Кіріспе
Мексика штаты
Мексиканың Кампече штаты (kampetʃe;), ресми атауы Estado Libre y Soberano de Campeche, Мексиканың 32 федералды құрамын құрайтын 31 штаттың бірі. Мексиканың оңтүстік-шығысында орналасқан, оңтүстік-батыста Табаско штаты, солтүстік-шығыста Юкатан штаты, шығыста Кинтана-Ру штаты, оңтүстікте Гватемаланың Петен департаменті және оңтүстік-шығыста Белиздің Оранж-Уолк ауданымен шектеседі. Батысында Мексика шығанағына жағалауы бар. Штаттың астанасы, Кампече қаласы, 1997 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Штаттың қалыптасуы 1540 жылы испандықтардың Юкатан түбегін жаулауын бастауымен байланысты, сол кезде қала іргесі қаланды. Қала отарлық кезеңде бай және маңызды порты болды, бірақ Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін маңызын жоғалтты. Кампече Юкатан провинциясының бір бөлігі болды, бірақ 19 ғасырдың ортасында, әсіресе Мерида қаласымен саяси келіспеушіліктерге байланысты, одан бөлініп шықты. Штаттың соңғы экономикалық өркендеуінің көп бөлігі 1970 жылдары жағалауда мұнайдың табылуына байланысты, бұл Кампече және Сиудад-дель-Кармен қалаларын маңызды экономикалық орталықтарға айналдырды. Штатта маңызды майя және отарлық кезеңдердің ескерткіштері бар, бірақ олар Юкатанның басқа ескерткіштерімен салыстырғанда осылай танымал емес. Штаттың атқару билігі Кампече губернаторында, ал заң шығару билігі Кампече Конгресінде, ол 35 депутаттан тұратын біржарық парламент.
the Mexican state
Campeche (kamˈpetʃe; ), officially Estado Libre y Soberano de Campeche , is one of the 31 states which, with Mexico City, make up the 32 Federal Entities of Mexico. Located in southeast Mexico, it is bordered by the states of Tabasco to the southwest, Yucatán to the northeast, Quintana Roo to the east, by Petén department of Guatemala to the south and by the Orange Walk District of Belize to the southeast. It has a coastline to the west with the Gulf of Mexico. The state capital, also called Campeche, was declared a World Heritage Site in 1997. The formation of the state began with the city, which was founded in 1540 as the Spanish began the conquest of the Yucatán Peninsula. The city was a rich and important port during the colonial period, but declined after Mexico's independence. Campeche was part of the province of Yucatán but split off in the mid 19th century, mostly due to political friction with the city of Mérida. Much of the state's recent economic revival is due to the discovery of petroleum offshore in the 1970s, which has made the coastal cities of Campeche and Ciudad del Carmen important economic centers. The state has important Mayan and colonial sites; however, these are not as well known or visited as others in the Yucatán. The state's executive power rests in the governor of Campeche and the legislative power rests in the Congress of Campeche which is a unicameral legislature composed of 35 deputies.
Этимология
Кампече атауы Кан Печтен шыққан, ол испан конкистадорларының 16 ғасырда келген кезде Юкатан түбегінің оңтүстік-батысында болған майя әміршілігінің аты еді. Кан Печ әміршілігінің астанасы "Ах Кин Печ" деп аталған, қазір сол жерде Кампече қаласы тұр. Испандықтар 1517 жылы алғаш рет осы аймаққа келгенде, оны Лазаро деп атады, себебі "біздің жағаға қонған күніміз – қасиетті Лазарь күні болды". Бұл жергілікті атау "жыландар мен кенелер мекені" деген мағынаны білдіреді.
