бойынша дәлелдердің жеткіліксіз екенін мәлімдеді және іс тоқтатылды. Көп ұзамай бұл іс жалған екені жарияланды.
The "doctors' plot" (дело врачей) was a Soviet state sponsored antisemitic campaign and conspiracy theory that alleged a cabal of prominent medical specialists, predominantly of Jewish ethnicity, intended to murder leading government and party officials. It was also known as the case of saboteur doctors or killer doctors. In 1951–1953, a group of mostly Jewish doctors from Moscow were accused of a conspiracy to assassinate Soviet leaders. This was later accompanied by publications of antisemitic character in the media which talked about the threats of Zionism and condemned people with Jewish surnames. Following this, many doctors, both Jews and non Jews, were dismissed from their jobs, arrested, and tortured to produce admissions. A few weeks after Stalin's death in 1953, the new Soviet leadership said there was a lack of evidence regarding the doctors' plot and the case was dropped. Soon after, the case was declared to have been a fabrication.
Басталуы
Бірнеше теория дәрігерлер ісінің бастауын түсіндіруге тырысады. Тарихшылар оны көбінесе Сталиннің еврей антифашистік комитетін таратуымен, 1940 жылдардың екінші жартысындағы «тамырсыз космополиттерге» қарсы науқанмен, сондай-ақ сол кездегі кеңестік басшылықтағы билік күресімен байланыстырады. Дәрігерлерге қарсы науқанды Сталин коммунистік партияны жаппай тазарту үшін бастаған болуы мүмкін, тіпті Эдвард Радзинскийдің айтуынша, болашақтағы үшінші дүниежүзілік соғысқа дайындық үшін де. 1948 жылы кеңестік медицинаның ардагері Лидия Тимашук, ауруханада консультант ретінде қызмет еткен медицина мамандары медициналық қорытындыларды қасақана бұрмалағанын мәлімдеді. Тимашук олардың қылмыстық ниеттерін ашты, соның салдарынан Кеңес Одағының қауіпсіздік органдары Сталинге қарсы құйрық сөздердің бар екенін білді. Сталин Тимашук айтқандарға күмәнмен қарады. Сталиннің қызы Светлана Аллилуева әкесінің оқиғаның осы бағытқа бұрылуына қатты қайғырғанын, ал үй шаруасымен айналысатын әйелдің дәрігерлердің «адал емес» екеніне сенбегенін және оларға қарсы жалғыз айғақ Тимашук есептері екенін естігенін айтты. 1951 жылы Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің (МҚБ) тергеушісі Михаил Рюмин өзінің басшысы, МҚБ министрі Виктор Абакумовқа, еврей антифашистік комитетімен байланысы бар «бұржуазиялық ұлтшыл» ретінде тұтқындалған профессор Яков Этингердің Андрей Ждановты (1948 жылы қайтыс болған) және Александр Щербаковты (1945 жылы қайтыс болған) емдеуде қателік жасағанын, оларды өлтіру ниетімен жасағанын хабарлады. Бірақ Абакумов бұл әңгімеге сенуден бас тартты. Этингер тергеу мен қатал жағдайлар салдарынан түрмеде қайтыс болды (2 наурыз 1951). Содан кейін Рюмин ақшаны жымқыруы үшін МҚБ-дағы лауазымынан босатылды және Этингердің өліміне жауапты деп танылды. Георгий Маленковтың көмегімен Рюмин Сталинге хат жазып, Абакумовты Кеңес басшылығын өлтіру үшін Этингерді өлтірген деп айыптады. 1951 жылдың 4 шілдесінде Политбюро мәселені зерттеу үшін комиссия құрды (Маленков басшылығымен және Берияны қоса). Комиссияның есебіне сүйене отырып, Политбюро «МҚБ-дағы жағдайдың нашарлығы» туралы қаулы қабылдады және Абакумовты жұмыстан шығарды. Берия мен Маленков екеуі де МҚБ-ны бақылауға алып, билігін кеңейту үшін осы жағдайды пайдалануға тырысты.
