Кіріспе

Уэльстегі су жолы Понтсисиллте су құбыры (; Traphont Ddŵr Pontcysyllte) – солтүстік-шығыс Уэльстегі Лланголен аңғарындағы Ди өзені арқылы Лланголен каналын алып өтетін кеме жүретін су құбыры. 18 аркалы тас және құйма темірден тұратын бұл құрылыс тар қайықтарды жүргізуге арналған және жобалау мен салуға он жыл кеткен соң 1805 жылы аяқталды. Оның ені 4 метр, және ол Ұлыбританиядағы ең ұзын су құбыры, сондай-ақ әлемдегі ең биік каналдық су құбыры. Су ағысының бір жағында сүйреу жолы салынған. Су құбыры жоспарланған Ельсмир каналының орталық бөлігінің маңызды бөлігі болуы тиіс еді, бұл өнеркәсіптік су жолы Шрусберидегі Северн өзені мен Мерси өзеніндегі Ливерпуль порты арасында коммерциялық байланыс құруға мүмкіндік беретін еді. Шығысқа қарай арзан құрылыс жолы зерттелгенімен, Лланголен аңғары арқылы батысқа қарайғы биік жер бағыты басымдық алды, себебі ол каналды Солтүстік-Шығыс Уэльстің минералға бай көмір кендері арқылы өткізер еді. Жобаны толық аяқтау үшін күтілген кірістер түспегендіктен, каналдың тек бір бөлігі ғана аяқталды. Понтсисиллте су құбыры 1805 жылы аяқталғаннан кейін көптеген маңызды жұмыстар тоқтатылды. Бұл құрылыс I санаттағы ескерткіш және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының бір бөлігі болып табылады.

Этимология

Понтценейлл атауы – валли тілінде "Кысыллте көпірі" немесе "Кысыллтенің көпірі" деген мағынаны білдіреді, Кысыллте – көпірдің оңтүстік жағы орналасқан Лланголеннің ескі приходындағы ауыл. Көпірдің солтүстік жағы да Лланголен приходындағы Трефор Исаф ауылында болған. "Тоғысқан көпір" немесе "қосылысты қамтамасыз ететін көпір" сияқты басқа аудармалар – қазіргі заманғы бұрыс этимологиялар, олар атаудың cysylltau (cyswllt сөзінің көпше түрі) сөзімен ұқсас болуынан туындаған, ал cyswllt сөзі байланыстарды немесе сілтемелерді білдіреді.