География
Кампече — Мексика шығанағының жағалауы бар, салыстырмалы түрде жазық Мексика аймағы. Жер бетінің көп бөлігі шөгінді тау жыныстарынан тұрады, олардың көпшілігі теңіздік. Ең биік жерлер Гватемала және Кинтана-Роо шекараларына жақын орналасқан. Белгілі биіктіктерге Серро-Чамперико, Серро-лос-Чинос, Серро-Эль-Рамонал, Серро-Эль-Досе және Серро-Эль-Гавилан кіреді. Дегенмен, бұл төбелер арасында кең жазық далалар жатыр. Шампотон муниципалитетінің оңтүстігінде Сиерра-Альта немесе Пуук таулары басталады, олар солтүстік-шығысқа қарай Болонченге дейін, содан кейін Юкатан штатына қарай созылады. Бұл таулардың биіктігі орташа, ал кейбіреулері жоғарылайды. Кампече қаласының жанында орналасқан таулардың басқа тобы бар. Олардың ішінде Мастум, Боксол және Эль-Морро есімдері белгілі. Штаттың орталық бөлігінде Сьерра-Сейбаплая таулары орналасқан. Жаңбырлы орман түрлеріне мәңгі жасыл биік ағаштардан тұратын жаңбырлы орман, жартылай мәңгі жасыл биік ағаштардан тұратын жаңбырлы орман, жапырақты орташа биіктіктегі жаңбырлы орман, жартылай жапырақты орташа биіктіктегі жаңбырлы орман, жапырақты төмен биіктіктегі жаңбырлы орман және жартылай мәңгі жасыл төмен биіктіктегі жаңбырлы орман кіреді. Жағалаудан алшақтағанда, бұл жаңбырлы орман аймақтары саванналармен араласады, ал жағалау бойында құмды төбелер, мангр тоғайлары және сағалар кездеседі. Жаңбырлы орманның түрлеріне испан кедрі (Cedrela odorata), өгіз мүйізді бусида (Bucida buceras), Кампече логводы (Haematoxylum campechianum) және жабайы тамаринд (Lysiloma latisiliquum) жатады. Сондай-ақ, қызыл кедр (Toona ciliata), Гондурас махоганы (Swietenia macrophylla), цирикота (Cordia dodecandra) және Голливуд (Guaiacum sanctum) сияқты құнды тропикалық ағаштар да бар. Жағалау аймақтарында кокос пальмасы (Cocos nucifera) және патша пальмасы (Roystonea regia) сияқты пальмалар басым. Штаттағы негізгі жануарлар түрлері — ягуар, оцелот, пума, бұлан, жағалы пекари, еншілес, қоян, сақиналы мысық және Юкатан жәндікті маймылы. Құстардың көптеген түрлері бар, олардың ішінде жайлау шахалака, кедір-бұрыш, пеликан және тукан. Бауырымен жүретін жәндіктерге жылан, маржан жылан, боа, теңіз және құрлық тасбақаларының түрлері, игуаналар және крокодилдер кіреді. Табиғат байлығына қарамастан, ауыл шаруашылығы және орман ресурстарын пайдалану, ормандарды жою және бақылаусыз аң аулау салдарынан көптеген түрлер қырып тасталған. Штаттың су жануарларының көп бөлігі, соның ішінде балық, қабыршақтылар мен моллюскалардың көптеген түрлері Кампече шығанағында кездеседі. Олардың көпшілігі коммерциялық мақсатта пайдаланылады. Штаттың беткі тұщы суының көп бөлігі оңтүстік және оңтүстік-батыста орналасқан, онда өзендер, кішкентай көлдер және сағалар бар. Солтүстікте жауын-шашын тез жер астына сіңіп кететіндіктен, судың мөлшері азаяды. Оңтүстік және оңтүстік-батыстағы өзендер әртүрлі бассейндерге жатады, ең ірісі — Грижальва, оған Канделярия, Чумпан және Мамантал өзендері құяды. Усумасинта да штат арқылы ағып өтеді, бірақ ол жиі бағытын өзгертеді және кейде тармақтарға бөлінеді. Бұл өзеннің шығыс тармағы Пализада өзені деп те аталады, ол тар болса да, ең үлкен көлемге ие. Сан-Педро өзені — Усумасинтаның тағы бір тармағы, ол Табаско штатындағы Джоната муниципалитеті арқылы өтіп, Мексика шығанағына құяды. Чумпан өзені — әртүрлі арналардың қосылуынан пайда болған оқшауланған өзен. Ол солтүстік-оңтүстік бағытта ағып, Лагуна-де-Терминосқа құяды. Канделярия өзені Гватемаланың Петен қаласында басталып, солтүстік-оңтүстікке қарай ағып, Паргос лагунасына құяды. Мамантел өзені Панлау лагунасына құяды. Шампотон өзені штаттың орталық бөлігінде орналасқан және Мексика шығанағына құяды. Штаттың қалған өзендері тек жаңбырлы маусымда ғана ағып тұрады. Лагуна-де-Терминос лагунасы штаттың оңтүстік-батысында, Табаско шекарасына жақын орналасқан. Оны Мексика шығанағынан тек Исла-дель-Кармен аралы ғана бөліп тұр. Ол Кампече өзендерінен тұщы суды, ал Мексика шығанағынан тұзды суды алады. Бұл тұзды-тұщы суларда теңіз басы, кішкентай акулалар, крабтар, балықшалар, қалпақтар және тұтқырлар сияқты көптеген су жануарлары мекендейді. Лагуна кішкентай көлдермен қоршалған және елдегі ең маңызды көл-лагуна жүйесін құрайды. Бұл көлдерге Атаста, Пом, Пуэрто-Рико, Эль-Эсте, Дель-Вапор, Дель-Корте, Паргос және Панлау кіреді. Бұл жүйе шамамен бес мың жыл бұрын қоршаған өзендер әкелген шөгінділердің жиналуынан пайда болған. Бұл жүйе солтүстік-шығыста Сабанчуй сағасына жалғасады. Кампече тропиктік аймақта орналасқан, ылғалды климатқа, жаңбырлы маусымға және қыс соңынан көктем басына дейінгі салыстырмалы түрде құрғақ маусымға ие. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері ...