A number of theories attempt to explain the origins of the doctors' plot case. Historians typically relate it to the earlier case of Stalin's destruction of the Jewish Anti Fascist Committee and the campaign against the so called Jewish rootless cosmopolitans in the second half of the 1940s, as well as to the power struggle within the Soviet leadership during that time. The campaign against the doctors was presumably set in motion by Stalin as a pretext to launch a massive purge of the Communist Party, and, according to Edvard Radzinsky, even to consolidate the country for a future World War III. In 1948, an allegation was made by a Soviet veteran medical worker, Lydia Timashuk, who stated that "intentional distortions in medical conclusions [were] made by major medical experts who served as consultants in the hospital". Timashuk "exposed their criminal designs" and as such the security bodies of the Soviet Union were made aware of the existence of the alleged conspiracy against Stalin. Stalin had strong doubts about Timashuk's allegations. Stalin's daughter, Svetlana Alliluyeva, stated that her father was "very saddened by the turn of events" and that the housekeeper heard him saying that he did not believe the doctors were "dishonest" and that the only evidence against them were the reports of Timashuk. In 1951, Ministry for State Security (MGB) investigator Mikhail Ryumin reported to his superior, Viktor Abakumov, Minister of the MGB, that Professor Yakov Etinger, who was arrested as a "bourgeois nationalist" with connections to the Jewish Anti Fascist Committee, had committed malpractice in treating Andrei Zhdanov (died 1948) and Alexander Shcherbakov (died 1945), allegedly with the intention of killing them. However, Abakumov refused to believe the story. Etinger died in prison (2 March 1951) due to interrogations and harsh conditions. Ryumin was then dismissed from his position in the MGB for misappropriating money and was held responsible for the death of Etinger. With the assistance of Georgy Malenkov, Ryumin wrote a letter to Stalin, accusing Abakumov of killing Etinger in order to hide a conspiracy to kill off the Soviet leadership. On 4 July 1951, the Politburo set up a commission (headed by Malenkov and including Beria) to investigate the issue. Based on the commission's report, the Politburo soon passed a resolution on the "bad situation in the MGB" and Abakumov was fired. Beria and Malenkov both tried to use the situation to expand their power through gaining control of the MGB.
Тұтқындалу
Абакумов МГБ басшысы лауазымынан босатылғаннан кейін көп ұзамай тұтқындалып, азапталды. Ол қылмыстық еврейлердің құпия ұйымының қолдаушысы және қорғаушысы деп айыпталды. Осы тұтқындаудан кейін МГБ-ның орталық аппаратында оған жұмыс істеген көптеген агенттер, оның ішінде көптеген еврейлер де тұтқындалды. 1952 жылы кардиолог Тимашук Лидия Феодосьевнаның архивтен табылған хатынан кейін «дәрігерлер ісі» қайта жанданды. 1948 жылы Тимашук Сталиннің қауіпсіздік қызметінің басшысы генерал Николай Власикке хат жазып, Ждановтың жүрек талмасына ұшырағанын, бірақ оны емдеген Кремль дәрігерлері оны байқамай, дұрыс емес ем тағайындағанын түсіндірді. Жданов көп ұзамай қайтыс болды, ал дәрігерлер өз қателіктерін жасырды. Бірақ бұл хат бастапқыда назарсыз қалды. 1953 жылы Тимашук «қатерлі дәрігерлерді ашуға көмектескені үшін» Ленин орденімен марапатталды (кейін алынып тасталды), және Хрущевтің «Жасырын баяндамасында» оның аты аталғаннан кейін Тимашук ұзақ уақыт бойы дәрігерлерді қуғынға салудың бастамашысы ретінде әділетсіз жала жапты. Кремль дәрігерлері жасыруға қатысқан, бірақ олардың барлығы орыс болды. Конспирацияны сионистік деп көрсету үшін Рюмин мен МГБ басшысы Абакумовтың орнын бастан Семен Игнатьев, Етингер есімді еврей дәрігерлерін де тұтқындау тізіміне қосты; олардың көпшілігі, Мирон Вовси сияқты, Кремльдің медициналық бөлімімен кеңескен. Тұтқындаулар 1952 жылдың қыркүйегінде басталды. Власик Сталиннің күзет қызметінің басшысы лауазымынан босатылды, содан кейін Тимашук хатына назар аудармағаны үшін тұтқындалды. Алғашқыда 37 адам тұтқындалды. Тергеу барысында тұтқындалғандар өздеріне және өздерінің әріптестеріне қарсы айғақтар беруге мәжбүр болды. Сталин Игнатьевке шағымданып, МГБ-ны тиімсіздікке айыптады. Ол қамауға алынған дәрігерлерді тездетіп тергеуді талап етті. Сталин сионистік құйрыққа қатысты нақты мәліметтердің және еврей дәрігерлерінің кінәлі екенін көрсететін нақты дәлелдердің жоқтығына шағымданады.