Тарих

Су құбырын инженерлер Томас Телфорд пен Уильям Джессоп 18-ғасырдағы Pont Cysyllte жол өткелінің жанында орналасқан жерге арнап жобалаған. Батыстағы биік жер жолы мақұлданғаннан кейін, бастапқы жоспар Ельсмир каналын Ди өзенінен алып өтетін бөгеуге дейін аңғардың екі жағында да құлыптар тізбегін құру болды. Тельфордты жалдағаннан кейін жоспар су құбыры арқылы өзеннің үстімен өтетін су құбыры арқылы жүзеге асатын болды. Көпшілік күмәнмен қараса да, Телфорд өзінің құрылыс әдісі жұмыс істейтіндігіне сенімді болды, өйткені ол бұрын Шрусбери каналында Лонгдон-Терн су құбыры арқылы құйма темірден су құбырын құрған болатын. Су құбыры - Телфордтың азаматтық инженерлік алғашқы ірі жетістіктерінің бірі, ол Ұлыбританияның жетекші өнеркәсіптік инженерлерінің біріне айналды; оның жұмысын тәжірибелі инженер Джессоп қадағалады. Темірді Уильям Хазледин Шрусберидегі және жақын маңдағы Кефн Маурдағы құю цехтарынан жеткізді. Жобалаудан бастап құрылыс жұмысына дейін он жылдай уақыт кеткен бұл жұмыстың құны шамамен 47 000 фунт стерлинг болды. Инфляцияға сәйкес бұл £2 миллионнан аспайды, бірақ қазіргі кездегі 400 миллион фунт стерлингтік ЖІӨ-ге қарағанда үлкен инвестиция болды. Понтцейнлейттің су құбыры 1805 жылы 26 қарашада ресми түрде ашылды. Оның ашылуына арналған тақтада былай деп жазылған: "Адлистер мен ақсүйектер, көршілес округтер өз күш-жігерін осы елдің үлкен коммерциялық мүдделерімен біріктірді. Англия мен Солтүстік Уэльс арасындағы қатынас пен одақ үш өзеннің кеме қатынасы арқылы, Северн, Ди және Мерси арқылы ауыл шаруашылығы мен сауданың өзара пайдасы үшін, Понтцеллинтидің осы су құбырының алғашқы тасын 25 шілдеде [1795] салғанда, Ричард Миддлтон Чірк, Эсквайр, М.П., Ellesmere каналының бастапқы меценаттарының бірі, осы әміршілікте болды және біздің егемен Джордж үшіншінің билік ету кезінде. Заңның әділдігі мен меншіктің қауіпсіздігі елдің жалпы әл-ауқатын арттырған кезде, өнер мен ғылым оның қолдауымен өркендеп, азаматтық өмірдің жүрісі оның үлгісімен жақсарды." Көпірдің ұзындығы 305 метр, ені 4 метр, тереңдігі 2 метр. Ол темірден жасалған, суға құйылған, 18 қабырғалы іргетасты тіректермен ілінген, бұрышты қабырғаларға ілінген. Оның әрқайсысының ені 16 метр. Су құбырының аяқталуымен каналдың келесі кезеңі 1796 жылы Телфорд қоректендіру су қоймасы көлін салған Мосс доғанына, Врексамға дейінгі желі жалғасын алуы керек еді. Бұл Тревор бассейні мен Честер арасындағы каналдың ұзындығына суды қамтамасыз етеді. Бұл бөлімді салу жоспары 1798 жылы тоқтатылды, ал оқшауланған қоректендіру және Ффруд пен Саммерхиллдегі бассейн арасындағы навигация жолынан бас тартты. Гверсилт қаласында қоректендіру арнасының қалдықтары көрінеді. Ауылдағы бір көше әлі күнге дейін Хёль Камлас (Каналь жолы) деп аталады. Физикалық құрылысты Шрусберидің Джон Симпсон (1815 ж. қайтыс болды) қолға алды. Жоба аяқталмағандықтан, Понтценельть су құбырынан жоғары орналасқан Тревор бассейні каналдың солтүстік аяғы болады. 1808 жылы Лланголеннен жақын Ди өзенінен су әкелетін қоректендіру арнасы аяқталды. Тұрақты жабдықтауды қамтамасыз ету үшін Телфорд Лантисилио маңында су биіктігін сақтау үшін Horseshoe Falls деп аталатын жасанды бөгетті салды. Кейіннен 1820 жылдары Плас-Кинастон каналы Сефн-Мавр мен Россимедр аймақтарындағы өнеркәсіпке қызмет көрсету үшін салынды. Мүмкін, басқа канал кеңейтілуі ("Уорд") болған шығар, бірақ егжей-тегжейлі жазбалар сақталмаған. Тауарлар тасымалы Акрефэр мен Плас Беннионға қарай көтерілген Руабон Брук трамвай арқылы каналға жеткізілді. Бұл темір жол ақырында бумен жұмыс істеуге жаңартылды және Росланнерхругог пен Врексамға дейін ұзартылды. 1846 жылы канал мен су құбыры Шропшир Одағының темір жолдары мен канал компаниясының құрамына енді. Бірақ бірігудің мақсаты - олардың иелігіндегі каналдардың қолданыстағы бағыттарын пайдалану арқылы арзан темiр жолдар салу. 1849 жылы каналдарды темір жолға айналдыру жоспары тоқтатылды. Бұл таңертеңгі алғашқы жол қозғалысына, 16 вагоннан және екі жүк вагонынан тұратын пошта және жүк пойызының бұзылуына әкеліп соқтығысты, бір адам қаза тауып, екі моторлы бригада жарақат алды. Су құбыры сақталды (су жолдары қозғалысына ресми түрде жабылуына қарамастан), өйткені ол әлі де Шропшир Одағының қалған бөлігіне су беру үшін қажет болды. Сондай-ақ, су құбырынан Хёрлстон қаласындағы су қоймасына ауыз су жеткізілетін. 1955 жылы Орта және Оңтүстік Шығыс Чешир су басқармасы өз болашағын қамтамасыз ету үшін каналды сақтауға келісті. ХХ ғасырдың екінші жартысында демалыс қайықтарының қозғалысы көбейді. 1980 жылдары British Waterways компаниясының қайта брендтеу шарасы аясында бұрынғы өнеркәсіптік су жолы Лланголен каналы деп аталды. Ол су құбырлары мен пейзажының арқасында Ұлыбританиядағы демалыс шебуге ең танымал каналдардың біріне айналды. Понтцейнлейттің су құбыры қазірде Canal & River Trust (Уэльсте Glandŵr Cymru деп таныстырылады) басқарады және күтіп ұстайды. Аймақта сусарлар көрілді.