Экономика
Жалпы: Кампече Мексиканың жалпы ЖІӨ-нің 1,83%-ын құрайды. Штаттағы орташа жылдық жалақы 141 088 песоны құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (99 114 песо) жоғары. Дегенмен, штаттан тыс жерлерден келген, әсіресе PEMEX компаниясында жұмыс істемейтін жергілікті тұрғындар мен жоғары жалақы алатын мұнайшылар арасында үлкен айырмашылық бар. Аумақтың 65%-дан астамы орман шаруашылығына, 25%-ы мал өсіруге, 3,3%-ы егіншілікке, ал қалған 5,5%-ы тұрғын үйлер сияқты басқа да мақсаттарға пайдаланылады. Топырақтың құрамына байланысты штаттың жерінің тек 3,3%-ы егін егуге жарамды. Егістік жерлердің 90%-дан астамы жүгері сияқты маусымдық дақылдарға, ал қалғаны жеміс ағаштары сияқты көп жылдық өсімдіктерге бөлінген. Ең маңызды дақыл – жүгері, одан кейін күріш және сорго тұрады. Басқа да маңызды дақылдарға халапеньо бұрышы, қырыққабат, қарбыз, қант құмысы, сондай-ақ тропикалық және субтропикалық жеміс ағаштары, әсіресе цитрус және манго жатады. Қала сыртындағы маңызды экономикалық шаралардың бірі – сәуір және мамыр айларында Бекалда өткізілетін «Jipi» сомбреро фестивалі. Басқа да маңызды діни мерекелерге Хоол, Шампотон және Кампече қалаларындағы Канделярия (Candelaria), Сиудад-дель-Кармендегі Кармен тауының Әйелі мерекесі, Пализададағы Әулие Иоаким мерекесі, Кампечедегі Әулие Роман мерекесі, мамыр айында Калькинидегі Сан-Исидро Лабрадор мерекесі, Сан-Романдағы Қара Иса мерекесі, штатының барлық аймақтарындағы Құрбандық күні, Сабанчуйдағы Киелі Крест мерекесі, мамыр айында Кармен, шілде айында Сиудад-дель-Кармендегі Кармен тауының Әйелі мерекесі және сәуір айында Хечакандағы Сеньор-де-ла-Салюд мерекесі жатады. Осы мерекелер кезінде штаттың ең дәстүрлі музыкасы – ярана мен дәстүрлі билерді көруге және естуге болады. Ас-ауыздың екі негізгі түрі бар: «метизо» – испандық тағамдардың негізіне алынып, жергілікті ингредиенттер қосылған, ал майя ас-ауыздық тағамдары көбінесе жергілікті өнімдерден дайындалады. Кейбір тағамдар қайта жаңартылған. Мысалы, папак’суль немесе пападзул бұрын бұршақ пен қырыққабаттан жасалса, қазір ол пісірілген жұмыртқа мен бақша тұқымынан жасалған соуспен толтырылған торилья. Дәмдеуіштердің арасында тұз, орегано, қара бұрыш, хабанеро бұрышы, ахиоте, қызыл май және сірке су сияқты жергілікті және еуропалық ингредиенттер қолданылады. Аймақтық тағамдарға кочинита пибил, шошқа еті қосылған бұршақ, акула етінен жасалған такос, маринадталған жүзімдер, түрлі балықтар, креветкалар, сегіз аяқты жәндіктер және басқа да теңіз өнімдері жатады. Штатта мектепке дейінгі білім беруден бастап университет деңгейіне дейінгі 1800-нен астам оқу орны бар. Олардың ішінде 17 мұғалімдер институты және 28 жоғары оқу орны бар. Кампеше автономиялық университеті 1957 жылы штат тарапынан құрылған, ол штаттың алғашқы ірі университеті болып табылады және жоғары білімді жүйелеу мақсатын қойды. 1960 жылдардың ортасына дейін университет бірнеше ғимаратта орналасқан, содан кейін Ciudad Universitaria кампусы салынды және Universidad del Sudeste деп аталды. 1989 жылы оның аты қазіргі түріне өзгертілді. Университет 23 бакалавр және 8 магистратура бағдарламаларын ұсынады. Instituto Tecnológico de Campeche 1976 жылы Instituto Tecnológico Regional de Campeche ретінде құрылды, ол еліміздің техникалық колледждер желісінің бір бөлігі болды және бастапқыда тек екі мамандық бойынша білім берді. Колледж 1978 жылы жеке кампусқа ие болды, ал 1980 жылдары қазіргі атын алды.