Abakumov was arrested and tortured soon after being dismissed as head of the MGB. He was charged with being a sympathizer and protector of the criminal Jewish underground. This arrest was followed by the arrests of many agents who worked for him in the central apparatus of the MGB, including most Jews. The killer doctors case was revived in 1952 when the letter from cardiologist Тимашук, Лидия Феодосьевна was dug up from the archives. In 1948, Timashuk wrote a letter to the head of Stalin's security, General Nikolai Vlasik, explaining that Zhdanov suffered a heart attack, but the Kremlin doctors who treated him missed it and prescribed the wrong treatment for him. Zhdanov soon died and the doctors covered up their mistake. The letter, however, was originally ignored. In 1953, Timashuk was awarded the Order of Lenin (later revoked) "for the assistance in unmasking killer doctors", and for a long time Timashuk had an unjust stigma of the instigator of this persecution of doctors after Khrushchev in his "Secret Speech" mentioned her in this respect. The Kremlin doctors involved in the cover up were to be arrested, but they were all Russian. To portray the conspiracy as Zionist, Ryumin and Semyon Ignatyev, who had succeeded Abakumov as head of the MGB, had the Jewish doctors Etinger supposedly specified also added to the arrest list; many of them, like Miron Vovsi, had been consulted by the Kremlin's medical department. The arrests started in September 1952. Vlasik was fired as head of Stalin's security and eventually also arrested for ignoring the Timashuk letter. Initially, 37 were arrested. Under torture, prisoners seized in the investigation of the alleged plot were compelled to produce evidence against themselves and their associates. Stalin harangued Ignatyev and accused the MGB of incompetence. He demanded that the interrogations of doctors already under arrest be accelerated. Stalin complained that there was no clear picture of the Zionist conspiracy and no solid evidence that specifically the Jewish doctors were guilty.
Сталиннің өлімі және оның салдары
1953 жылғы 5 наурызда Сталин қайтыс болғаннан кейін, жаңа басшылық жоспарға қатысты барлық айыптауларды дереу жойды; дәрігерлер 31 наурызда жаңа тағайындалған Ішкі істер министрі Лаврентий Берияның жарлығымен ақталды, ал 6 сәуірде бұл туралы «Правда» газетінде хабарланды. МГБ бас тергеушісі және Мемлекеттік қауіпсіздік министрінің орынбасары Михаил Рюмин жоспарды жасауда айыпталды, тұтқындалды және кейіннен өлім жазасына кесілді. Комсомол қызметкері Николай Месяцевті Маленков дәрігерлер ісін қарап шығуға тағайындады, ол оның жалған екенін тез анықтады. Хасидтік Хабад қозғалысында Сталиннің 1953 жылғы Пурим жиынында Хабадтың жетінші басшысы, раввин Менахем Мендель Шнеерсонның публично сөйлеген сөзін оқыған кездегі метафизикалық әсерінен науқасқа шалдыққандығы туралы әңгіме бар. Бұл, Сталиннің өліміне себеп болды және дәрігерлер заговорына байланысты антисемиттік науқанның нәтижесінде советтік еврейлердің Сибирьге жаппай жер аударылуына жол бермеді делінеді.
After Stalin's death on 5 March 1953, the new leadership quickly dismissed all charges related to the plot; the doctors were exonerated in a 31 March decree by the newly appointed Minister of Internal Affairs, Lavrentiy Beria, and on 6 April, this was communicated to the public in Pravda. Chief MGB investigator and Deputy Minister of State Security Mikhail Ryumin was accused of fabricating the plot, arrested and later executed. A Komsomol official, Nikolai Mesyatsev, was assigned by Malenkov to review the doctors' plot case and quickly found that it was fabricated. There is a tale in the Hasidic Chabad movement that Stalin became sick as a consequence of some metaphysical intervention of the seventh Chabad leader, Rabbi Menachem Mendel Schneerson, during the recitation of a public discourse at a Purim gathering in 1953, which supposedly caused Stalin's death and averted massive deportations of Soviet Jews to Siberia that were to take place as a result of the antisemitic campaign surrounding the doctor's plot affair.