Құрылыс және техникалық қызмет көрсету

Минометке әк, су және бұқаның қаны қолданылды. Гемоглобин қоршаған қан мен қан экстракттары ежелгі заманнан бері құрылыс және құрылыс индустриясында ауа енгізетін коллоидтар ретінде пайдаланылып келді, мұздату-еру температуралық циклдарына ұшыраған минометтің арзан күшейтуі үшін. Трассаға арналған темір құймалар жақын жердегі Plas Kynaston Foundry, Cefn Mawr-да жасалды, ол Шрусбери темір қорытушысы және диірменші Уильям Хазлединмен құрылыс келісімшартын алу үмітімен салынған. Қабырға құймалары, мүмкін, Хазлединнің Шрусбериге жақын Колехамдағы алғашқы шеберханасында жасалған. Трасса қалыптан құйылған темір пластиналардан жасалған, бір-біріне болтталған, буындары Уэльс фланелі және ақ қорғасын мен темір ұнтағының қоспасымен жабылған. Терн су құбырындағы Телфордтың Лонгдон су құбыры сияқты, пластиналар тіктөртбұрышты емес, тас аркаға ұқсас виусой пішіндес. Олардың пішіні құрылымдық маңызы жоқ: бұл төмендегі құймалардағы нығайту пластиналарының сызықтарын қайталайтын декоративтік элемент. Бұл пішін, тігілген кездегіден қарағанда, мықтырақ көріну сезімін береді. Бұл әсер құймаларға енгізілген, жусандар арасындағы буындар сияқты орналасқан қалың нығайту жолақтарының орналасуымен күшейтіледі. Құйма пластиналар канал төсегін құрау үшін көлденең орналастырылған. Трасса аркаларға бекітілмейді, бірақ қозғалысты болдырмау үшін аркаларға сәйкес келетін құймалар пластиналарға қосылған. Судың өткізбейтінін тексеру үшін су құбыры алты айға сумен толтырылды. Құбырлық су құбырының ерекшелігі, жол немесе теміржол виадуктарынан айырмашылығы, тік жүктемелік күштердің дерлік тұрақты болуында. Архимед принципіне сәйкес, қайық пен оның жүгінің салмағы көпірден тең салмақты суды ығыстырады. Алып сүйрейтін жол судың үстінде орналасқан, оның ішкі жиегі құйма темір тіреулерге тіреледі. Бұл судың тар қайықтан өту кезінде сүйрейтін жолдың астынан және қайықтың айналасынан оңай ағып өтуіне мүмкіндік береді, бұл салыстырмалы түрде еркін өтуді қамтамасыз етеді. 1831 жылы бастапқы ағаш сүйрейтін жол трасса жағынан консольдік тіреуге ие темір құрылыммен ауыстырылды, бірақ кейбір мәтіндерге қарамастан, судың ығысуына мүмкіндік беру үшін сүйрейтін жолдың астында орналасқан 3,66 метрлік ені бар құйма бастапқыда салынған күйінде қалды. Жаяу жүргіншілер мен бұрын сүйреуге қолданылған жылқылар трассаның сыртқы жиегіндегі қоршаулармен су құбырынан құлаудан қорғалады, бірақ қоршауларды орнатуға арналған екінші жақ фланшындағы тесіктер ешқашан қолданылмады. Трасса қабырғалары су деңгейінен шамалы ғана көтеріледі, бос тар қайықтың бортының тереңдігінен кем, сондықтан қайықтың рулевісі тұңғиықтың шетінде тұрғандай сезімге түспейді. Косгроув су құбырының трассасы ұқсас құрылымға ие, бірақ темір аркаларға емес, тіреулерге тіреледі. Сонымен қатар, оның биіктігі де әсерлі емес. Әр бес жылда су құбырының екі жағы да жабылады және ең биік аралықтың біріндегі тығын ашылады, бұл канал суын төмендегі Дее өзеніне ағызуға мүмкіндік береді, трассаны тексеруге және күтіп ұстауға мүмкіндік береді.

Дүниежүзілік мұралық нысан

1999 жылы су құбыры және оны қоршаған жерлер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізуге қарастырылып жатқан нысандардың "алдын ала тізіміне" енгізілді. Су құбыры 2005 жылы – оның 200 жылдық мерейтойында – үміткер ретінде ұсынылды, ал 2006 жылы су құбырынан Horseshoe Falls-қа дейінгі каналдың бір бөлімін қамтитын кеңейтілген ұсыныс Ұлыбританияның 2008 жылғы номинациясы болары ресми түрде жарияланды. 2008 жылдың қазан айында ЮНЕСКО сарапшылары Шропширдегі Росвильден Horseshoe Falls-қа дейінгі каналдың бөлігін, соның ішінде Понтсисиллте акведугінің негізгі құрылысын және ескі Чирк акведугін тексеріп, нысанды басқару мен нақтылығын бағалады. Акваэдукт 2009 жылғы 27 маусымда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.