Туризм
Кампече – Мексикадағы ең нашар танылған және ең көп назардан тыс қалған отарлық қалалардың бірі. Юкатан түбегіндегі танымал бағыттарға баратын туристер көбінесе оны өткіріп кетеді. Көптеген сарайларда қарақшылардан қашу үшін құпия тоннельдер болған деген әңгімелер бар, бірақ олардың ешқайсысы табылмаған. Штаттағы маңызды мұражайлардың қатарында Del Carmen археологиялық мұражайы, Ciudad del Carmen қаласындағы Museo de las Estelas Mayas және Hecelchakán қаласындағы Camino Real археологиялық мұражайы бар. Ол 1920 жылдары ашылып, 1940 жылдары қазба жұмыстары жүргізілген. Бұл қоныс түбектің басқа майя елді мекендерінен шалқап жатыр және, мүмкін, аймақта өндірілген ауыл шаруашылығы өнімдерін жинау орталығы болған. Оның гүлдену шағы 600-900 жылдарына келеді. Бұл өнімдер Тикаль қаласына ритуалдық әшекейлермен алмастырылған. Оның ең маңызды құрылысы – атауына сәйкес салынған бес қабатты пирамида. 1990 жылдары маңызды жаңалық ашылды. Мамыр айының басында егін егу маусымында археолог Антонио Бенавидес күн батқанда пирамиданың бір бөлмесіндегі штукатурлық маскаға күн сәулесі түсетінін байқады. Осы эффект тамыз айында да байқалады, егін жинау кезінде, және ол мол өнімді сұраумен және алумен байланысты деп саналады. Штаттағы ең үлкен археологиялық орын – Калакмул, майя тілінде «екі үлкен үйінді» деген мағынаны білдіреді. Ол Петен аймағында орналасқан және соңғы классикалық кезеңде (500-900 жж.) салынған. Калакмулдың шамамен б.з.д. 1000 жылы пайда болғаны және 600 жылдары гүлденгені болжанады. 695 жылы Калакмул Тикаль қаласымен бағыныштылыққа түсті және қала құлдырауға ұшырады. Калакмул штаттың ішкі жаңбырлы орманды аймағында, Гватемала шекарасына жақын орналасқан биосфералық қорықтан өтеді. Оның аумағы кең және Мезоамериканың ең ірі қалаларының бірі болған. Оның храмдары көбінесе ата-бабаларға табынуға арналған, ал орталықтағы элитаның сарайларын қоршап тұрған. Қазылған жерде шамамен 6000 құрылым бар, олардың жартысы ғана қалпына келтірілген. Ең маңызды екі құрылым – II және VII храмдарының егіз пирамидалары, Тикальдағы құрылымдарға ұқсас. II храмның биіктігі ең жоғары. Бұл орын қабір тонаушылардың шабуылына ұшыраған. Штаттың ішкі тропикалық орманды аймақтарында көптеген орындар болғанымен, жағалауда да елу бес археологиялық орын бар, олардың көпшілігі шағын ауылдардың қалдықтары. Isla de Jaina – жағалаудағы аралда орналасқан және лагуналар мен мангр тоғайларымен қоршалғандықтан, штаттың ең жақсы сақталған археологиялық орындарының бірі. Оны аралау үшін арнайы рұқсат алу қажет. Ол жағалаудағы басқа қалалардан өзгеше, нағыз қала болған. Басқа орындарға Нункинидегі Кан майаб муль, Хеселчакандағы Кскулхок, Хунан тунич, Хопэльчендегі Хтампак, Хохоб, Пак чен және Дзебильнокац, Канделяриядағы Эль Тигр, Тенабодағы Ла Сох және Чун Седро және Калакмулдағы Бекан кіреді.