Хрущевтің мәлімдемесі
1956 жылғы "Жасырын сөйлеуінде" Бірінші хатшы Никита Хрущев дәрігерлердің құйрық сөздері "Сталинның жасаған тузағы" екенін, бірақ Сталиннің "оны аяқтауға уақыты болмағанын" және дәрігерлердің өмірін сақтап қалғанын мәлімдеді. Сталин өзінің Мемлекеттік қауіпсіздік министріне: "Егер дәрігерлерден мойындау алсаң, әйтпесе сенің басыңды аламын" деген. Хрущевтің сөзіне қарағанда, Сталин Политбюро мүшелеріне: "Сендер жас қояншалардай соқырсыңдар. Менсіз не болады? Сіздер дұшпандарды тани алмайсыздар, сондықтан ел құлайды" деді. Луи Рапопорттың айтуынша, жоспарланған депортация тұтқындалған дәрігерлерді жазалап өлімге кесуден басталып, содан кейін "кейбір оқиғалар орын алады": "жасырын полиция ұйымдастырған еврейлерге жасалған шабуылдар, көрнекті еврейлердің мәлімдемесі жарияланады және басқа да көптеген хаттар келіп түседі. Үш кезеңді геноцид бағдарламасы іске асырылмақ. Біріншісі, барлық советтік еврейлер Оралдың шығысына жер аударылады. Екіншісі, билік барлық деңгейдегі еврей көшбасшыларын бір-біріне қарсы қояды. Соңғысы – 'қалғандарын жою' болмақ". 1953 жылы Сталин қайтыс болғанға дейін Оңтүстік және Батыс Сібірде төрт ірі лагерь салынды, және олар еврейлерге арналған деген әңгіме тарады. Осы лагерьлерге еврейлерді депортациялауды жоспарлау үшін арнайы "Депортация комиссиясы" құрылды. "Комиссияның" хатшысы деп есептелетін Николай Поляков кейінірек, Сталиннің бастапқы жоспары бойынша депортация 1953 жылдың ақпан айының ортасында басталуы керек болғанын, бірақ еврейлердің тізімін жасау жұмысы толыққанды аяқталмағанын мәлімдеді. Мұндай жоспарлы депортацияның кейбір аспектілерін сипаттайтын басқа да мәлімдемелер бар. Кеңес Одағының саяси бюросының тағы бір мүшесі Александр Яковлевтің кітабында, тарихшы Самсон Мадиевскийдің айтуынша, депортация сөзсіз қарастырылған, және мәселе тек уақыт шеңберінде болды. Алайда, орыс тарихшысы Жорес Медведев бұл айыптауларға қарсы шығып, депортация жоспарын растайтын ешқандай құжат табылмағанын мәлімдеді.
In his 1956 "Secret Speech", First Secretary Nikita Khrushchev stated that the doctors' plot was "fabricated set up by Stalin," but that Stalin did not "have the time in which to bring it to an end," which saved the doctors' lives. Stalin supposedly told his Minister of State Security, "If you do not obtain confessions from the doctors we will shorten you by a head." According to Khrushchev, Stalin told Politburo members, "You are blind like young kittens. What will happen without me? The country will perish because you do not know how to recognize enemies." According to Louis Rapoport, the alleged deportation was planned to start with the public execution of the imprisoned doctors, and then the "following incidents would follow": "attacks on Jews orchestrated by the secret police, the publication of the statement by the prominent Jews, and a flood of other letters demanding that action be taken. A three stage program of genocide would be followed. First, almost all Soviet Jews would be shipped to camps east of the Urals Second, the authorities would set Jewish leaders at all levels against one another Also the MGB [Secret Police] would start killing the elites in the camps, just as they had killed the Yiddish writers the previous year. The final stage would be to 'get rid of the rest.'" Four large camps were built in southern and western Siberia shortly before Stalin's death in 1953, and there were rumors that they were for Jews. A special "Deportation Commission" to plan the deportation of Jews to these camps was allegedly created. Nikolay Poliakov, the presumed secretary of the "Commission", stated years later that, according to Stalin's initial plan, the deportation was to begin in the middle of February 1953, but the monumental tasks of compiling lists of Jews had not yet been completed. There are further statements that describe some aspects of such a planned deportation. According to a book by another Soviet Politburo member Alexander Yakovlev, According to historian Samson Madiyevsky, the deportation was definitely considered, and the only thing in question is the time frame. However, Russian historian Zhores Medvedev argued against these allegations, saying that no documents were found in support of the deportation plan.